Elə xalqlar var ki, onların tarixini yalnız kitablardan oxumaq olmur. O tarixi dinləmək də mümkündür. Azərbaycan xalqının keçdiyi yolun sevincini, kədərini, mübarizəsini, məhəbbətini, həsrətini və ümidini anlamaq üçün bəzən bir muğam təsnifinə, bir aşıq havasına, bir xalq mahnısına və ya böyük bəstəkarlarımızın əsərlərinə qulaq asmaq kifayətdir. Çünki Azərbaycan musiqisi sadəcə sənət növü deyil. O, xalqın yaddaşının səslə ifadə olunmuş formasıdır.
Məhz buna görə 18 sentyabr Azərbaycan mədəni həyatında adi təqvim günü deyil. Bu tarix ölkəmizdə Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunur və Azərbaycan professional musiqisinin banisi Üzeyir Hacıbəylinin doğum günü ilə bağlıdır. Üzeyir Hacıbəyli 18 sentyabr 1885-ci ildə Şuşa qəzasının Ağcabədi kəndində dünyaya gəlib. 1995-ci il sentyabrın 18-də Prezident Heydər Əliyevin imzaladığı fərmanla hər il həmin günün Üzeyir Musiqi Günü kimi keçirilməsi rəsmiləşdirilib.
Bu qərarın mənası yalnız böyük bəstəkarın xatirəsini yad etməkdən ibarət deyildi. Əslində, 18 sentyabr bütöv bir musiqi ənənəsinin, bir neçə əsrlik mədəni yaddaşın və Azərbaycan xalqının dünyaya bəxş etdiyi böyük sənət məktəbinin bayramına çevrildi.
Üzeyir bəyin yaratdığı yeni dünya
Üzeyir Hacıbəyli Azərbaycan mədəniyyətinə yalnız gözəl melodiyalar bəxş edən bəstəkar deyildi. O, bütöv bir sistem yaratdı.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyəti böyük dəyişikliklər yaşayırdı. Şərqin qədim mədəni ənənələri ilə Avropadan gələn yeni ideyalar bir-biri ilə qarşılaşırdı. Bir tərəfdə muğam, xalq mahnıları, aşıq sənəti və şifahi musiqi ənənəsi vardı. Digər tərəfdə opera, simfonik musiqi, nota əsaslanan professional bəstəkarlıq məktəbi inkişaf edirdi.
Üzeyir Hacıbəyli bu iki dünyanın arasında seçim etmədi. Əksinə, onları bir araya gətirdi.
1908-ci ildə Bakıda səhnəyə qoyulan “Leyli və Məcnun” operası bunun ən parlaq nümunəsi oldu. Məhəmməd Füzulinin eyniadlı poemasının motivləri əsasında yaradılan əsər Azərbaycan və müsəlman Şərqi musiqi tarixində ilk opera kimi böyük dönüş yaratdı. Operanın daxilində muğamın improvizasiya ruhu ilə Avropa opera formasının dramaturgiyası birləşirdi. Beləcə, yüzilliklər boyu xanəndənin səsində yaşayan muğam ilk dəfə yeni teatr və musiqi məkanına daxil olurdu.
“Leyli və Məcnun” başlanğıc idi.
Sonrakı illərdə “Şeyx Sənan”, “Rüstəm və Söhrab”, “Şah Abbas və Xurşidbanu”, “Əsli və Kərəm” kimi əsərlər meydana gəldi. Üzeyir bəy eyni zamanda musiqili komediya janrının Azərbaycanda əsasını qoydu. “Ər və arvad”, “O olmasın, bu olsun” və “Arşın mal alan” yalnız musiqi tariximizin deyil, Azərbaycan teatrının və ictimai düşüncəsinin də mühüm əsərlərinə çevrildi.
Bu əsərlərin sirri onların həm milli, həm də ümumbəşəri olmasındadır.
