SEVGİ VƏ MƏNƏVİ KAMİLLİK - Sevil Azadqızı yazdı

İnsan yarandığı gündən bəri öz daxili dünyasını nizama salmaq, ruhunun qaranlıq tərəflərini işıqlandırmaq və mənəvi kamilliyə (təkamülə) çatmaq üçün bir çox yollardan keçmişdir. Bu yolların ən çətini, eyni zamanda ən kəsəsi və safı heç şübhəsiz ki, sevgidir.

Sevgi sadəcə iki insan arasında yaranan bioloji və ya emosional bir meyil deyil; o, ruhun güzgüsü, insanın öz bəsit “mən”indən imtina edib daha uca bir həqiqətə qovuşması prosesidir. Şərq fəlsəfəsində və təsəvvüf elmində də kamil insan mərtəbəsinə ucalmağın yeganə vasitəsi eşq hesab olunub. Çünki sevən insan fərdiyyətçilikdən uzaqlaşır, fədakarlığı, fənanı (özünü unudub qarşı tərəfdə yox olmağı) öyrənir. Müasir Azərbaycan poeziyasında bu daxili təkamülü, ayrılığın fəlsəfəsini və eşqin insanı necə saflaşdırdığını ən dərindən ifadə edən sənətkar Ramiz Rövsəndir. Onun yaradıcılığında sevgi insanı xoşbəxt edən bəsit bir hiss kimi yox, onu daxilən sındıran, amma həm də ucaldan bir mənəvi məktəb kimi çıxış edir.
İnsanın mənəvi oyanışı çox vaxt reallıqla xəyalın toqquşmasından, daxili sarsıntılardan başlayır. Kamilliyə gedən yol ilk növbədə illüziyalardan azad olmaqdır. İnsan elə bilir ki, onun fərdi faciəsi bütöv kainatın faciəsidir. Lakin dünya öz axarındadır və bu laqeydlik insanı öz kiçikliyi üzərində düşünməyə məcbur edir. Ramiz Rövşən bu daxili sarsıntını ilk olaraq ayrılığın o böyük, amansız səssizliyi ilə izah edir:

Mən elə bilirdim, biz ayrılanda
Göy guruldayacaq, şimşək çaxacaq.
Mən elə bilirdim, biz ayrılanda
Dünya dağılacaq, yer uçacaq.
Ayrıldıq… Nə göy guruldadı, nə şimşək çaxdı,
Nə dünya dağıldı, nə yer uçdu.
Sakitcə, səssizcə bir çay axdı,
Bir budaqdan bir yarpaq düşdü.
Bu misralar insanın mənəvi olaraq böyüməsinin ilkin pilləsidir. İnsan dərk edir ki, təbiət və kainat onun şəxsi ağrılarına qarşı biganədir. O bəsit “mən” sarsılır və anlayır ki, ucalmaq üçün bu amansız sakitliyi qəbul etmək lazımdır. Yarpaq tək ayaqlar altına düşmək, tapdanmaq əslində nəfsin qırılması, kamil insanın ilkin mərhələsi olan “heçlik” duyğusuna qovuşmaqdır.
Lakin bu heçlik insanı yox etmir, əksinə, sevdiyi obyekti bütün varlığına hopduraraq onu əbədiləşdirir. Sevgi daxili dünyanı elə bir şəkildə fəth edir ki, hafizə və yaddaş artıq sevgilinin ayrılmaz bir parçasına çevrilir. Əsl eşq unuda bilməmək sənətidir. İnsan ətrafındakı hər bir maddi və mənəvi elementi sevgisi ilə bəzəyir:

