Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı = Sevil AZADQIZI yazır

İnsan dünyaya göz açdığı ilk gündən etibarən münasibətlər içində yaşayır. O, əvvəlcə anasının mərhəmətini, atasının qayğısını, nənəsinin nəvazişini, babasının öyüdünü görür. Sonra böyüyür, özü ailənin, nəslin və cəmiyyətin bir üzvünə çevrilir. Bir vaxtlar əlindən tutulan uşaq illər sonra başqasının əlindən tutur. Bir vaxtlar nəsihət eşidən insan sonralar özü nəsihət verir. Beləcə, həyatın nəsildən-nəslə ötürülən böyük mənəvi körpüsü yaranır.
Bu körpünün ən möhkəm dayaqlarından ikisi böyüyə hörmət və kiçiyə qayğıdır. Bu iki dəyər sadəcə ailə tərbiyəsinin qaydası deyil, insanın mənəvi simasını müəyyənləşdirən əsas xüsusiyyətlərdəndir. Böyüyə hörmət keçmişə ehtiramdır, kiçiyə qayğı isə gələcəyə məsuliyyətdir. Biri insanın kökünü qoruyur, digəri onun budaqlarını böyüdür.
Böyüyə hörmət bizim xalqımızın qədim və müqəddəs mənəvi dəyərlərindən biridir. Azərbaycan ailəsində ata-ananın, baba-nənənin, ağsaqqalın, ağbirçəyin həmişə xüsusi yeri olub. Evdə böyük danışanda kiçiklər onun sözünü dinləyib, böyüyün məsləhətinə diqqətlə yanaşıblar. Bu, sadəcə yaş fərqindən irəli gəlməyib. İnsanlar biliblər ki, uzun ömür yolu keçmiş adamın gördüyü, yaşadığı, öyrəndiyi çox şey var.
Hər yaşlı insanın həyatında bir kitab qədər tarix gizlənir. Onun saçlarına düşən hər ağ telin, üzündə yaranan hər qırışın arxasında bir ömür dayanır. O ömürdə sevinclər də olub, itkilər də, zəhmət də, mübarizə də, arzular da, yarımçıq qalan ümidlər də. Buna görə yaşlı insanın varlığı ailə üçün yalnız qohumluq deyil, həm də canlı həyat təcrübəsidir.
Böyüyə hörmətin ilk ünvanı ata-anadır. İnsan dünyaya gələndə heç nə bilmir. Yeriməyi, danışmağı, insanlarla münasibət qurmağı, yaxşı ilə pisi ayırmağı tədricən öyrənir. Bu yolun ilk müəllimləri onun valideynləridir.
Ana gecələr övladının başında keşik çəkir, xəstələnəndə onun ağrısını öz ağrısı kimi yaşayır. Ata ailəsinin ehtiyaclarını ödəmək, övladının gələcəyini təmin etmək üçün illərlə zəhmət çəkir. Uşaq böyüyüb həyat yoluna çıxanda çox vaxt bu zəhmətlərin böyüklüyünü tam dərk etmir. Lakin insan yaşa dolduqca anlayır ki, valideynin övlad üçün çəkdiyi zəhmətin ölçüsü yoxdur.
Valideynə hörmət yalnız onun yanında nəzakətlə danışmaqdan ibarət deyil. Əsl hörmət onun qocalıq çağında yanında olmaq, halını soruşmaq, ehtiyaclarını nəzərə almaq, sözünə qulaq asmaq, tənhalığını azaltmaqdır.
Uşaqlıqda övlad atasının əlindən tutur. Qocalıqda isə ata övladının qoluna ehtiyac duyur. Uşaqlıqda ana övladını yedizdirir, geyindirir, qoruyur. Yaşlılıqda övlad anasının qayğısına qalmalıdır. Həyatın ədaləti də məhz bundadır: insan vaxtilə aldığı sevgini və qayğını sonralar özündən əvvəlki nəslə qaytarır.
Böyüyə hörmət yalnız qohumluq münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Yaşlı qonşuya, ağsaqqala, ağbirçəyə, müəllimə, ustada, həyat təcrübəsi olan insanlara ehtiram göstərmək də bu anlayışın tərkib hissəsidir.
