Bir qaydanın icrasını tələb ediriksə, digər qanun və normalara da əməl olunmalıdır.
Azərbaycanda məktəblilərin geyim forması ilə bağlı müzakirələr yenidən gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib.
Dövlət ümumi təhsil məktəblərində vahid geyim formasına riayət edilməsi, dünyəvi təhsil prinsipləri və hicab məsələsi ətrafında müxtəlif fikirlər səsləndirilir. 2026-cı ilin sentyabrında məktəbli geyim qaydalarına dəyişikliklər edilməsi bu müzakirələri daha da aktuallaşdırıb.
Mən bu məsələdə dövlət məktəblərində müəyyən edilmiş vahid geyim qaydalarının tətbiqini dəstəkləyən mövqedəyəm. Dövlət məktəbinin öz qaydalarının olması, həmin qaydaların bütün şagirdlərə eyni şəkildə tətbiq edilməsi vacibdir. Lakin burada məni düşündürən, cəmiyyətin də cavabını axtarmalı olduğu başqa bir məsələ var.
Əgər dövlət məktəbdə geyim qaydalarının icrasını tələb edirsə, bəs niyə bəzi məktəblərdə bir sinifdə 45–50 şagirdin təhsil alması problemi eyni qətiyyətlə həll edilmir?
Bu sual nə kiməsə qarşı ittihamdır, nə də bir məsələni digərinin arxasında gizlətmək cəhdidir. Bu, qanunların tətbiqində ardıcıllıq, dövlətin məsuliyyəti və uşaqların təhsil hüququ ilə bağlı prinsipial sualdır. Hər bir dövlətin qəbul etdiyi qanun və qaydaların cəmiyyətdə etimad qazanması onların necə və nə dərəcədə ardıcıl icra edilməsindən asılıdır. İnsanlar qanunun yalnız bir sahədə sərt tətbiq olunduğunu, başqa bir sahədə isə mövcud problemlərin illərlə davam etdiyini gördükdə haqlı narazılıq edirlər.
Məsələn, məktəbli geyim formasına riayət edilməsi tələb olunur. Şagirdin geyimi məktəb rəhbərliyinin, müəllimin və valideynin diqqət mərkəzində olur. Qaydanın pozulması müzakirə edilir, bununla bağlı tədbirlər görülür.
Bəs şagirdin sinif otağında hansı şəraitdə təhsil alması niyə eyni səviyyədə ictimai diqqət görmür?
Müəyyən olunmuş normalardan artıq şagirdlərlə dolu sinifdə dərs keçmək müəllim üçün də, şagird üçün də çətinliklər yarada bilər. Müəllimin hər bir uşağa fərdi yanaşmaq, onun dərsi nə dərəcədə mənimsədiyini yoxlamaq, çətinlik çəkən şagirdə əlavə vaxt ayırmaq imkanları məhdudlaşır.
Belə bir vəziyyətdə sual yaranır ki, məktəbin vəzifəsi yalnız şagirdin necə geyindiyinə nəzarət etməkdir, yoxsa onun keyfiyyətli təhsil alması üçün lazımi şəraiti təmin etmək də həmin vəzifənin ayrılmaz hissəsidir?
Əlbəttə, hər iki məsələ vacibdir. Ancaq birinin digərini kölgədə qoymasına yol vermək olmaz.
Bu məsələni yalnız şəxsi müşahidə və narahatlıqla deyil, qanunvericiliyə əsaslanaraq müzakirə etmək lazımdır.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 22 iyun 2020-ci il tarixli 212 nömrəli qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində siniflər üzrə şagird sıxlığı normaları təsdiq edilib. Sonradan həmin normalara dəyişikliklər də edilib. Deməli, siniflərdə şagird sayının tənzimlənməsi dövlətin müəyyən etdiyi normativ məsələlərdən biridir.
Bu normaların mövcudluğu göstərir ki, siniflərin komplektləşdirilməsi tamamilə məktəb rəhbərliyinin istəyindən asılı məsələ deyil. Burada təhsilin təşkili, məktəb binalarının imkanları və müvafiq normativ tələblər nəzərə alınmalıdır. Əgər konkret bir dövlət məktəbində 45–50 şagird bir sinifdə oxuyursa, həmin məktəbdə siniflərin hansı əsaslarla komplektləşdirildiyi, tətbiq olunan normativlərə əməl olunub-olunmadığı araşdırılmalıdır. Belə bir vəziyyəti yalnız müşahidəyə əsasən avtomatik şəkildə qanun pozuntusu adlandırmaq əvəzinə, müvafiq sənədlər və məktəbin şəraiti əsasında qiymətləndirmək daha doğrudur. Amma bu ehtiyatlı yanaşma problemin üstündən keçmək demək deyil. Əksinə, aidiyyəti qurumların məsələni araşdırması və ictimaiyyətə aydın cavab verməsi üçün əsas yaradır.