Dənizi unudam, ya dalğaları?
O coşqun, o dəli dalğaları unudam gərək?
Səni unutsam, mən özümü unudam gərək…
Mən səni unuda bilmirəm, axı.
Bu məqamda sevgi artıq mənəvi kamilliyin elə bir həddinə çatır ki, aşiq və məşuq (sevən və sevilən) arasındakı sərhədlər silinir. “Səni unutsam, mən özümü unudam gərək” ifadəsi, əslində, mənəvi vəhdətin təzahürüdür. Özünü unudan insan artıq bəşəri eqosundan xilas olmuş, qarşı tərəfin varlığında ərimişdir.
Bu mənəvi ucalıq insanı ətrafdakı saxtalıqlardan uzaqlaşdırır. Kamilləşən ruh artıq kütləvi yalanların, canı olmayan “can” deyənlərin mühitində sıxılır. O, saflıq, təmizlik və ilkin yaradılış axtarır. Ramiz Rövşənin poetik qəhrəmanı bu saflığı cəmiyyətdən uzaq, bəlkə də metafizik bir məkanda tapmağa çalışır:

Gedək biz olmayan yerə,
Burda bizi tanıyan çoxdur.
Burda bizə can deyənin,
Ürəyində canı yoxdur.
Gedək biz olmayan yerə,
Yolumuz bir az uzaqdı.
Orda ağaclar diridir,
Orda sular daha ağdır.
”Biz olmayan yer” – əslində insanın öz eqosunu, ictimai maskalarını və dünyəvi qayğılarını geridə qoyub, yalnız və yalnız ruhun təmizliyi ilə baş-başa qalacağı ideal məkandır. Suyun daha ağ, ağacların diri olduğu o yer insanın fitrətinə (öz daxili təmizliyinə) qayıdışıdır. Bu qayıdış bəzən real dünyada mümkün olmadığı üçün insan gecənin, yuxunun sirli aləminə sığınır. Çünki yuxu – ruhun bədən zindanından müvəqqəti də olsa azad olması, mənəvi azadlığa qovuşmasıdır:

Bir yuxu olub uçasınız,
Bu dünyanın üstündən.
Bir qapı olub açasınız,
Gecənin o üzündən.
Orda nə dərd var, nə kədər,
Nə ayrılıq qorxusu var.
Orda sabaha qədər,
Yalnız sevginin duyğusu var...
Mənəvi kamillik ayrılıq qorxusunu yenməkdir. Gecənin o üzündə, yəni maddiyyatın bitdiyi, rənglərin silindiyi yerdə yalnız sevginin duyğusunun qalması insanın mənən tam təmizlənməsidir. Belə bir sevgini yaşayan ruh ayrılıqdan sonra da məğlub olmur. O, zaman və məkan daxilində öz sadiqliyini elə bir sarsılmaz inadla qoruyur ki, sevilən varlığın hər addımında, hər gecə və gündüzündə bir kölgəyə, bir vicdan pıçıltısına çevrilir:

Sən məni unuda bilməyəcəksən,
Harada olsan da səs edəcəyəm.
Axşamlar yuxuna gələcəyəm mən,
Gündüzlər qarşına çıxacağam mən.
Bu, bir iddiadan daha çox, ruhun enerjisinin və sadiqliyinin qarşı tərəfə ötürülməsidir. Kamil sevgi cisimlərin ayrılması ilə bitmir, o, dalğa-dalğa sevilənin yaddaşına hopur.
Mənəvi kamilliyin ən böyük sınaqlarından biri də Sadiqlik və Yas saxlamaq mədəniyyətidir. Müasir dünyada hər şeyin tez köhnəldiyi, hisslərin sürətlə istehlak olunduğu bir dövrdə əbədi kədərə və xatirəyə sadiq qalmaq böyük bir ruh fədakarlığı tələb edir. Ramiz Rövsənin vizit kartına çevrilmiş obrazlardan biri olan “Qara paltarlı qadın” məhz bu əbədi sadiqliyin, mənəvi ucalığın simvoludur. O, hamının unutduğu yerdə unutmayan, dünyəvi qazancları deyil, itirdiyi dəyəri qəlbində yaşadan müqəddəs bir varlıqdır:

