Son günlər ümumtəhsil məktəblərində şagirdlərin məktəbli formasına, müəllimlərin isə peşəkar geyim tələblərinə riayət etməsi məsələsinin cəmiyyətdə və sosial şəbəkələrdə geniş müzakirə olunması təsadüfi deyil.
Çünki məktəb yalnız bilik verilən məkan deyil, eyni zamanda şəxsiyyətin formalaşdığı, davranış mədəniyyətinin, məsuliyyət hissinin və sosial münasibətlərin inkişaf etdiyi mühüm tərbiyə mühitidir. Bu baxımdan, Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü Mirzə Cəfərzadənin məktəbdə geyim qaydalarının əhəmiyyətinə dair mövqeyi dəstəklənməli və məsələyə daha geniş prizmadan yanaşılmalıdır.
Məktəbli formasına münasibətdə əsas diqqət onun yalnız xarici görünüş elementi olmasına deyil, təhsil mühitində hansı funksiyanı yerinə yetirməsinə yönəldilməlidir. Vahid məktəbli forması şagirdlər arasında sosial fərqlərin zahiri ifadəsini müəyyən qədər azaldır, məktəb kollektivinə aidiyyət hissini gücləndirir və təhsil prosesində vahid yanaşmanın formalaşmasına xidmət edir.
Aydındır ki, geyim insanın fərdiliyini ifadə edən vasitələrdən biridir. Lakin məktəb mühitində fərdi seçimlə ümumi qaydalar arasında tarazlığın qorunması vacibdir. Təhsil müəssisəsinin müəyyən etdiyi əsaslı və hamı üçün eyni şəkildə tətbiq olunan geyim tələbləri şagirdlərə ümumi qaydalara hörmət etməyi, kollektiv daxilində məsuliyyət daşımağı və şəxsi seçimlərini mühitin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırmağı öyrədir. Burada məqsəd uşaqların fərdiliyini məhdudlaşdırmaq deyil, onlara məktəb mühitinin özünəməxsus davranış və geyim mədəniyyətini aşılamaqdır.
Məktəbli formasının mühüm üstünlüklərindən biri də sosial bərabərlik prinsipinə xidmət etmək potensialıdır. Müxtəlif sosial və iqtisadi imkanlara malik ailələrin övladlarının eyni geyim standartlarına riayət etməsi geyim üzərindən yaranan müqayisələri və nümayişkaranə rəqabəti azaltmağa kömək edə bilər. Əlbəttə, məktəbli forması sosial bərabərsizliyin bütün səbəblərini aradan qaldırmır. Bununla belə, uşaqların məktəbə hansı geyimdə gəlməsi üzərindən fərqləndirilməsinin qarşısını almaq, onların diqqətini maddi imkanlardan daha çox bilik, bacarıq və şəxsi inkişafa yönəltmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Bu məsələdə ailələrin maddi imkanları da nəzərə alınmalıdır. Məktəbli forması ilə bağlı tələblər münasib qiymət, əlçatanlıq və ailələr üçün əlavə maliyyə yükünün yaradılmaması prinsipləri ilə müşayiət olunmalıdır. Belə olduqda vahid geyim qaydaları formal tələb olmaqdan çıxaraq sosial baxımdan daha ədalətli məktəb mühitinin qurulmasına töhfə verə bilər.
Müzakirənin digər mühüm istiqaməti müəllimlərin geyim mədəniyyətidir. Müəllim məktəbdə yalnız fənn tədris edən şəxs deyil, həm də şagirdlərin davranışlarına, ünsiyyət tərzinə və dünyagörüşünə təsir göstərən nümunədir. Şagirdlər müəllimin dedikləri ilə yanaşı, onun davranışına, münasibətinə və özünü təqdimetmə tərzinə də diqqət yetirirlər.
Bu baxımdan, müəllimin geyimi onun peşəkar imicinin elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Təhsil mühitinə uyğun, səliqəli və peşəkar geyim müəllimin öz fəaliyyətinə və çalışdığı müəssisəyə münasibətini ifadə edən amillərdən biridir. Lakin peşəkarlığı yalnız geyimlə ölçmək düzgün olmazdı. Müəllimin əsas nüfuzu onun biliyindən, pedaqoji bacarığından, ədalətli münasibətindən, etik davranışından və şagirdlərə göstərdiyi hörmətdən qaynaqlanır. Geyim standartları da məhz bu peşəkar keyfiyyətləri tamamlayan, təhsil müəssisəsinin işgüzar mühitini dəstəkləyən çərçivə kimi qəbul edilməlidir.