Təsəvvür edək ki, bir sinifdə 50 şagird var. Müəllim dərsi izah edir, uşaqlar dəftərlərinə qeydlər aparır. Sinfin arxa sıralarında oturan şagirdlər lövhəni görməkdə və müəllimin izahını izləməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Kiminsə mövzunu anlamadığı halda sual verməyə çəkinməsi, kiminsə diqqətinin yayınması da mümkündür.
Müəllim isə bir dərs saatı ərzində 50 uşağın hər birinin mövzunu mənimsəyib-mənimsəmədiyini necə yoxlasın? Hər birinin fərdi ehtiyacına necə vaxt ayırsın? Ev tapşırıqlarının nəticələrini necə təhlil etsin və geridə qalan şagirdlərlə ayrıca necə işləsin?
Bunlar müəllimlərin peşəkarlığına şübhə ilə yanaşmaq üçün deyil, onların iş şəraitini və şagirdlərin təhsil imkanlarını müzakirə etmək üçün verilən suallardır.
Yaxşı müəllim çətin şəraitdə də əlindən gələni edə bilər. Ancaq təhsil sisteminin keyfiyyətini yalnız müəllimin fədakarlığı üzərində qurmaq olmaz. Dövlət müəllimdən yüksək nəticə tələb edirsə, həmin nəticəyə çatmaq üçün zəruri şəraiti də yaratmalıdır.
Şagirdin məktəbə gəlməsi hələ onun keyfiyyətli təhsil alması demək deyil. Təhsilin keyfiyyəti üçün müəllim, dərslik, məktəb infrastrukturu, təhlükəsiz mühit və dərsin normal təşkili birlikdə təmin olunmalıdır.
Məktəbin əsas missiyası uşaqlara bilik vermək, onların dünyagörüşünü inkişaf etdirmək, müstəqil düşünmə bacarığını formalaşdırmaq və gələcəyə hazırlamaqdır.
Geyim qaydaları məktəbin daxili nizam-intizamının bir hissəsi ola bilər. Lakin məktəbin uğurunu yalnız şagirdlərin həmin qaydaya əməl etməsi ilə ölçmək olmaz.
Şagirdin məktəb formasına riayət etməsi, amma dərsi mənimsəmək üçün lazımi şərait tapmaması ciddi ziddiyyət yaradır. Eyni zamanda, sinif otağında normal şəraitin olması da məktəbli geyim qaydalarına əməl edilməsinin əhəmiyyətini aradan qaldırmır.
Məsələyə belə yanaşmaq lazımdır: həm geyim qaydaları tətbiq olunmalı, həm də təhsil üçün nəzərdə tutulan normalar yerinə yetirilməlidir.
Əgər dövlət məktəbli formasının vahidliyini qorumağı vacib hesab edirsə, şagirdlərin rahat və səmərəli təhsil ala biləcəyi şəraiti də eyni dərəcədə vacib hesab etməlidir.
Azərbaycanın ümumi təhsil qanunvericiliyində dünyəvilik, bərabərlik, təhsilin keyfiyyəti və bütün şagirdlər üçün bərabər təhsil şəraitinin yaradılması kimi prinsiplər mövcuddur.
2026-cı ilin iyulunda “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklərdə millilik və dünyəvilik prinsipi ayrıca vurğulanıb. Sentyabrda isə dövlət məktəblərində şagird geyim formalarının təsvirlərinə dəyişikliklər edilib. Yeni qaydalarda vahid geyim formasını pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan əlavə geyim elementlərinə yol verilməməsi nəzərdə tutulur.
Mənim mövqeyim budur ki, dövlətin ümumi məktəblər üçün müəyyən etdiyi qaydalar aydın olmalı və hamıya eyni şəkildə tətbiq edilməlidir. Ancaq bu prinsip yalnız geyim məsələsinə aid deyil. Dövlətin təhsillə bağlı digər öhdəlikləri də eyni məsuliyyətlə yerinə yetirilməlidir.
Dünyəvi təhsil yalnız geyimlə bağlı tələblərdən ibarət deyil. O, eyni zamanda, hər bir uşağın mənsubiyyətindən və ailəsinin imkanlarından asılı olmayaraq, keyfiyyətli təhsil almaq imkanının qorunmasını tələb edir.
Bir sinifdə 45–50 şagirdin olması ilə bağlı problem varsa, ilk növbədə, konkret vəziyyətin səbəbləri araşdırılmalıdır.
Məktəbdə yer çatışmazlığı varmı? Şagirdlərin sayı artıb, amma əlavə siniflər yaradılmayıb? Yeni məktəb binasına ehtiyac var? Müəllim və sinif otaqlarının sayı yetərli deyil? Yoxsa siniflərin komplektləşdirilməsində idarəetmə problemi mövcuddur?