Bəzən bir ağsaqqalın sakit sözü iki insan arasındakı incikliyi aradan qaldıra bilər. Bəzən bir ağbirçəyin nəsihəti ailədə yaranmış anlaşılmazlığın qarşısını ala bilər. Çünki illərin insana verdiyi ən böyük sərvətlərdən biri hadisələrə daha təmkinli baxmaq bacarığıdır.
Lakin böyüyə hörmət heç vaxt kor-koranə itaət mənasına gəlməməlidir. Əsl hörmət insanın şəxsiyyətinə verilən qiymətdir. Böyük yaşına görə hörmətə layiq olduğu kimi, öz davranışı ilə də həmin hörməti doğrultmalıdır.
Böyük olmaq kiçiyi əzmək, onun sözünü heçə saymaq, hər məsələdə “mən böyüyəm” deyərək özünü haqlı çıxarmaq deyil. Əsl böyüklük kiçiyin səhvinə səbr göstərmək, onu alçaltmadan düzgün yola yönəltmək, uğuruna sevinmək, çətinliyində yanında olmaqdır.
Burada “kiçiyə qayğı” anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kiçik yaşda olan insan həyatın bütün çətinliklərini hələ tanımır. Onun təcrübəsi azdır. O, bəzən səhv edir, yanlış qərar verir, özünü ifadə etməkdə çətinlik çəkir. Böyüyün vəzifəsi belə məqamda onu sındırmaq yox, formalaşdırmaqdır.
Bir uşağın səhvi qarşısında qışqırmaq asandır. Amma onun səhvini başa düşməsi üçün səbir göstərmək daha böyük tərbiyə tələb edir. Uşağı qorxutmaq asandır, ona düzgün yol göstərmək isə məsuliyyət istəyir.
Kiçiyə qayğı ilk növbədə ailədə başlayır. Uşağın fiziki ehtiyaclarını ödəmək vacibdir, amma bu, qayğının yalnız bir hissəsidir. Uşağın mənəvi dünyasına diqqət yetirmək də lazımdır.
Uşağın nə düşündüyünü soruşmaq, onun sevincinə sevinmək, narahatlığını dinləmək, uğursuzluq zamanı onu ruhlandırmaq, yaxşı davranışını qiymətləndirmək çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Bəzən böyüklər uşağın kiçik hesab etdiyi problemini əhəmiyyətsiz sayırlar. Halbuki həmin problem uşaq üçün dünyanın ən böyük dərdi ola bilər.
Uşağın qəlbinə toxunan hər söz uzun müddət yadda qalır. Ona görə böyüklər uşaqlarla danışarkən sözlərini seçməlidirlər. Təhqir, alçaltma və müqayisə uşağın özünəinamını zədələyə bilər. Sevgi ilə deyilən bir cümlə isə onun bütün həyatına işıq sala bilər.
“Bacarmırsan” demək əvəzinə “bir daha cəhd et, bacaracaqsan” demək daha doğrudur. “Sən heç nəyə yaramırsan” demək uşağı sındırır, “səhv etmisən, amma bunu düzəldə bilərsən” demək isə ona güc verir.
Kiçiyə qayğı yalnız uşağın maddi ehtiyaclarını ödəməklə tamamlanmır. Ona yaxşı nümunə olmaq daha vacibdir. Uşaq böyüyün davranışını müşahidə edir və çox vaxt gördüyünü təkrarlayır.
Əgər evdə böyüyə hörmət göstərilirsə, uşaq da hörmət etməyi öyrənir. Əgər evdə yaşlı insanın fikri dinlənilirsə, uşaq dinləmə mədəniyyəti qazanır. Əgər ailədə ehtiyacı olan insana kömək edilirsə, uşaq da mərhəmətin nə olduğunu anlayır.
Deməli, tərbiyə yalnız sözlə verilmir. Tərbiyə davranışla ötürülür. Ata öz atasına hörmət göstərirsə, övlad bunu görür. Ana yaşlı bir insanın qayğısına qalırsa, uşaq həmin davranışı yadda saxlayır.