Məsələn, “Arşın mal alan” konkret bir dövrün Bakı və Qafqaz mühitindən doğsa da, onun danışdığı mövzular çox daha genişdir. Sevgi, azad seçim, köhnə adətlərin insan həyatına təsiri, qadın və kişinin cəmiyyətdəki mövqeyi kimi məsələlər əsərin sərhədləri aşmasına imkan verdi. Buna görə də Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi müxtəlif xalqlar üçün anlaşılan oldu.
Azərbaycan musiqisinin gücü onun müxtəlif qatlarının bir-birini məhv etmədən yanaşı yaşamasındadır.
Muğam başqa bir musiqi forması ilə əvəz olunmadı. Aşıq sənəti yox olmadı. Xalq mahnıları unudulmadı. Əksinə, professional bəstəkarlıq məktəbinin yaranması bu ənənələrin yeni formalarda yaşamasına imkan verdi.
Üzeyir Hacıbəylinin ən böyük xidmətlərindən biri də məhz budur.
O göstərdi ki, müasir olmaq milli köklərdən uzaqlaşmaq demək deyil.
Azərbaycan musiqisi sonrakı onilliklərdə bu ideyanı davam etdirdi. Qara Qarayevin əsərlərində yeni simfonik düşüncə, Fikrət Əmirovun yaradıcılığında simfonik muğam, Niyazinin dirijorluq məktəbində, Soltan Hacıbəyovun, Cövdət Hacıyevin, Arif Məlikovun, Tofiq Quliyevin və digər böyük sənətkarların yaradıcılığında milli musiqi dili yeni istiqamətlər qazandı.
Bir vaxtlar yalnız müəyyən məclislərdə və ya bölgələrdə səslənən melodiyalar böyük konsert salonlarına çıxdı.
Azərbaycan musiqisi dünyaya açıldı, amma öz səsini itirmədi.
Musiqinin paytaxtlarından biri olan Şuşa
Azərbaycan musiqisindən danışarkən Şuşanın adını çəkməmək mümkün deyil.
Bu şəhərin Azərbaycan musiqi tarixində tutduğu yer təsadüfi deyil. Qarabağın zəngin musiqi mühiti uzun illər ərzində xanəndələrin, sazəndələrin, bəstəkarların və musiqi bilicilərinin yetişdiyi bir məktəb funksiyasını daşıyıb.
Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Xan Şuşinski, Bülbül və Azərbaycan musiqisinin başqa böyük simalarının adı Qarabağ musiqi mühiti ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır.
Şuşada musiqi yalnız səhnədə səslənmirdi. Musiqi gündəlik həyatın bir hissəsi idi. Məclisdə, evdə, küçədə, toyda, ədəbi toplantılarda musiqi vardı. Bu səbəbdən şəhərin musiqi ənənəsi təkcə ifaçılar deyil, həm də dinləyici mədəniyyəti yetişdirirdi.
Yaxşı musiqini yaratmaq üçün yaxşı bəstəkar və ifaçı vacibdir. Amma yaxşı musiqinin yaşaması üçün onu anlayan dinləyici də lazımdır.
Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin gücü əsrlər ərzində məhz bu üç tərəfin, yaradıcı, ifaçı və dinləyicinin birlikdə formalaşmasındadır.
Bir melodiyanın içində yaşayan tarix
Bəzən musiqinin tarixi sənədlərdən daha güclü yaddaşı olur.
Bir xalq mahnısı yüz il əvvəl yaşamış insanların hisslərini bu günə gətirə bilir. Muğamın bir şöbəsində insanın yaşadığı kədər və həsrət əsrləri keçərək müasir dinləyiciyə çatır. Aşıq havalarında qədim dastanların izi qalır.
Bu baxımdan musiqi keçmişlə indiki zaman arasında görünməz körpüdür.