O qadın ağlayar birtəhər dözər,
Gözünün yaşını içinə tökər.
Səni hamıdan tez unudar hamı,
O qadın hamıdan gec unudar…
Bu daxili dözüm və göz yaşını içinə tökmək mənəvi yetkinliyin ən ali təzahürüdür. Belə bir yetkinliyə çatan insan anlayır ki, bəzən həyatda hər şey vaxtında baş vermir. Həyatın qayğıları, cəmiyyətin qanunları və zamanın sərt üzü insanı vaxtsız sevgilərlə də sınağa çəkir. Gecikmiş sevgilər insanın içində böyük bir fırtına yaradır, lakin kamil insan bu fırtınanı da fəlsəfi bir sakitliklə, daşların və divarların eşitməyəcəyi bir mətanətlə qəlbinə gömür:

Yaman gecikmişik bu sevgi üçün,
Bu vaxtsız açılan çiçəyik bəlkə?
Dünyanın min cürə qayğısı içrə,
Bir-birinə həsrət ürəyik bəlkə…
Bu həsrət insanı bəsitləşdirmir, əksinə, onu bir çiçək kimi saflaşdırır. Vaxtsız açan çiçəyin şaxtaya dözməsi kimi, kamil ürək də həsrətin soyuğuna dözməyi bacarır. O, sevgisini qorumaq üçün hətta bağışlanmaqdan da imtina edə bilər. Çünki bəzən bağışlanmaq insanın günah yükünü yüngülləşdirir, onu rahatladır. Mənəvi əzab çəkmək, o ağrını çiynində daşımaq isə ruhu oyaq saxlayır. Günahın əzabını təmiz bir pay kimi qəbul etmək daxili kamilliyin qəribə, paradoksal bir mərtəbəsidir:

Məni bağışlama, bu günah böyük,
Qoy qalsın çiynimdə o ağır bədnam.
Sən məni bağışlasan, qorxuram sənə
Bir də bu sevgidən bəhs edə bilməm.
Günahın bağışlanmaması dünyanı təmiz saxlayan bir qüvvəyə çevrilir. İnsan öz səhvini və ya ayrılığın gətirdiyi ağrını daxili bir cəza kimi çəkir və bu cəza prosesində saflaşır. Çünki saflaşmayan ruh illər sonra köhnə sevgilisi ilə eyni şəhərdə qarşılaşanda yalnız bəsit bir inciklik hiss edərdi. Lakin mənən böyüyən insan anlayır ki, keçmişin o böyük eşqi indi sadəcə unudulmaz bir qubara, ürəkdə böyük bir ağrıya çevrilərək daxili dünyamızı zənginləşdirir:

Keçdin yanımdan sən bir rüzgar kimi,
Nə bir söz söylədin, nə bir iz qoydun.
O böyük sevgidən qubar kimi,
Sadəcə, ürəkdə böyük bir ağrı qoydun…
Bu ağrı dağıdıcı deyil, qurucudur. O, insana kim olduğunu, nələri keçdiyini və daxilən necə bir məsafə qət etdiyini xatırladır. Reallıqda bir-birinin yanından yad kimi keçən insanların ruhları ancaq yuxularda köhnə, təmiz məkana qayıda bilir. Həmin yuxulardan oyananda ortada qalan o “sınıq qəlb” mənəviyyatın ən qiymətli eksponatıdır:

Oyandın ki, yuxuymuş sən demə,
Gözündə o yuxunun izi qaldı.
Nə mən varam, nə sən varsan o evdə,
Ortada bir sınıq qəlbimiz qaldı…
Sınıq qəlb Şərq irfanında İlahi feyzin daxil olduğu tək məkandır. Çünki sınmayan qəlb təkəbbürlüdür, kamil ola bilməz. Qəlbi sınan insan dünyəvi iddialardan əl çəkir.
Mənəvi kamilliyə çatan insan artıq ucuz təsəllilərə, yalan nağıllara inanmır. O, həyatın bütün çətinliklərini və ağrılarını açıq gözlərlə görməyə hazırdır. Sevgidən umduğu yeganə şey nağılvari bir xoşbəxtlik yox, sadəcə bir-birinin gözündəki o gizli həqiqəti oxumaq və tənha ruhların qəribsəməsini paylaşmaqdır:

