(“Bir də baxıb gördüm” kitabı əsasında)
Giriş
Mübariz Məsimoğlunun “Bir də baxıb gördüm” kitabı müasir Azərbaycan poeziyasında ictimai-fəlsəfi düşüncə ilə vətəndaşlıq mövqeyinin qovuşduğu poetik nümunələr toplusu kimi diqqəti cəlb edir. 2026-cı ildə Bakıda çap olunmuş 424 səhifəlik kitabda şairin müxtəlif mövzu, janr və üslub istiqamətlərində qələmə aldığı şeirlər toplanmışdır. Kitabın təqdimatında əsərlərin əsas dayaq nöqtəsinin haqq, ədalət, qanun, gerçəklik və həqiqət olduğu, nahaqq, əxlaqsızlıq, vicdansızlıq, satqınlıq, yaltaqlıq, zülm, əsarət, yalan və talana qarşı poetik etirazın ön plana çəkildiyi xüsusi vurğulanır.
Müəllif öz yaradıcılıq mövqeyini də kifayət qədər açıq ifadə edir: o, “tərəfsiz yazar” olmadığını, haqq ilə nahaqq arasında bitərəf qalmağı qəbul etmədiyini bildirir. Onun üçün şairin qələmi yalnız estetik gözəllik yaratmaq vasitəsi deyil, həm də mənəvi məsuliyyət daşıyan bir vasitədir.
Bu baxımdan Məsimoğlu poeziyasının əsas xüsusiyyəti “sözün mövqeyi” anlayışı ilə bağlıdır. Şair üçün söz susmamalı, hadisəyə münasibət bildirməli, həqiqəti müdafiə etməli, insanın vicdanına toxunmalıdır.
Kitabın öz poetik proqramı da bunu göstərir. Müəllif yazır ki, gündəlik ictimai, siyasi, fəlsəfi və elmi proseslərin enerjisi onun qələmində bədii enerjiyə çevrilir və yazdıqları “zamanın kardioqramı”na dönür.
Deməli, Məsimoğlu poeziyasını yalnız lirik poeziya kimi deyil, zamanın poetik salnaməsi kimi də oxumaq mümkündür.
1. MƏSİMOĞLU POETİKASININ ƏSASINI TƏŞKİL EDƏN “HAQQ VƏ SÖZ” FƏLSƏFƏSİ
Mübariz Məsimoğlu yaradıcılığının ən mühüm poetik çalarlarından biri sözə mənəvi missiya yükləməsidir.
Şairin düşüncəsində “söz” adi kommunikasiya vasitəsi deyil. Söz vicdanın, həqiqətin, xalqın və insanın səsidir. Buna görə də “sözə xəyanət” onun poetik sistemində ən ağır mənəvi cinayətlərdən biri kimi təqdim edilir.
“Sözə xidmət” şeirində bu fikir son dərəcə yığcam və sərt şəkildə ifadə olunur:
“Şahları, kralları öymək,
Sözə xəyanətdir,
Sözə xəyanət
Ən böyük Bəşəri cinayətdir.”
Burada poetik fikir adi bədii təsvir həddindən çıxaraq estetik manifestə çevrilir. Şair üçün ədəbiyyat hakimiyyətin, şöhrətin və mükafatın xidmətçisi olmamalıdır. Əksinə, ədəbiyyat xeyrin və həqiqətin tərəfində dayanmalıdır.
Şeir belə davam edir:
“Dövlət sümükdür, millət ətdir,
Dövlətə, millətə inayət,
Ədəbiyyata xidmətdir.”
Burada metaforik qarşılaşdırma vasitəsilə dövlət-millət-ədəbiyyat münasibətləri yenidən düşünülür.
Maraqlıdır ki, müəllifin poetik mövqeyi özünü “Mən saray şairi olmadım, şair” misrasında da göstərir:
“Əlimə yüz dəfə fürsət düşsə də,
Mən saray şairi olmadım, şair…
Qələmə sarılıb Məsimoğlu tək,
Xalqımın dərdini-sərini yazdım.”
Burada “saray şairi” ilə “xalq şairi” qarşıdurması poetik-ideoloji qarşıdurmaya çevrilir. Şairin yaradıcılıq kredosu sarayın deyil, xalqın yanında olmaqdır.
2. VƏTƏNDAŞLIQ POEZİYASI VƏ İCTİMAİ-SİYASİ POETİKA
Məsimoğlu yaradıcılığında ən geniş poetik qat ictimai-siyasi mövzudur. Lakin burada əsas məsələ siyasətin sadəcə şeirə gətirilməsi deyil. Şair siyasi hadisəni mənəvi, fəlsəfi və insani problemə çevirir.