Bu baxımdan hər bir ailə kiçik bir məktəbdir. Burada uşaqlar həyatın ən vacib dərslərini kitabdan deyil, böyüklərin gündəlik davranışlarından öyrənirlər.
Böyük və kiçik arasındakı münasibətlərdə qarşılıqlı məsuliyyət olmalıdır. Böyük kiçiyə qayğı göstərməli, kiçik də böyüyün qədrini bilməlidir. Bu münasibət birtərəfli olduqda ailə daxilində mənəvi tarazlıq pozulur.
Yalnız “kiçik böyüyə hörmət etməlidir” demək düzgün deyil. Böyük də kiçiyə hörmət etməlidir. Çünki hər bir insanın şəxsiyyəti var. Yaş fərqi insana qarşı kobud davranmağa haqq vermir.
Hörmət insanı kiçiltmir, əksinə ucaldır. Bəzən elə düşünülür ki, kiçiyə qarşı yumşaq davranmaq böyüyün nüfuzunu azaldır. Əsla belə deyil. Əslində mərhəmətli böyük daha çox hörmət qazanır.
Sərtliklə qorxu yaratmaq mümkündür, amma sevgi və hörmət qazanmaq üçün insanın ürəyi geniş olmalıdır. Uşağın gözündə böyük olmaq onun üzərində hakimiyyət qurmaq deyil, onun güvəndiyi insan olmaqdır.
Ailə daxilində baba və nənənin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Baba-nənə ilə böyüyən uşaqlar çox vaxt ailənin keçmişi haqqında daha çox məlumat əldə edirlər. Onların danışdıqları xatirələr uşaqlar üçün həm tarix, həm də həyat dərsidir.
Nənənin danışdığı bir əhvalat, babanın söylədiyi bir xatirə, ata ocağından bəhs edən bir söhbət uşağın yaddaşında illərlə yaşaya bilər. Beləliklə, ailənin yaddaşı bir nəsildən digərinə ötürülür.
Nəsillər arasındakı bu əlaqə qırılmamalıdır. Çünki keçmişini bilməyən insan gələcəyini tam dərk edə bilməz. Böyüklər öz həyat təcrübələrini kiçiklərə çatdırmalı, kiçiklər də həmin təcrübəyə hörmətlə yanaşmalıdırlar.
Amma burada yalnız keçmişdən danışmaq kifayət deyil. Böyüklər gənclərin düşüncələrinə də qulaq asmalıdırlar. Hər yeni nəslin öz dünyagörüşü, öz sualları, öz arzuları var. Onları dinləmək nəsillər arasında qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirir.
Müəllim-şagird münasibətləri də “böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı” prinsipinin gözəl nümunəsidir. Müəllim şagirdə bilik verir, onu həyata hazırlayır. Şagird isə müəllimin zəhmətinə hörmət etməli, onun əməyini qiymətləndirməlidir.
Müəllimin şagirdə münasibətində tələbkarlıqla qayğı bir-birini tamamlamalıdır. Tələbkarlıq olmadan tərbiyə zəifləyir, qayğı olmadan isə tələbkarlıq sərtliyə çevrilə bilər.
Həyatda elə insanlar var ki, onlar özlərindən kiçiklərin yoluna işıq salırlar. Onlar gənclərə məsləhət verir, çətinlik çəkənə əl uzadır, uğur qazananı təbrik edir, səhv edənə doğru yolu göstərirlər.
Belə insanlar özlərindən sonra yalnız xatirə deyil, yaxşılıq da qoyurlar. Onların böyüklüyü yaşlarında yox, yetişdirdikləri insanlarda görünür.
Cəmiyyətin mənəvi sağlamlığı da bu münasibətlərdən asılıdır. Küçədə yaşlı insana kömək edən, uşağın qarşısında məsuliyyət hiss edən, ehtiyacı olan insanı görməzlikdən gəlməyən cəmiyyət daha humanist cəmiyyətdir.
İnsan yalnız öz ailəsinə qarşı deyil, ətrafındakı insanlara qarşı da məsuliyyət daşıyır. Yaşlı bir insanın ağır yükünü daşımasına kömək etmək, uşağın təhlükəli yerdən keçməsinə yardım etmək, ehtiyacı olan bir insana yol göstərmək kiçik görünə bilər. Amma cəmiyyət məhz belə kiçik yaxşılıqlardan böyüyür.