Müəllimlər üçün müəyyən edilən tələblər aydın, ölçülü-biçili, peşənin xüsusiyyətlərinə uyğun və ayrı-seçkiliyə yol verməyən formada tətbiq olunmalıdır. Məqsəd kiminsə şəxsi görünüşünü müzakirə predmetinə çevirmək deyil, təhsil mühitində qarşılıqlı hörmət və peşəkar davranış mədəniyyətini möhkəmləndirməkdir.
Geyim məsələsi müzakirə edilərkən ən vacib məqamlardan biri qaydaların necə tətbiq olunmasıdır. Hər hansı tələb yalnız kağız üzərində mövcud olmaqla nəticə vermir. Onun mahiyyəti izah edilməli, tətbiq mexanizmi aydın olmalı və bütün iştirakçılara eyni yanaşma nümayiş etdirilməlidir. Şagirdlərdən məktəbli formasına riayət etməyi tələb ediriksə, ilk növbədə onlara bu qaydanın səbəbini izah etməliyik. Müəllimlər və məktəb rəhbərliyi də öz davranışları ilə qaydalara hörmətin nümunəsini göstərməlidirlər. Valideynlərin prosesə cəlb olunması, məktəb daxilində maarifləndirici söhbətlərin aparılması və problemlərə anlayışla yanaşılması daha sağlam nəticələr verə bilər.
Eyni zamanda, geyim qaydalarına əməl edilməməsi hallarında şagirdin ləyaqətini alçaldan, onu kollektiv qarşısında utandıran və təhsildən kənarlaşdıran yanaşmalardan çəkinmək lazımdır. Məktəbin əsas vəzifəsi cəzalandırmaqdan əvvəl izah etmək, maarifləndirmək və düzgün davranış vərdişləri formalaşdırmaqdır. Unutmaq olmaz ki, intizam qorxu ilə deyil, qaydaların mahiyyətinin dərk edilməsi və onlara şüurlu münasibətin formalaşdırılması ilə daha dayanıqlı olur.
Mirzə Cəfərzadənin vurğuladığı kimi, məktəbdə geyim məsələsinə təhsil prosesinin təşkili, sosial bərabərliyin qorunması və məktəbdaxili intizamın möhkəmləndirilməsi kontekstində yanaşmaq vacibdir. Bu yanaşma mövzunu yalnız zahiri görünüş və şəxsi zövq müstəvisindən çıxararaq daha geniş pedaqoji və ictimai məsuliyyət çərçivəsinə gətirir.
İctimai müzakirələrdə məsələnin mahiyyətindən uzaqlaşaraq geyim qaydalarını yalnız məhdudiyyət kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Təhsil müəssisələrində qaydaların mövcudluğu normaldır. Əsas məsələ həmin qaydaların nə dərəcədə əsaslandırılmış, ədalətli, anlaşılan və hər kəs üçün bərabər tətbiq edilən olmasıdır. Məktəbli forması şagirdlərin sosial müqayisələrdən uzaqlaşmasına, müəllimlərin peşəkar geyim standartları isə təhsil mühitində işgüzar münasibətlərin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər. Bu imkanların reallaşması üçün qaydalar təhsilin keyfiyyəti, insan ləyaqəti və qarşılıqlı hörmət prinsipləri ilə uzlaşdırılmalıdır.
Nəticə etibarilə, məktəbdə geyim məsələsini əhəmiyyətsiz detal kimi qiymətləndirmək də, onu təhsilin əsas problemi səviyyəsinə qaldırmaq da doğru deyil. Təhsilin keyfiyyətini müəyyən edən başlıca amillər müəllimin peşəkarlığı, şagirdin öyrənməyə marağı, sağlam məktəb mühiti və ailə ilə məktəb arasında əməkdaşlıqdır. Bununla yanaşı, geyim qaydaları bu mühitin nizamlı təşkilinə dəstək verən tamamlayıcı amil kimi öz yerini qoruyur.
Əsas məqsəd hamını eyni görünüşə məcbur etmək deyil, məktəbdə hər kəs üçün aydın, ədalətli və hörmətə əsaslanan davranış çərçivəsi yaratmaqdır. Mirzə Cəfərzadənin mövqeyinə də məhz bu prizmadan yanaşmaq lazımdır: məktəbdə geyim mədəniyyəti özlüyündə məqsəd deyil, daha nizamlı, bərabərhüquqlu və keyfiyyətli təhsil mühitinin formalaşmasına xidmət edən vasitələrdən biridir.
Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü,
Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı laureatı.