“Suç dövlətin boynundadır” şeirində təkrar əsas poetik vasitəyə çevrilir:
“Fəsilləri yazsızdısa,
Əslləri nazsızdısa,
Nəsilləri sazsızdısa,
Suç dövlətin boynundadır.”
Sonrakı bəndlərdə eyni konstruksiya təkrar-təkrar qayıdır:
“Alimləri işsizdisə,
Yazarları dişsizdisə,
Suç dövlətin boynundadır.”
və:
“Yalan talana tacdısa,
Haqq nahaqqa möhtacdısa,
Məmurlar tox, xalq acdısa,
Suç dövlətin boynundadır.”
Burada anafora və təkrar poetik fikrə şüarvari qüvvə verir. Lakin bu, sadə şüarçılıq deyil; şair müxtəlif sosial göstəriciləri bir-birinin ardınca düzməklə ümumi bir ictimai diaqnoz yaradır.
Bu baxımdan “Problem dənizində” şeiri də xarakterikdir:
“Yalan səltənətinin,
Talan məmləkətində,
Həqiqətin, insafın
Adı çıxıb yadından.”
Daha sonra:
“Hakimlər ariflərin
Çırağını söndürüb,
Məmurlar nadanların
Ocağını qalayır.”
Burada çıraq–ocaq, arif–nadan, həqiqət–yalan, insaf–talan kimi qarşılaşdırmalar şairin poetik düşüncəsinin binar xarakterini göstərir.
3. SATİRA VƏ İCTİMAİ İFŞA POETİKASI
Məsimoğlu poeziyasının ən seçilən xüsusiyyətlərindən biri satirik kəskinlikdir.
Şair satiranı sadəcə güldürmək üçün istifadə etmir. Onun satirası ifşaedici və ittihamedici xarakter daşıyır.
“Qaranlıq otaqda gözə görünmür” şeirində:
“Uca Azadlığı basıb içəri,
Əsarət bayırda meydan sulayır.”
Bu iki misrada böyük ictimai paradoks yaradılır: normalda azadlıq cəmiyyətin içində, əsarət isə onun xaricində olmalı ikən şair bunun tam əksini göstərir.
Daha sonra:
“Məktəbin ağzına qıfıl vurulub,
Nadanlar, cahillər üz tutub bara.”
və:
“Qanun susdurulub bağlı bazarda,
İxtiyar verilib vicdansızlara.”
Burada sosial reallıq ironik inversiya vasitəsilə təqdim edilir. Dəyərli olan susdurulur, dəyərsiz olan yüksəldilir.
“Artıq deyib” şeirində isə satirik mexanizm daha oyunbazdır:
“Hakim döyüb gözünü,
Şux saxlayıb özünü,
Pir məhkum son sözünü,
Normadan artıq deyib.”
“Normadan artıq” ifadəsinin hər bəndin sonunda təkrar olunması həm ritmik, həm də semantik yük yaradır. Sözün zahiri “norma” mənası ilə cəmiyyətin real “normasızlığı” arasında ironik ziddiyyət meydana çıxır.
4. İRONİYA, KİNAYƏ VƏ XALQ DANIŞIQ DİLİ
Məsimoğlu poetikasında xalq danışıq dilindən gələn ifadələr xüsusi rol oynayır.
Məsələn:
“Əsarətin xiyarını yeməkdən
Unutmuşuq Azadlığın dadını.”
Bu ifadə klassik siyasi leksikanın çərçivəsindən çıxır. “Əsarətin xiyarını yemək” kimi qeyri-adi birləşmə siyasi məzmunu məişət səviyyəsində konkretləşdirir.
Eyni xüsusiyyəti “Özümüzə umaç ova bilmirik” şeirində də görürük:
“Quşumuzu qondururuq Livana,
Cemi, Semi çağırırıq duvana,
Sirrimizi söyləyirik İvana,
Nə istəyir bizdən Vova, bilmirik.”
Ardınca:
“Əriştəni özgələrə kəsirik,
Özümüzə umaç ova bilmirik.”
Burada xalq danışıq üslubu, deyimlər, adlar və məişət leksikası siyasi özünütənqidə çevrilir.
Bu xüsusiyyət Məsimoğlunun dilini akademik-siyasi şeirdən fərqləndirir. Şair siyasi fikri xalqın danışdığı dildə ifadə etməyə çalışır.
5. MİLLİ KİMLİK VƏ TURAN DÜŞÜNCƏSİ
Mübariz Məsimoğlu poeziyasında milli kimlik yalnız mövzu deyil, həm də poetik özünüdərkin əsas dayaqlarından biridir.
Müəllif kitabın ön sözündə milli kimliyə və türklüyə qayıdış prosesinin yaradıcılığının dayaq nöqtəsinə çevrildiyini bildirir.