Böyüyə hörmət və kiçiyə qayğı insanın xarakterini də formalaşdırır. Başqasının ehtiyacını görən insan daha mərhəmətli olur. Böyüyün təcrübəsinə qulaq asan insan daha səbirli və düşüncəli davranır.
İnsan özündən başqasını düşünməyi öyrəndikcə mənəvi cəhətdən böyüyür. Çünki həyat yalnız “mən” üzərində qurulanda insanın dünyası daralır. “Biz” düşüncəsi isə insanları bir-birinə bağlayır.
Bu dəyərin ən gözəl tərəfi odur ki, qarşılıqlıdır. Bu gün bir uşağa qayğı göstərən insan sabah həmin uşağın böyüyüb başqa birinə qayğı göstərməsini görəcək. Bu gün öz valideyninə hörmət edən övlad sabah öz övladından hörmət görəcək.
Beləliklə, yaxşılıq nəsildən-nəslə ötürülür. Bir ailədə başlayan gözəl davranış sonradan bütöv bir nəslin xüsusiyyətinə çevrilə bilər.
Böyüyə hörmət həm də insanın öz keçmişinə hörmətidir. Bizdən əvvəl yaşayanların çəkdiyi zəhmət olmasaydı, bugünkü həyatımızın bir çox imkanları da olmazdı. Ata-babalarımız torpağı əkib-becərib, ev qurub, ailə saxlayıb, övlad böyüdüb, çətinliklərə sinə gəriblər.
Onların həyatında rahatlıqdan çox zəhmət olub. Buna görə onların ömrünə hörmət etmək bizim mənəvi borcumuzdur.
Kiçiyə qayğı isə gələcək nəsilə qoyulan ən böyük sərvətlərdən biridir. Uşağa yalnız ev, geyim və maddi imkan vermək kifayət deyil. Ona düzgün xarakter, vicdan, mərhəmət, zəhmətsevərlik və insanlara hörmət hissi aşılamaq lazımdır.
Çünki insanın gələcəkdə nə qədər uğurlu olmasından daha vacib məsələ onun necə insan olmasıdır.
Bəzən valideynlər övladının yalnız dərsləri, peşəsi və gələcək qazancı haqqında düşünürlər. Bunlar əlbəttə vacibdir. Lakin insanın mənəvi tərbiyəsi də ən az bunlar qədər əhəmiyyətlidir.
Uşağa “çox qazan” deməklə yanaşı, “haqq yemə” də demək lazımdır. “Uğurlu ol” deməklə yanaşı, “insanların haqqına hörmət et” də öyrədilməlidir. “Güclü ol” deməklə yanaşı, “zəifə əl uzat” demək lazımdır.
Əsl tərbiyə məhz burada başlayır. İnsan özündən gücsüzə necə davranırsa, onun əsl xarakteri də orada görünür. Özündən böyüyə hörmət göstərmək vacibdir, amma özündən kiçiyə mərhəmət göstərmək də həmin hörmətin tamamlayıcısıdır.
Böyük qarşısında baş əymək asandır; kiçiyin qarşısında ürəyini əymək daha böyük insanlıqdır.
Həyatda hər kəsin qayğıya ehtiyacı olduğu anlar olur. Güclü görünən insanın da bəzən dayağa ehtiyacı yaranır. Gülən insanın da ürəyində dərd ola bilər. Buna görə insan qarşısındakının vəziyyətini yalnız görünüşünə görə qiymətləndirməməlidir.
Böyüyün də qayğıya, kiçiyin də anlayışa ehtiyacı var. Yaş insanın ehtiyaclarını aradan qaldırmır. Əksinə, yaş artdıqca diqqət və doğmalıq daha qiymətli olur.
Yaşlı insan üçün bəzən ən böyük ehtiyac maddi yardım deyil, övladının yanında olduğunu hiss etməkdir. Bir telefon zəngi, bir ziyarət, bir fincan çay ətrafında edilən səmimi söhbət onun üçün böyük sevinc ola bilər.