Bu sualların hər birinin cavabı fərqli ola bilər. Ona görə də məsuliyyəti sübutsuz şəkildə yalnız məktəb direktorunun, müəllimin və ya hər hansı başqa şəxsin üzərinə qoymaq düzgün deyil.
Lakin səbəb nə olursa-olsun, problem varsa, onun həlli üçün konkret plan və ictimaiyyətə açıq məlumat olmalıdır.
Aidiyyəti qurumlar Bakı məktəblərində siniflər üzrə faktiki şagird sayını araşdırmalı, normativlərdən kənara çıxan halları müəyyənləşdirməli və belə vəziyyətlərin aradan qaldırılması üçün hansı tədbirlərin görüldüyünü açıqlamalıdırlar.
Əgər əlavə sinif otaqlarına, yeni məktəblərə, müəllimlərə və ya fərqli təşkilati qərarlara ehtiyac varsa, bu ehtiyaclar müəyyən edilməli və onların həlli üçün vaxt çərçivəsi göstərilməlidir.
Cəmiyyətin istədiyi qeyri-mümkün vədlər deyil. Cəmiyyətin istədiyi aydınlıq, məsuliyyət və nəticədir.
Məsələnin ən vacib tərəfi budur ki, qanunların icrasına münasibətdə seçicilik təəssüratı yaranmamalıdır.
Bir məsələ dövlət üçün prinsipialdırsa, başqa bir məsələ də qanunvericilikdə təsbit olunubsa, hər ikisinə ciddi yanaşılmalıdır. Bir qaydanın icrasına operativ müdaxilə edildiyi halda, digər sahədə mövcud problem uzun müddət həllsiz qalırsa, vətəndaşların bunun səbəbini soruşması tamamilə təbiidir.
Bu, hicab məsələsinin əhəmiyyətini azaltmaq deyil. Eyni zamanda, sinif sıxlığını bəhanə gətirərək geyim qaydalarını müzakirədən çıxarmaq da deyil. Bunlar ayrı-ayrı məsələlərdir və hər biri öz hüquqi çərçivəsində həll olunmalıdır.
Mən məktəbdə vahid geyim qaydasının tərəfdarı ola bilərəm və bununla yanaşı, 45–50 şagirdin bir sinifdə təhsil almasının qarşısının alınmasını da tələb edə bilərəm. Bu iki mövqe bir-birinə zidd deyil.
Əksinə, bu, eyni prinsipin iki fərqli məsələyə tətbiqidir. Qayda varsa, ona əməl edilməli, öhdəlik varsa, yerinə yetirilməlidir.
Dövlətin gücü yalnız qayda müəyyən etməsində deyil, müəyyən etdiyi qaydaların hamısının icrasını təmin etmək bacarığında görünür.
Məktəblərdə geyim qaydaları ilə bağlı müzakirələr davam edə bilər. İnsanların bu məsələdə fərqli fikirləri də ola bilər. Ancaq heç bir müzakirə uşaqların keyfiyyətli təhsil almaq hüququnu ikinci plana keçirməməlidir.
Biz məktəblərimizdə nizam-intizam istəyirik. Biz müəllimlərin nüfuzunun qorunmasını, şagirdlərin məsuliyyətli olmasını və dövlətin müəyyən etdiyi qaydalara əməl edilməsini istəyirik. Bütün bunlarla yanaşı, uşaqlarımızın geniş, işıqlı və normal tədris şəraiti olan siniflərdə oxumasını da istəməliyik.
Əgər qanunların icrası tələb olunursa, bu tələb hamıya və bütün müvafiq sahələrə şamil edilməlidir. Şagirdin geyimi ilə bağlı qayda nə qədər diqqətlə izlənilirsə, onun təhsil şəraiti ilə bağlı normativlər də bir o qədər diqqətlə izlənilməlidir.
Çünki məktəbə gələn uşaq sadəcə müəyyən geyim formasını daşıyan bir şagird deyil. O, bu ölkənin gələcəyidir. Onun dərsi başa düşmək, müəllimin diqqətini görmək, sual vermək və öz potensialını reallaşdırmaq hüququ var.
Əsas sualımız budur: dövlət məktəbdə qaydalara riayət olunmasını tələb edirsə, Bakı məktəblərində bir sinifdə 45–50 şagirdin təhsil aldığı bildirilən halların araşdırılması və normativlərə uyğunlaşdırılması üçün hansı konkret addımlar atılır?
Elm və Təhsil Nazirliyindən, Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsindən və digər aidiyyəti qurumlardan bu suala aydın, əsaslandırılmış və ictimaiyyət üçün açıq cavab gözləmək hər bir valideynin və vətəndaşın haqqıdır.
Qanun hamı üçün qanun olmalıdır. Təhsil qaydaları da, geyim qaydaları da. Ən əsası isə heç bir uşağın keyfiyyətli təhsil almaq hüququ diqqətdən kənarda qalmamalıdır.
Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, “Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı” laureatı