Bu düşüncənin ən geniş ifadələrindən biri “Nədir bizim bu halımız, Azərbaycan” şeiridir:
“Yoxa çıxıb o baş cığır söylə haçan,
Yollar nə vaxt haçalanıb, Azərbaycan?
Şairlərin susub nədən,
Nədən yazmır alimlərin
Turan niyə parçalanıb, Azərbaycan?”
Şeir tarixi yaddaşı da poetik materiala çevirir:
“Teymurləngin, Bəyazidin,
Axı, nəyin peşindəydi
Şah İsmayıl, Sultan Səlim, Azərbaycan?”
Burada tarix yalnız xatırlanmır, sorğu-sual edilir. Şair tarixi hadisələri milli parçalanmanın səbəblərini anlamaq üçün poetik mühakimə predmetinə çevirir.
Şeirin sonunda Azərbaycan coğrafi sərhədlərlə məhdudlaşdırılmayan məfhum kimi təqdim olunur:
“Sən Dərbəndə, Borçalıya,
Ankaraya, Urmiyəyə sığanmazsan,
Sən nə Şəki, sən nə Bakı, nə Təbrizsən,
Sən Turanın parçasısan, Azərbaycan.”
Beləliklə, Məsimoğlunun poetikasında Azərbaycan obrazı coğrafi obrazdan ideoloji-mədəni obraza yüksəlir.
6. Vətən anlayışının romantik deyil, tənqidi təqdimatı
Məsimoğlu Vətən mövzusuna ənənəvi tərənnüm yolu ilə yanaşmır. O, Vətəni sevməyin onun problemlərinə göz yummaq olmadığını düşünür.
“Min ağac uzaqdasan sən indi haqdan, Vətən” misrası ilə başlayan şeirdə:
“İndi sənin qoynunda ədalət cəzib gedir.
İndi səni sevənlər qanına qəltan olur,
İndi səndən gedənlər canından bezib gedir.”
Vətən obrazı burada canlı insan kimi təqdim edilir. Şair ona müraciət edir, onun dərdini danışır, onunla dərdləşir.
Ən maraqlı poetik xüsusiyyət isə Vətənin müqəddəsliyi ilə siyasi reallığın bir-birindən ayrılmasıdır. Şairin öz ifadəsi ilə məqsəd Vətənin müqəddəsliyinə toxunmaq yox, “yatan vicdanları oyatmaq”dır.
Bu, Məsimoğlu poeziyasında “tənqidi vətənpərvərlik” adlandırıla biləcək poetik mövqeni formalaşdırır.
7. Bayraq obrazının dekonstruksiyası
“Bayraq” mövzusunda şairin yanaşması xüsusilə diqqətəlayiqdir.
“Üçrəngli bayraq” minlərlə poetik nümunədə tərənnüm edilən müqəddəs simvol olduğu halda, Məsimoğlu həmin simvolu tərifləməklə kifayətlənmir. O, bayrağın mənəvi məzmunu ilə cəmiyyətin real vəziyyəti arasındakı ziddiyyəti göstərir:
“Zərrə qədər dəxli yoxdur heç bizə,
Ay-ulduzlu bu üç rəngli bayrağın.
Haqq etmirik biz altında durmağa,
Ay-ulduzlu bu üç rəngli bayrağın.”
Daha sonra:
“Nə dərdimiz zərrə qədər azalıb,
Nə Vətənin göz yaşını silmişik.
Nə müasir çağdan nəfəs almışıq,
Nə türkləşə, islamlaşa bilmişik.”
Burada bayraq obrazı simvol ilə reallıq arasındakı məsafəni ölçən poetik meyara çevrilir.
Bu baxımdan həmin şeir Məsimoğlunun poetik sistemində mühüm yenilikdir: müqəddəs simvolu tərifləmək əvəzinə onun qarşısında özümüzü sorğuya çəkmək.
8. “Xalq” obrazı və kollektiv “mən”
Məsimoğlu poeziyasında “mən” çox vaxt fərdi mən deyil. Şairin “mən”i xalqın “mən”inə çevrilir.
“Mənim sözdən başqa nəyim var, nəyim” şeirində:
“Ayrı-ayrılıqda kiminsə sözü
Üstün ola bilməz elin sözündən.”
Ardınca:
“Əbədiyyşardır xalqın sevgisi,
O, mənim nəfəsim, o, mənim səsim.”
və ən mühüm poetik düstur:
“Mən böyük ümmanın bir damlasıyam,
Milli kimliyimdir şəxsi kimliyim.”
Bu misralar Məsimoğlu poetikasının “mən” anlayışını açır. Burada fərdi mənlik kollektiv kimlikdən ayrı təsəvvür edilmir.
Bu baxımdan onun lirik qəhrəmanını “kollektiv mən” adlandırmaq mümkündür.