İnsanların yaşlandıqca ən çox ehtiyac duyduğu şeylərdən biri unudulmadıqlarını bilməkdir. “Sizi düşündüm”, “necəsiniz?”, “nəyə ehtiyacınız var?” kimi sadə sözlər belə böyük məna daşıyır.
Kiçik üçün isə ən böyük ehtiyaclardan biri güvəndir. Uşaq bilməlidir ki, səhv edəndə onu dinləyəcək, qorxanda yanında olacaq, uğursuzluğa düçar olanda onu tək buraxmayacaqlar.
Qayğı uşağın qəlbində güvən yaradır. Güvən olan yerdə sağlam şəxsiyyət formalaşır.
Bu mövzuda qonşuluq münasibətlərini də unutmaq olmaz. Əvvəllər qonşular bir-birinin sevincini də, dərdini də bölüşərdilər. Yaşlı qonşunun halını soruşmaq, uşaqlara diqqət yetirmək, xəstə insanın ehtiyacını qarşılamaq adi bir insanlıq borcu sayılardı.
Belə münasibətlər insanların bir-birinə bağlılığını artırırdı. Bu gün də həmin gözəl ənənələri yaşatmaq çox vacibdir.
Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı həm də xalqımızın mənəvi simasını qorumaq deməkdir. Milli dəyərlər yalnız bayramlarda xatırlanan adətlər deyil. Milli dəyər gündəlik davranışda yaşamalıdır.
Böyük evə daxil olanda ayağa qalxmaq, yaşlı insanın sözünü dinləmək, uşağa qayğı göstərmək, ehtiyacı olanın əlindən tutmaq, bunların hər biri milli-mənəvi tərbiyənin canlı ifadəsidir.
Əgər ailələrdə bu dəyərlər qorunarsa, cəmiyyət də bundan faydalanar. Çünki cəmiyyət ailələrdən ibarətdir. Ailədə hörmət varsa, küçədə də hörmət artır. Ailədə mərhəmət varsa, cəmiyyətdə də mərhəmət çoxalır.
Əksinə, ailədə kobudluq və laqeydlik varsa, həmin davranış gec-tez cəmiyyətə də yansıyır. Buna görə böyük dəyişikliklər bəzən çox sadə bir yerdən — ailənin içindən başlamalıdır.
Böyüyə hörmət insanın tərbiyəsini göstərir, kiçiyə qayğı isə onun ürəyini göstərir. Bu iki xüsusiyyət bir insanda birləşəndə həmin insanın mənəvi dəyəri daha da yüksəlir.
Hörmət olmayan yerdə münasibətlər soyuyur. Qayğı olmayan yerdə insan özünü tənha hiss edir. Amma hörmət və qayğı bir yerdə olanda insanlar arasında görünməz, lakin çox möhkəm bağ yaranır.
İnsanın həyatda qoyduğu ən böyük izlərdən biri də insanlara münasibətidir. Bir insanın neçə ev tikdiyi, nə qədər var-dövlət topladığı zaman keçdikcə unudula bilər. Amma onun böyüyə göstərdiyi ehtiram, yetimə, uşağa, zəifə göstərdiyi qayğı, dar gündə bir insanın əlindən tutması uzun müddət xatırlanar.
Çünki insanın yaxşılığı onun öz ömründən daha uzun yaşaya bilər.
Bəzən bir uşağın həyatında bir böyük insanın rolu illər sonra məlum olur. Vaxtında verilmiş bir məsləhət, göstərilmiş bir dəstək, deyilmiş bir xoş söz onun taleyinin istiqamətini dəyişə bilər.
Elə buna görə böyüklər öz sözlərinin və davranışlarının məsuliyyətini dərk etməlidirlər. Onların qarşısında dayanan kiçik insan bəlkə də gələcəyin böyük müəllimi, həkimi, alimi, yazıçısı, sənətkarı və ya sadəcə yaxşı insanıdır.
Kiçiklər də böyüklərin həyatında böyük yer tutur. Nəvənin babaya sevgisi, övladın anaya qayğısı, gəncin ağsaqqala ehtiramı yaşlı insanın həyatına yeni bir sevinc gətirə bilər.