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinin özünəməxsus musiqi intonasiyaları, rəqsləri və ifa ənənələri var. Qarabağ, Şirvan, Gəncə, Naxçıvan, Bakı, Lənkəran və digər bölgələrin musiqi mədəniyyətində müəyyən fərqlər hiss olunur. Ancaq bütün bu fərqlər birlikdə Azərbaycan musiqisinin böyük mənzərəsini yaradır.
Bu mənzərəni zəngin edən başqa mühüm xüsusiyyət də musiqimizin daim dəyişmək qabiliyyətidir.
Tar, kamança və qavalın yanında fortepiano, skripka və simfonik orkestr yer aldı. Daha sonra caz gəldi. XX əsrin ikinci yarısında Vaqif Mustafazadə muğam və cazın imkanlarını birləşdirərək tamam başqa musiqi dili yaratdı.
Beləliklə, milli musiqi muzey eksponatına çevrilmədi.
O yaşadı, dəyişdi və yeni nəsillərlə birlikdə yeniləndi.
Milli Musiqi Günü nə üçün vacibdir?
Belə günlərin mənası yalnız bayram tədbirlərindən ibarət olmamalıdır.
Milli Musiqi Günü bizə bir sual verməlidir: bu böyük irsi gələcək nəslə necə ötürəcəyik?
Gənc insanın muğama maraq göstərməsi üçün onu sadəcə “milli sərvətimizdir” deyərək dinləməyə məcbur etmək mümkün deyil. Ona bu musiqinin içindəki dünyanı göstərmək lazımdır.
Niyə “Rast” başqa hiss yaradır, “Segah” başqa?
Niyə tarın səsini ilk akkorddan tanıyırıq?
Niyə yüz il əvvəl yazılmış “Arşın mal alan” melodiyaları bu gün də yad səslənmir?
Niyə Azərbaycan cazında muğam intonasiyasını eşidəndə onun bizə aid olduğunu dərhal hiss edirik?
Musiqi təhsili bu suallara cavab verə bildiyi zaman milli irs formal anlayışdan canlı mədəniyyətə çevrilir.
Musiqi yaşayan zaman milli olur
Milli musiqini qorumağın ən yanlış yolu onu dəyişməz bir əşya kimi saxlamaq olardı.
Əslində, ənənənin yaşaması üçün yeni yaradıcılıq lazımdır.
Üzeyir Hacıbəyli öz dövründə yalnız keçmişi qorumaqla kifayətlənsəydi, “Leyli və Məcnun” yaranmazdı. Fikrət Əmirov muğama yalnız toxunulmaz irs kimi yanaşsaydı, simfonik muğam meydana gəlməzdi. Vaqif Mustafazadə ənənəvi musiqi ilə cazın birləşdirilməsindən çəkinmiş olsaydı, Azərbaycan cazının ən tanınan istiqamətlərindən biri formalaşmazdı.
Deməli, milli musiqiyə ən böyük hörmət onu yalnız təkrarlamaq deyil, onun ruhunu anlayaraq yeni əsərlər yaratmaqdır.
18 sentyabr məhz bu mənada keçmişin deyil, həm də gələcəyin bayramıdır.
Bu gün Üzeyir Hacıbəylinin doğum gününü qeyd edərkən biz yalnız böyük bəstəkarı xatırlamırıq. Eyni zamanda onun başladığı böyük mədəni layihənin davamçıları olduğumuzu xatırlayırıq.
Azərbaycan musiqisi yüzillərdən gələn bir səsdir.
Bu səs muğamda, sazda, tarda, operada, simfoniyada, cazda və bu gün yaradılan yeni musiqidə yaşayır.
Nəsillər dəyişir, zaman dəyişir, musiqinin ifadə vasitələri dəyişir. Amma xalq öz səsini qoruduğu müddətdə həmin səs onun kimliyini gələcəyə daşımağa davam edir.
18 sentyabr isə bizə hər il həmin səsi yenidən eşitməyi xatırladır.
Gülnarə Allahverdiyeva
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.