9. İnsan və vicdan problemi
Məsimoğlu poeziyasının başqa bir mühüm qatı insanın mənəvi deqradasiyası problemidir.
“İnsan olduğunu unudub insan” şeirində bu fikir bütöv poetik sistemə çevrilir:
“Talanın, yalanın dalında durur,
Doğrunun, dürüstün boynunu vurur,
Saatı cəlladın vaxtına qurur,
İnsan olduğunu unudub insan.”
Burada “insan” sözü hər bənddə öz mənasından uzaqlaşdırılır. İnsan bioloji varlıq kimi qalır, lakin mənəvi varlıq olmaq xüsusiyyətini itirir.
Şair onu müxtəlif heyvan obrazları ilə qarşılaşdırır:
“Çaqqala, tülküyə, bayquşa dönür…”
və:
“Heyvanlıq eləyir heyvandan betər.”
Beləliklə, insanın heyvanlaşması paradoksal şəkildə heyvandan da aşağı vəziyyət kimi təqdim olunur.
10. Fəlsəfi poetika: insan, həyat, Tanrı və ruh
Məsimoğlunun poeziyası yalnız siyasi-satirik şeirlərlə məhdudlaşmır. Kitabın müxtəlif hissələrində insanın varlığı, Tanrı, ruh, ölüm, həyat və mənəvi kamillik haqqında fəlsəfi düşüncələr də vardır.
“Ruhani” şeirində:
“Havalanıb yenə,
Səndən yana ruhum,
Məni başa düşməz
Səndən başqa heç kim…”
və:
“Söz acizdir burda,
Ya HU, ya HU, ya HU.”
Burada sözün öz sərhədinə çatması maraqlı poetik məqamdır. Siyasi və ictimai şeirlərdə söz güclü silah olduğu halda, mistik məqamda sözün “acizliyi” etiraf edilir.
Beləliklə, Məsimoğlu poetikasında iki fərqli “söz” anlayışı meydana çıxır:
ictimai müstəvidə — söz mübarizə vasitəsidir;
mistik müstəvidə — sözün çatmadığı yerdə ruh başlayır.
Bu ikilik onun poeziyasına fəlsəfi dərinlik gətirir.
11. Kərəm obrazı və klassik məhəbbət mifinin yenidən qurulması
“Yanıq Kərəm” şeirində klassik Kərəm obrazından istifadə edilir:
“Əsli, Əsli deyə-deyə
Yandı, yandı, yandı Kərəm.”
Klassik məhəbbət qəhrəmanı burada yalnız tarixi-ədəbi obraz kimi qalmır. O, eşqin, fədakarlığın və mənəvi yanmanın simvoluna çevrilir.
Şeirin ən güclü hissələrindən biri:
“Bu dünyanın eşqdən başqa
Nəyi varsa dandı Kərəm.”
Bu misra Kərəmin sevgisini dünyəvi maraqlardan üstün tutmasını göstərir. Daha sonra:
“Hamımızın əvəzinə
Eşq yolunda yandı Kərəm.”
Beləliklə, fərdi məhəbbət kollektiv mənəvi təcrübəyə çevrilir.
12. Ailə, qadın və məhəbbət lirikasının xüsusiyyətləri
Müəllif ön sözdə kitabda sırf sevgi şeirlərinin az olduğunu, məhəbbət anlayışını isə ana, ata, millət, Vətən və təbiətə bağlılıq kimi daha geniş mənada qəbul etdiyini bildirir.
Buna baxmayaraq kitabda ailə və qadın obrazı ilə bağlı səmimi lirik nümunələr vardır.
Məsələn:
“Səni qanadım qanası kimi
Halına yandım yanası kimi,
Hər dəm başına dolandım
Üç balamın anası kimi.”
Burada qadın obrazı romantik gözəllik predmetindən daha çox ömür yoldaşı, ailənin dayağı və həyatın mənəvi tərəfdaşı kimi təqdim edilir.
“Üzünü ağardıb o üz bu üzün” şeirində də məhəbbət uzunömürlü ailə münasibətləri kontekstində verilir:
“Nə qışın soyuğu bizi üşüdüb,
Nə bir payız bizi xəzəlləşdirib.
…
Bitib tükənməyib sevgimiz bizim,
Ömür-günümüzü özəlləşdirib.”
Burada məhəbbət ehtirasdan çox zamanın sınağından çıxmış bağlılıqdır.
13. Nəvə obrazı və yaşlılıq poetikası
Kitabın maraqlı çalarlarından biri də müəllifin yaş və nəsillərarası münasibətlərə münasibətidir.
“Quş olub uçmağa hazıram daha” şeirində nəvə obrazı şairin həyatına yeni mənəvi enerji gətirir:
“Bir ayrı aləmdir o, mənim üçün,
Onun hər əmrinə mən baş əyirəm.