İnsan yaşlandıqca keçmişini daha çox xatırlayır, amma nəvələrinin, övladlarının və gənclərin sevgisi onun bu gününü də mənalı edir.
Deməli, nəsillər arasında münasibət rəqabət deyil, əməkdaşlıq olmalıdır. Böyük öz təcrübəsini paylaşmalı, kiçik isə öz enerjisi və yeniliyi ilə ailəyə və cəmiyyətə töhfə verməlidir.
Böyük keçmişin yaddaşıdır, kiçik gələcəyin ümididir. Bu ikisi arasında bağ qırılmadıqca həyatın mənəvi davamlılığı da qorunur.
Ən gözəl ailə o ailədir ki, orada yaşlı insan özünü yük kimi hiss etmir, uşaq isə özünü tək hiss etmir. Böyük bilir ki, onun sözü eşidilir. Kiçik bilir ki, onun dərdi dinlənilir.
Belə ailədə sevgi yalnız söz olaraq qalmır. O, gündəlik davranışa çevrilir. Hörmət süfrədə, söhbətdə, münasibətdə, qayğı isə hər bir kiçik hərəkətdə özünü göstərir.
Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı insanın mənəvi yetkinliyinin göstəricisidir. İnsan yalnız öz hüquqlarını düşünməklə kamil ola bilməz. O, öz məsuliyyətlərini də bilməlidir.
Böyük qarşısında hörmət, kiçik qarşısında mərhəmət, yaşıd qarşısında səmimiyyət, insan münasibətlərinin gözəl tarazlığı məhz budur.
Həyatın sonunda insanın qazandığı ən qiymətli sərvət insanların qəlbində qoyduğu yaxşı izdir. İnsan bir gün sahib olduğu hər şeyi geridə qoyur. Amma onun etdiyi yaxşılıqlar insanların xatirəsində yaşaya bilər.
Buna görə hər birimiz özümüzdən sonra yaxşı bir söz, yaxşı bir əməl, yaxşı bir münasibət qoymağa çalışmalıyıq. Böyüyə hörmət etməli, kiçiyə qayğı göstərməli, ehtiyacı olan insanı görməməzliyə vurmamalıyıq.
“Böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı” həyatın sadə görünən, lakin dərin mənalı prinsiplərindən biridir. Bu prinsip ailənin mənəvi dayağını möhkəmləndirir, nəsilləri bir-birinə bağlayır, uşaqların düzgün tərbiyəsinə, yaşlı insanların özlərini dəyərli hiss etməsinə kömək edir.
Böyüyə hörmət etmək bizim keçmişimizə, ata-babalarımıza, valideynlərimizin çəkdiyi zəhmətə və həyat təcrübəsinə ehtiram göstərməkdir. Kiçiyə qayğı göstərmək isə gələcək nəslin sağlam, mərhəmətli və vicdanlı böyüməsinə xidmət etməkdir.
Böyük öz təcrübəsini kiçiyə ötürür, kiçik isə böyükdən aldığı mənəvi mirası gələcəyə aparır. Bu mənada nəsillər arasında ən möhkəm bağ nə var-dövlətdir, nə də vəzifə, sevgi, hörmət və qayğıdır.
Böyüyə hörmət edən insan öz kökünü uca tutur. Kiçiyə qayğı göstərən insan gələcəyin təməlini möhkəmləndirir. Valideyninə sahib çıxan övlad öz mənəvi borcunu yerinə yetirir. Uşağın əlindən tutan böyük isə sabahın insanını yetişdirir.
Həyat dəyişə bilər, zaman dəyişə bilər, nəsillər bir-birini əvəz edə bilər. Amma bir həqiqət heç vaxt dəyişməməlidir: böyük hörmət görməli, kiçik qayğı görməlidir. Çünki böyüyün duasında keçmişin nuru, kiçiyin gülüşündə gələcəyin ümidi var.
İnsan bu iki dəyəri yaşatdığı müddətdə ailə də, cəmiyyət də öz mənəvi gücünü qoruyacaq. Böyüyə hörmət, kökə sədaqət, gələcəyə vəfa, hər ikisini yaşatmaq əsl insanlıqdır.

✍️ Sevil Azadqızı
22.09.2026