Yardımlı insanının xarakterində dağların əzəmətindən gələn bir vüqar, ata-baba ocağından qaynaqlanan bir mərdlik, halal zəhmətə söykənən mənəvi bütövlük vardır. Bu eldə insanın qiyməti var-dövlətlə, tutduğu mövqe ilə deyil, əməli, sözü, el içindəki nüfuzu ilə ölçülüb.
Ailədə övlada ilk öyrədilən həyat dərsi də məhz budur: özgənin haqqına toxunma, zəhmətdən çəkinmə, verdiyin sözə sahib çıx, harada olursansa-ol, başını uca tut. Belə bir tərbiyə insanı yalnız ailəsinə deyil, yaşadığı cəmiyyətə, xalqına və dövlətinə qarşı da məsuliyyətli olmağa hazırlayır. Yardımlının sərt təbiəti, dağ kəndlərinin özünəməxsus yaşayış tərzi, insanların torpağa və əməyə bağlılığı burada formalaşan xarakterə xüsusi möhkəmlik verir. Bu mühitin yetirdiyi insanlar üçün dürüstlük həyatın bəzəyi deyil, onun əsas ölçüsüdür.
Yardımlıda böyüyən gənc erkən yaşlarından anlayır ki, həyatda irəli getmək üçün yalnız arzu etmək kifayət deyil. Bilik qazanmaq, zəhmət çəkmək, öz üzərində işləmək, qarşıya qoyulan məqsədə səbir və iradə ilə çatmaq lazımdır. Ailə ocağında mənimsənilən bu keyfiyyətlər sonralar insanın peşə fəaliyyətində özünü göstərir. Xüsusilə iqtisadiyyat, maliyyə və idarəetmə kimi məsuliyyətli sahələrdə çalışan şəxslər üçün peşəkar hazırlıqla mənəvi keyfiyyətlərin vəhdəti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki iqtisadi idarəetmə yalnız rəqəmlərin hesablanması deyil, həm də maddi sərvətlərə, ictimai maraqlara və insan əməyinin nəticələrinə münasibətdir.
1967-ci ildə Yardımlının Lərzan kəndində dünyaya göz açmış, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Cəlal Həsənağa oğlu Fərəclinin fəaliyyəti də bu baxımdan diqqət çəkir. Onun peşəkar yolu iqtisadi biliklərin, istehsalat təcrübəsinin və idarəetmə bacarığının bir-birini tamamladığı əmək fəaliyyətidir. Neft sənayesinin müxtəlif müəssisələrində mühasib və iqtisadçı kimi işə başlayan Cəlal Fərəcli sonrakı illərdə baş mühasib, iqtisadiyyat və uçot departamentinin rəhbəri kimi məsul vəzifələrdə çalışmış, ölkənin mühüm təsərrüfat sahələrində təcrübə qazanmışdır.
İqtisadiyyat elə bir sahədir ki, burada zahirən adi görünən qərarın arxasında böyük maddi və ictimai məsuliyyət dayanır. Müəssisənin maliyyə imkanlarının düzgün qiymətləndirilməsi, xərclərin əsaslandırılması, istehsal resurslarının səmərəli istifadəsi, hesabatların şəffaflığı və iqtisadi intizam bütövlükdə idarəetmənin keyfiyyətinə təsir göstərir. Bu baxımdan iqtisadçının işi yalnız mövcud vəziyyəti təhlil etməklə bitmir. O, iqtisadi proseslərin gələcək nəticələrini görməyi, riskləri müəyyənləşdirməyi, imkanlarla tələbat arasında düzgün tarazlıq yaratmağı bacarmalıdır. Belə peşəkar düşüncə isə bir gündə formalaşmır, uzunmüddətli təcrübə və davamlı öyrənmə tələb edir.