O mənə bir dəfə can baba desə
Mən ona yüz kərə can, can deyirəm.”
və:
“Onun göz yaşına dəyməz bu dünya.”
Burada nəvə sadəcə ailə üzvü deyil, dünyanın bütün ağrılarını mənasızlaşdıran sevinc mənbəyidir.
Bu poetik qat Məsimoğlu yaradıcılığında ictimai-siyasi sərtliyin qarşısına qoyulan ailəvi istilik və insan sevgisidir.
14. Təbiət obrazlarının funksiyası
Məsimoğlunun təbiətə münasibəti ənənəvi peyzaj lirikasından fərqlənir.Təbiət çox vaxt insanın daxili vəziyyətinin və ictimai mühitin metaforasıdır.
Məsələn:
“Buludlar gözümdə bulandıq qaldı,
Sular durulmadı bu lildən sonra.”
Burada bulud, su və lil real təbiət mənzərəsi olmaqla yanaşı, kədərin və həyatın mənəvi çirklənməsinin metaforasına çevrilir.
“Yanıb külə dönür dağlar, meşələr” şeirində təbiətin məhv edilməsi iqtisadi və siyasi tamahkarlıqla əlaqələndirilir:
“Tacirə çevrilir siyasətçilər,
Artır yer üzünün miqrantları.”
və:
“Şahlar trilyoner olmaq istəyir,
Bir azdan hava da pulnan olacaq.”
Beləliklə, təbiət də sosial tənqidin obyektinə çevrilir.
15. Saz, aşıq sənəti və xalq poetikası
Məsimoğlu yaradıcılığının mühüm poetik çalarlarından biri onun xalq şeiri ənənələri ilə əlaqəsidir.
Şair özü heca, qoşma, bayatı, cinas, rədif və saz ənənəsinə münasibətini açıq ifadə edir. “Harda kosmos varsa, orda heca var” şeirində yazır:
“Hardasa bayatı, qoşma yazanlar.
Cinasə, rədifə dodaq büzənlər…”
və:
“İnsanın ruhunu cilalayır tar.
Dəyərlər heç olur xaos içində,
Harda kosmos varsa, orda heca var.”
Bu, şairin hecanı yalnız texniki vəzn kimi yox, milli poetik yaddaşın daşıyıcısı kimi qəbul etdiyini göstərir.
“Sazın söz rəngi” bölməsində bu münasibət daha da aydınlaşır:
“Birbaşa Tanrıya çıxış yolumuz
Ağ üzlü, qara göz saz havasıdır.”
və:
“Xalqın adamıdır kim dinləyibsə,
Beşiyi başında saz havasını.”
Burada saz musiqi aləti olmaqdan çıxaraq milli ruhun simvoluna çevrilir.
16. Heca poetikasının üstünlüyü və ritmik quruluş
Məsimoğlu şeirlərində heca və xalq şeiri ritminə geniş müraciət edir. Bu, xüsusilə dördlüklərdə, təkrarlar və qafiyə sistemində özünü göstərir.
Məsələn:
“Qızıl deyilirsə misə,
Xeyir bac verirsə pisə,
Şər hakimi-mütləqdisə
Suç dövlətin boynundadır.”
Burada 4 misralı bənd, daxili səsləşmə və son təkrar şeirin aforistik və folklorik yaddaşını gücləndirir.
Başqa nümunə:
“Qananın işığını
Nə söndürüb bu yurdda,
Qanmazın ocağında
Kim yanıb, Məsimoğlu?”
Burada “qanan–qanmaz” qarşılaşdırması həm semantik, həm fonetik oyun yaradır.
Beləliklə, şairin poetikası xalq şeirinin səs imkanlarını müasir ictimai məzmunla birləşdirir.
17. Söz oyunu, cinas və fonetik poetika
Məsimoğlu dilində söz oyunu xüsusi yer tutur. O, bəzən bir sözün müxtəlif mənalarını və səslənmə imkanlarını poetik effektə çevirir.
Məsələn:
“Hissim mənliyimə, ağlım hissimə.”
Burada “hiss–ağıl” qarşılaşdırması fikrin fəlsəfi yükünü artırır.
Başqa nümunədə:
“Pisləyir atımı, öyür xərini…”
“at” və “xər” qarşılaşdırması həm mənaca, həm də ictimai tiplərin xarakteristikasına xidmət edir.
“Artıq deyib” şeirində isə:
“Anlamayıb him-cim,
Qaralayıb sim-simi,
Heç bilmirik kim kimi,
Normadan artıq söyüb.”
kimi səs təkrarları şeirin satirik ritmini yaradır.
Bu cəhət göstərir ki, Məsimoğlu üçün səs də məna yaradan poetik vasitədir.
