Yaxşı yazılan şeirin müəllifinin kimliyi mənim üçün əvvəlcə əhəmiyyət daşımır. Şeir özünü müəllifinin adı ilə deyil, oxucuda oyatdığı hisslə təqdim edir. “Müstəqil.az”da M. Surə Zadənin şeirlərini oxuyarkən məndə də belə bir təəssürat yarandı. Misralar sakitcə yaxınlaşır, özünü zorla qəbul etdirmədən yaddaşda qalır.
Bu poeziyanın əsas mövzuları sevgi, ayrılıq, zaman və yaddaşdır. Şair bu duyğuları birbaşa izah etməkdənsə, onları təbiət obrazları ilə ifadə edir. Payız zamanın, dəniz sevginin, liman gözləntinin, gəmi ayrılığın, külək isə yaddaşın poetik işarəsinə çevrilir. Təbiət burada sadəcə fon deyil, hadisələrin ayrılmaz bir hissəsidir.
“Bir payızlıq ömür” bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkir. “Gəl, gedək payıza qarışaq” misrası şeirin əsas ovqatını müəyyənləşdirir. Burada məqsəd payızı seyr etmək yox, onunla birlikdə yaşamaqdır. “Payız ruhumuza yağsın”, “İslanaq, suya dönək…” misralarında sevgi iki insanın yaxınlığından daha artıq məna qazanır. Onlar bir-birində və yaşanan anda ərimək istəyirlər. Şeirdə qocalmaq da kədərli son kimi deyil, birlikdə yaşanmış ömrün təbii davamı kimi təqdim olunur:
“bu payızda qocalaq səninlə ölənəcən”
Alın cizgiləri, ötən illər və “Tanrı təzədən yazsın” arzusu zamanın dəyişdirə bilmədiyi bir sevgiyə işarə edir. Şeirin başqa bir təsirli məqamı isə sevginin böyük sözlərdə deyil, adi həyatın içində göstərilməsidir:
“Sən yenə şeir oxu, mən sənə çay dəmləyim…”
Bir şeir oxunan, çay dəmlənən sakit axşam burada sevginin ən təbii formasına çevrilir. Şairin poetik dünyasında böyük duyğular məhz belə kiçik detallarda inandırıcı görünür.
Bu yaxınlığın qarşı tərəfində isə yoxluq dayanır. “Yoxluğunun şərəfinə” şeirində:
“Bu gecə çox içdim sənsizliyimi.”
misrası ayrılığı maddi bir duyğuya çevirir. Ardınca gələn:
“Tənhalığı sərdim masamın üstə,
Çağırdım yanıma küsən gecəni.”
misralarında tənhalıq və gecə insanlaşır. Şeirin “Gələn ayrılığa sarılıb yatdım” misrası isə bu hissi tamamlayır. Sanki insan gedənə deyil, onun ardınca özündə qalan boşluğa sarılır.
“Sevdanın hökmü”ndə də ayrılığın bu daxili paradoksu davam edir:
“Qoşuldum durnalara, səndən gedə bilmədim…”
Durnalar gedə bilir, insan isə öz yaddaşından çıxa bilmir. “Səni itirdiyim gün, adını itirmədim” misrası da bu fikrin ən yığcam ifadəsidir. Münasibət sona çata bilər, amma yaşanmışlığın izi yaddaşdan silinmir.
“Mən suları çəkilən dəniz” şeirində həmin itki daha böyük bir metaforaya çevrilir:
“Mən daha suları çəkilən dəniz,
sən indi qurumuş sahildə liman.”
Dənizlə liman arasındakı münasibət artıq iki insanın ayrılığını göstərən poetik xəritədir. Gəmilər gedir, sahil qalır, amma geri dönüş ehtimalı getdikcə uzaqlaşır. Küləyin “adımı hecalaması” isə gedən insanın yaddaşda qalmasının obrazıdır.
M. Surə Zadənin poeziyasında yaddaş yalnız şəxsi deyil. “Min illik yaddaş” şeiri bu çevrəni milli yaddaşa qədər genişləndirir. Qopuz, Qorqud, Oğuz, qədim daş, qılınc və Vətən obrazları şəxsi hissi tarixi yaddaşla birləşdirir:
“Qədim daş üstündə izim danışır,
Qılıncdan da əvvəl sözüm danışır…”
Burada söz həm şəxsi xatirənin, həm də milli yaddaşın qoruyucusudur. Sevgi şeirlərində sevgilinin adı və səsi necə yaddaşda qalırsa, “Min illik yaddaş”da da dil, torpaq və tarix söz vasitəsilə yaşadılır.
Şairin fərqli şeirlərdə durna, badə, dəniz, külək, payız kimi tanış poetik obrazlara müraciəti də bu ümumi xətti gücləndirir. Bu obrazlar sadəcə ənənədən gələn simvollar kimi qalmır, şəxsi hissin içində yeni məna qazanır. Nəticədə bu şeirlərdə zaman əsas görünməz qəhrəmandır. O, insanı qocaldır, sevgililəri ayırır, gəmiləri uzaqlaşdırır, keçmişi xatirəyə çevirir. Şair isə zamana qalib gəlməyə çalışmır. Onun etdiyi başqa bir şeydir. İtiriləni sözə çevirərək yaddaşda saxlamağı bacarır.
Bəlkə də bu şeirlərin əsas dəyəri elə buradadır. İnsan gedəni geri qaytara bilmir, keçmişi yenidən yaşaya bilmir. Amma yaşanmış bir anı sözə çevirə bilir.
Payız keçir, gəmilər gedir, limanlar susur. Zaman öz işini görür.
Amma söz qalır. Söz qaldıqca, da yaşanmış bir sevgi, bir ayrılıq, bir insan, hətta bir ömür tamamilə itmir.
Çünki yaxşı şeir əvvəlcə müəllifinin adını yox, insanın yaddaşını yazır.
M. Surə Zadəyə yaradıcılığında uğurlar arzulayıram. İnanıram ki, bu gün yaddaşımıza toxunan misraların ardınca gələcəkdə daha gözəl, daha dərin və daha təsirli şeirlərini də oxuyacağıq. Qoy sözü daim öz yolunu tapsın, duyğuları misralara çevrilsin, şeirləri oxucularının yaddaşında uzun müddət yaşasın. Çünki şair üçün ən böyük uğur yazdıqlarının oxucunun qəlbində özünə yer tapmasıdır. İnanıram ki, M. Surə Zadənin yaradıcılığında qarşıda hələ çox gözəl şeirlər, yeni poetik kəşflər və yadda qalacaq misralar var.
Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, “Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı” laureatı.