Cəlal Fərəclinin fəaliyyətinin mühüm hissəsi Azərbaycanın neft sənayesi ilə bağlı olmuşdur. Nəriman Nərimanov adına, “Bulla-Dəniz” neft və qazçıxarma idarələrində, “Xəzərdənizneftdonanma” İdarəsində və “Azneft” İstehsalat Birliyində çalışması ona iqtisadi idarəetmənin müxtəlif istiqamətləri üzrə təcrübə qazanmaq imkanı vermişdir. Bu müəssisələrin hər biri istehsalatın miqyası, təsərrüfat xüsusiyyətləri və maliyyə münasibətləri baxımından fərqli fəaliyyət mühitinə malikdir. Belə şəraitdə iqtisadi proseslərə sistemli yanaşmaq, istehsalın xüsusiyyətlərini nəzərə almaq, maliyyə və uçot işini ümumi idarəetmə ilə əlaqələndirmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Onun peşəkar fəaliyyətində diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri mühasibat uçotunun praktik əsaslarından iqtisadi idarəetmənin daha geniş məsələlərinə qədər inkişaf yoludur. Mühasibat işi müəssisənin iqtisadi vəziyyətini rəqəmlərin dili ilə əks etdirirsə, iqtisadi təhlil həmin rəqəmlərin mahiyyətini açır, onların əsasında düzgün nəticələr çıxarmağa imkan verir. Rəhbər vəzifədə isə bu biliklər təşkilatçılıq, qərarvermə və məsuliyyətlə tamamlanır. Cəlal Fərəclinin müxtəlif iqtisadi strukturlarda çalışması onun fəaliyyətində məhz bu istiqamətlərin birləşdiyini göstərir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 3 mart 2014-cü il tarixli Sərəncamı ilə Cəlal Fərəclinin “Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədr müavini vəzifəsinə təyin edilməsi onun peşəkar fəaliyyətində mühüm hadisə olmuşdur. Dəniz nəqliyyatı ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət əlaqələri və tranzit imkanları baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu sahədə iqtisadi idarəetmə donanmanın səmərəli istismarından maliyyə planlaşdırılmasına, investisiya ehtiyaclarından nəqliyyat xidmətlərinin rəqabət qabiliyyətinə qədər geniş məsələləri əhatə edir. Neft sənayesi və dəniz donanması sahəsində toplanmış təcrübə belə bir fəaliyyət mühitində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Cəlal Fərəclinin iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru olması onun peşəkar hazırlığının elmi tərəfini də önə çıxarır. İqtisad elmi hadisələrə yalnız cari göstəricilər əsasında deyil, onların səbəblərini, qarşılıqlı əlaqələrini və inkişaf meyillərini araşdırmaqla yanaşır. Elmi düşüncə iqtisadi proseslərə daha geniş baxış formalaşdırır, idarəetmədə əsaslandırılmış qərarların əhəmiyyətini artırır. Praktik fəaliyyətlə nəzəri hazırlığın birləşməsi xüsusilə iri istehsalat və nəqliyyat sistemlərində faydalıdır. Çünki burada hər bir iqtisadi qərar təkcə müəssisənin gündəlik fəaliyyətinə deyil, uzunmüddətli inkişaf imkanlarına da təsir göstərə bilər.
İqtisadçı alimin fəaliyyətinə qiymət verərkən bir mühüm məqamı nəzərə almaq lazımdır: iqtisadi bilik yalnız nəzəri anlayışlar toplusu deyil, real həyatda düzgün qərar qəbul etmək üçün vasitədir. Müasir iqtisadi münasibətlər şəraitində səmərəlilik, maliyyə dayanıqlığı, resursların düzgün bölüşdürülməsi və idarəetmənin təkmilləşdirilməsi elmi əsaslandırma tələb edir. Bu baxımdan Cəlal Fərəclinin həm iqtisadiyyat sahəsində uzunmüddətli təcrübəyə, həm də elmi dərəcəyə malik olması onun fəaliyyətinin səciyyəvi xüsusiyyətidir.
Bütün bunların fonunda insanın mənəvi siması məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vəzifə nə qədər məsuliyyətlidirsə, onun tələb etdiyi peşə etikası da bir o qədər yüksək olmalıdır. İqtisadiyyat sahəsində çalışan rəhbər üçün dövlət vəsaitlərinə münasibət, maliyyə intizamına hörmət, qərarların obyektivliyi və qanunların tələblərinə əməl olunması əsas prinsiplərdir. Belə bir məsuliyyətin dərk edilməsində insanın ailədən aldığı tərbiyənin, formalaşdığı mənəvi mühitin də rolu vardır. Yardımlı elinin halallığa, etibara və insan ləyaqətinə verdiyi qiymət bu baxımdan dərin məna daşıyır.
Doğma elin adını yaşatmaq yalnız onun haqqında danışmaqla deyil, çalışdığın sahədə faydalı olmaqla mümkündür. Cəlal Fərəclinin Yardımlının Lərzan kəndindən başlayaraq Azərbaycanın iqtisadi həyatında mühüm yer tutan sahələrdə davam edən fəaliyyəti bu düşüncə ilə səsləşir. Onun əmək yolu göstərir ki, peşəkar inkişaf üçün insanın öz imkanlarına inanması, biliklərini artırması və qarşısına qoyduğu məqsədlərə ardıcıl şəkildə yönəlməsi mühüm şərtdir.
Yardımlı torpağının mənəvi zənginliyi də elə bundadır: bu el insanı həyata hazırlayarkən ona yalnız yaşamağı deyil, ləyaqətlə yaşamağı öyrədir. Dağların qoynunda formalaşan mərdlik anlayışı sonralar insanın fəaliyyətində prinsipiallıq, iradə və vətəndaşlıq məsuliyyəti kimi öz ifadəsini tapır. Cəlal Həsənağa oğlu Fərəclinin iqtisadçı alim və idarəetmə sahəsində təcrübəli mütəxəssis kimi keçdiyi yol isə doğma torpağın yetirmələrinin ölkənin müxtəlif sahələrində öz bilik və bacarıqlarını tətbiq etməsinin nümunələrindən biridir. İnsanın doğulduğu yer onun mənəvi ünvanıdır, gördüyü işlər isə cəmiyyətdəki yerini müəyyənləşdirir. Ən böyük uğur bu iki dəyər arasında bağlılığı qorumaq, ata-baba ocağından gələn yaxşı ənənələri müasir həyatın tələbləri ilə uzlaşdırmaqdır. Yardımlının mərdlik məktəbi də məhz belə bir düşüncəyə əsaslanır: insan haraya yüksəlirsə-yüksəlsin, öz kökünü, mənəvi borcunu və əməyin qədrini unutmamalıdır.
Samir Əsədli
Müstəqil.Az
Müstəqil.Az