18. Metafora və obrazlı ifadə sistemi
Şairin metaforaları çox vaxt xalq dilindən qidalanır, lakin ictimai-fəlsəfi məna daşıyır.
Məsələn:
“Hörümçəklər bizim üçün sarayda,
Sıx toxuyub quldarlığın torunu.”
Burada “hörümçək toru” siyasi sistemin metaforasıdır.
Başqa nümunə:
“Əsarət buludu göyünü tutub.”
“Əsarət buludu” ictimai azadlığın üzərindəki mənəvi-siyasi təzyiqi görünən obraz halına gətirir.
“Problem dənizi” də eyni tipli metaforadır:
“Üzdürür millətimi
Problem dənizində.”
Burada “dəniz” problemin miqyasını və çıxılmazlığını göstərir.
19. Təkrar poetikası
Məsimoğlunun şeirlərində təkrar çox funksionaldır. O, sadəcə ritm yaratmır, ideyanı yaddaşa həkk edir.
“İnsan olduğunu unudub insan” ifadəsinin təkrar olunması şeirin əsas fikrini hər bənddə yenidən ön plana çıxarır.
“Suç dövlətin boynundadır” ifadəsi isə hər bəndi nəticə hökmünə çevirir.
“Yandı, yandı, yandı Kərəm” təkrarı isə emosional gərginlik yaradır.
Bu baxımdan təkrar Məsimoğlu poetikasında üç funksiyanı yerinə yetirir:
1. ritmik funksiya;
2. emosional funksiya;
3. ideoloji-semantik funksiya.
20. Sual cümlələri və ritorik müraciət
Şairin poetik sintaksisində sual cümlələri çox fəaldır.
“Azərbaycan” silsiləsində:
“Turan niyə parçalanıb, Azərbaycan?”
“Kimlər salıb aramıza Çin səddini?”
“Nədir bizim bu halımız, Azərbaycan?”
Bu suallar cavab almaq üçün deyil, vicdanı oyatmaq üçün verilir.
Sual formasının üstünlüyü ondadır ki, şair oxucunu passiv dinləyici yox, düşünən tərəf kimi prosesə daxil edir.
Eyni poetik üsul “Mən səni necə sevim?” tipli şeirlərdə də işlədilir. Burada ritorik sual fərdi məhəbbətlə ictimai narazılığın toqquşduğu nöqtəyə çevrilir.
21. Kontrast və qarşılaşdırma poetikası
Məsimoğlunun ən çox istifadə etdiyi poetik mexanizmlərdən biri qarşılaşdırmadır.
Onun poeziyasında tez-tez aşağıdakı qarşılıqlar yaranır:
* haqq — nahaqq;
* yaxşı — pis;
* arif — nadan;
* azadlıq — əsarət;
* həqiqət — yalan;
* xalq — saray;
* şair — yaltaq sənətkar;
* qanun — qanunsuzluq;
* mərd — namərd;
* xeyir — şər.
Məsələn:
“Yaltaqlar, yamanlar, pislər birləşib,
Yaxşılar toplaşıb bir ola bilmir.”
Bu iki misrada sosial münasibətin bütöv modeli yaradılır.
Belə qarşılaşdırmalar şairin poetik dünyasını etik ikiliklər üzərində qurulan dünya modelinə çevirir.
22. Şair obrazı və sənətkarın məsuliyyəti
Məsimoğlunun öz yaradıcılıq missiyasına münasibəti də ayrıca poetik mövzudur.
“Şairim, hələ də bu Yer üzündə” və başqa şeirlərində şair obrazı sadəcə sənətkar deyil, zamanın şahidi və mənəvi məsuliyyət daşıyıcısıdır.
“Bir tərəfdən” şeirində:
“Bir tərəfdən zərbə vurub əkində,
Bir tərəfdən tələ qurub biçində…
Batırıblar dövlətimi, şairim.”
Bu müraciət forması şairi ictimai hadisələrin içində saxlayır.
“Mənim sözdən başqa nəyim var, nəyim” ifadəsi isə sənətkarın əsas sərvətinin söz olduğunu göstərir.
23. Dünya hadisələrinin poetikləşdirilməsi
Məsimoğlunun poeziyası yalnız Azərbaycan reallığı ilə məhdudlaşmır. Müəllif Rusiya-Ukrayna müharibəsini də bəşəri problem kimi təqdim edir və bu mövzuda epik, dramatik və lirik şeirlər yazdığını bildirir.
“Ukrayna quşunu gözündən vurur” şeirində:
“Ukrayna quşunu gözündən vurur,
Sönür Rusiyanın səyyarələri.
Milçək tək qırılır əsgər, zabiti,
Kül olur tankları, təyyarələri.”