Demə mənə nağılları,
Nağıllara inam itib.
Bu dünyanın ağrıları,
Bizim sevgidən də ötüb…
Dünyanın ağrılarının sevgidən də ötməsini dərk etmək real fəlsəfi təfəkkürün başlanğıcıdır. Sevgi artıq dünyadan qaçmaq üçün bir sığınacaq deyil, dünyanın ağrılarına dözmək üçün bir daxili güc mənbəyidir. Payız gələndə, yarpaqlar töküləndə, soyuq əllər üşüyəndə insan bilir ki, o hələ də hiss edir, hələ də yaşayır və hələ də köhnə, sadiq adam olaraq qalır:

Payız gələr, yarpaq düşər,
Sən məni xatırlayarsan.
Soyuq əllərin üşüyər,
O keçən günlərə ağlayarsan...
Bu xatırlama və ağlamaq ruhun canlılığının sübutudur. Mənəviyyatca kamil olan aşiq sevgilini özündən uca tutur, onu əlçatmaz bir zirvəyə qaldırır. Özünün dərd içində çabalamasını, sevgilisinin isə göylərdə bərq vurmasını sevginin təbii bir qanunu kimi qəbul edir. Bu, daxili eqonun tamamilə məhv edilməsi və sevilən varlığa tam heyranlıq mərhələsidir:

Bu təzadla necə yaşasın ürək?
Nə sən məndən aşağı enə bilirsən,
Nə mən göylərə uça bilmiyirəm gərək...
Və nəhayət, ömrün payızında, bütün fəsillər keçib gedəndə, insandan geriyə qalan maddi heç nə olmur. Şöhrət, var-dövlət, gənclik hamısı saralır. Sevgi fəlsəfəsinin son həddində insana qalan yalnız həmin o sevgidən yadigar qalmış bir sarı vərəq, yəni yazılmış tale sətirləridir:

Bu payız da keçdi belə,
Yarpaqlar da saraldı, bitdi.
Səndən mənə xatirə deyə,
Yalnız bir sarı vərəq yetdi.
Sevgi və mənəvi kamillik bir-birini tamamlayan əbədi bir zəncirdir. İnsan sevmədən mənən böyüyə bilməz, mənən böyümədən isə sevginin dərin qatlarına, onun fəlsəfi mahiyyətinə nüfuz edə bilməz. Ramiz Rövsənin şeirlərində addım-addım izlədiyimiz bu poetik yol, əslində, bəsit bir insanın daxili əzablar, ayrılıqlar, həsrətlər və peşmanlıqlar vasitəsilə necə saflaşdığını və kamil bir ruha çevrildiyini göstərir. Sevgi insanı xoşbəxt etmək vədi ilə gəlmir, o, insanı təmizləmək, onu öz həqiqi fitrətinə qaytarmaq üçün gəlir. Qəlbi sınan, dünyadan qaçıb yuxulara sığınan, qara paltar geyinib ömürlük yas saxlayan, bağışlanmaq istəməyən bu qəhrəmanlar əslində mənəviyyatın ən yüksək zirvəsində dayanan insanlardır. Çünki onlar maddi dünyanın keçici ləzzətlərini deyil, ruhun əbədi və sarsılmaz xəzinəsini tapıblar. Sonda hər şey saralıb bitsə də, o “sarı vərəqdə” qalan sevgi izi insanı Allaha və kamilliyə yaxınlaşdıran ən müqəddəs nişanə olaraq qalır.