Ardınca:
“Od vurur nahaqqın dastanlarına,
Haqqın tarixini təzədən yazır.”
Burada konkret müharibə hadisəsi haqq-nahaqq qarşıdurmasının universal metaforasına çevrilir.
24. Fərdi həyatla ictimai həyatın birləşməsi
Məsimoğlu yaradıcılığının mühüm xüsusiyyəti fərdi “mən”lə ictimai “mən”in bir-birindən ayrılmamasıdır.
O özü yazır ki, xalqının halı onun, öz halı isə xalqının halının içində dövr edib.
Bu prinsip “Qələmim əlimdə, ağlım başımda” şeirində də görünür:
“Qələmim əlimdə, ağlım başımda,
Fikrim bu dünyanın qalmaqalında.
Bütün alçaqlığın, yaramazlığın
Başda oturanlar durur dalında.”
Şəxsi “mən” burada cəmiyyətin içindədir. Şair özünü hadisələrdən kənarda saxlamır.
25. Yaş, zaman və həyat təcrübəsi
Kitabda müəllifin yaş təcrübəsi də poetik materiala çevrilir.
“Yaşım mənim altmış üçə varanda” şeirində xəstəlik, yaşlanma və həyatla mübarizə bir-birinə bağlanır. Şair xəstəliyi belə poetikləşdirir və onu məğlub ediləsi bir qüvvə kimi təqdim edir.
“Neçə yağı dövranının içindən keçib” şeirində isə zamanla münasibət belə ifadə olunur:
“Neçə yağı dövranının içindən keçib,
Öz ruhuma yar olmuşam öz zamanında.”
və:
“Mən həmişə yaşamışam söz zamanında.”
Bu son ifadə Məsimoğlu yaradıcılığının əsas poetik formulalarından biri sayıla bilər: zaman dəyişir, amma söz zamanla danışmağa davam edir.
26. Məsimoğlu poetikasında “xalq ədəbiyyatı” və “saray ədəbiyyatı” qarşıdurması
Müəllif ön sözdə ədəbiyyatı məzmun baxımından iki əsas istiqamətə ayırır: xalq ədəbiyyatı və saray ədəbiyyatı. Onun fikrincə, saray ədəbiyyatının ömrü sarayların, xalq ədəbiyyatının ömrü isə xalqın ömrü qədərdir.
Bu fikir onun poetikasının açarıdır.
Çünki Məsimoğlu:
* xalq danışıq dilindən istifadə edir;
* bayatı və qoşma poetikasına müraciət edir;
* sazı milli ruhun simvolu kimi təqdim edir;
* heca və qafiyəyə xüsusi əhəmiyyət verir;
* atalar sözü və xalq deyimlərinə yaxın ifadələr qurur;
* mürəkkəb ictimai problemləri sadə və canlı sözlərlə ifadə edir.
Bu səbəbdən onun poetik dili elitist deyil, kommunikativdir.
27. Müasirlik və ənənənin sintezi
Məsimoğlu bir tərəfdən saz, qoşma, bayatı, heca, cinas, rədif kimi milli poetik ənənələrə söykənir, digər tərəfdən isə müasir siyasi terminlər, dünya siyasəti, müharibələr, media, parlament, deputat, tarif, büdcə, siyasi məhbus və s. kimi anlayışları şeirə gətirir.
Bu sintez onun poetikasının özünəməxsus cəhətlərindən biridir.
Məsələn, klassik xalq şeiri ritmi ilə müasir siyasi məzmun eyni bənddə yanaşı gələ bilir:
“Yalan talana tacdısa,
Haqq nahaqqa möhtacdısa,
Məmurlar tox, xalq acdısa,
Suç dövlətin boynundadır.”
Burada forma ənənəvi, məzmun isə müasirdir.
28. Poetikanın əsas emosional tonu
Məsimoğlu poeziyasının emosional diapazonu genişdir. Burada:
* qəzəb;
* üsyan;
* kinayə;
* kədər;
* məhəbbət;
* nostalgiya;
* ümid;
* mənəvi yorğunluq;
* fəlsəfi düşüncə;
* mistik duyğu
bir-birini tamamlayır.
Lakin bu rənglərin içində ən dominant ton narahatlıqdır.
Şairin narahatlığı şəxsi rahatlığın pozulması deyil. Bu, cəmiyyətin, xalqın, insanın və dünyanın taleyi ilə bağlı narahatlıqdır.
Bu səbəbdən Məsimoğlu poetikasını “narahat vicdanın poeziyası” kimi səciyyələndirmək mümkündür.
29. Məsimoğlu poetikasının əsas çalarları – ümumiləşdirilmiş sistem
Kitabın bütöv poetik mənzərəsini aşağıdakı şəkildə sistemləşdirmək olar:
Poetik çalar Əsas xüsusiyyət
Vətəndaşlıq Şair hadisələrə münasibət bildirir, bitərəf qalmır
Satira Sosial və siyasi qüsurlar ifşa edilir
İroniya Gerçəklik paradoks və kinayə ilə göstərilir
Fəlsəfilik İnsan, vicdan, Tanrı, həyat, ruh haqqında düşüncə
Millilik Azərbaycan, türk kimliyi, Turan ideyası
Folklorizm Bayatı, qoşma, saz, heca, xalq deyimləri
Lirika Ailə, qadın, övlad, nəvə, məhəbbət
Mistik çalar “Ya Hu”, ruh, Tanrıya yönəli poetik düşüncə
Sosial realizm Cəmiyyətin real problemlərinin təsviri
Publisistiklik Aktual hadisələrin birbaşa poetikləşdirilməsi
Ritoriklik Sual, nida, müraciət və təkrarlar
Kontrast Haqq-nahaqq, xeyir-şər, yaxşı-pis qarşıdurması
Söz oyunu Cinas, fonetik təkrar, xalq danışıq dili
Metaforiklik “əsarət buludu”, “problem dənizi”, “hörümçək toru” və s.
Nəticə
Mübariz Məsimoğlunun “Bir də baxıb gördüm” kitabı onun poetik dünyasının geniş və çoxşaxəli mənzərəsini təqdim edir. Bu poeziyanın əsas xüsusiyyəti mövzuların çoxluğundan daha çox, həmin mövzulara yanaşmanın özünəməxsusluğudur.
Şair üçün poeziya yalnız gözəllik yaratmaq vasitəsi deyil. O, poeziyanı vicdanın, həqiqətin, milli yaddaşın və ictimai etirazın ifadə forması kimi qəbul edir.
Məsimoğlu şeirində:
söz — silahdır,
qələm — vicdanın vasitəsidir,
Vətən — tərifdən çox məsuliyyətdir,
xalq — lirik “mən”in davamıdır,
saz — milli yaddaşdır,
heca — poetik nizamdır,
satira — ictimai ifşa vasitəsidir,
məhəbbət — mənəvi bağlılıqdır,
ruh — sözün çatmadığı yerdir.
Onun poetik dünyasında ən mühüm qarşıdurma haqqla nahaqqın qarşıdurmasıdır. Digər bütün qarşıdurmalar — yaxşı ilə pis, ariflə nadan, xalqla saray, azadlıqla əsarət, həqiqətlə yalan — bu əsas qarşıdurmanın müxtəlif poetik formalarıdır.
Məsimoğlunun poetik dili bir tərəfdən xalq şeirinin sadəliyinə, digər tərəfdən müasir publisistik və fəlsəfi düşüncənin enerjisinə söykənir. Bu iki istiqamətin birləşməsi onun şeirlərinə həm folklorik doğmalıq, həm müasir ictimai kəskinlik, həm də fəlsəfi dərinlik verir.
Onun yaradıcılığının ən səciyyəvi cəhətlərindən biri isə **“tənqidi vətənpərvərlik”**dir. Şair Vətəni sevdiyi üçün onun dərdlərini gizlətmir; əksinə, Vətənə məhəbbəti onu cəmiyyətin eybəcərlikləri ilə daha sərt üz-üzə qoyur.
Bu baxımdan “Bir də baxıb gördüm” kitabının poetik mahiyyətini bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar:
Mübariz Məsimoğlu üçün şeir dünyanı olduğu kimi təsvir etməkdən daha çox, dünyanın haqq ilə nahaqq arasındakı əsl üzünü göstərmək cəhdidir.
Və bu poetik mövqenin ən yığcam ifadələrindən birini müəllifin öz misralarında tapırıq:
“Mən nəyi yazdımsa dərindən yazdım.”
Bu misra yalnız bir şeirin deyil, bütövlükdə Məsimoğlu yaradıcılığının poetik prinsipi kimi səslənir.
Əsas nəticə
Beləliklə, Mübariz Məsimoğlu yaradıcılığının poetik çalarları üç böyük poetik ox ətrafında birləşir:
1. Söz – həqiqət – vicdan
Şair sözün məsuliyyətini önə çəkir.
2. Xalq – Vətən – milli kimlik
Fərdi “mən” kollektiv milli “mən”ə çevrilir.
3. İnsan – zaman – ədalət
Müasir hadisələr fəlsəfi və mənəvi problem kimi dərk edilir.
Bu üç oxun kəsişməsində Məsimoğlu poeziyasının əsas obrazı meydana çıxır: haqqı axtaran, nahaqqa etiraz edən, xalqın dərdini öz dərdi kimi yaşayan və sözü vicdanın səsinə çevirməyə çalışan şair obrazı.
