PİS-YAXŞ
Pis-yaxşı, alnıma yazılıb yazı,
pozusu ya ola, ya da olmaya
Vücudum yel vuran çiçəklər kimi
baxarsan, ya sola, ya da solmaya.
Göylər yerə sancır şimşək qolunu
buludlar başıma tökür dolunu
Qəbrimin üstündən bir gün yolunu
doğmalar ya sala, ya da salmaya.
Kipriklər nəmlidir, baxışlar ağır,
Yerdən alov çıxır, göydən qar yağır.
Kəndin kənarında saldığm cığır,
0t basıb, ya qala, ya da qalmaya…
09. 06. 2007.
10 saylı Cəza Çəkmə Müəsisəsi
Şeirin geniş poetik və bədii təhlili:
Faiq Balabəylinin bu şeiri, həbsxana mühitində qələmə alınmış, taleyin hökmünə boyun əyən lirik qəhrəmanın daxili monoloqunu əks etdirir. Müəllif ömrün keçiciliyini və insanın dünyada buraxdığı izlərin unudulma qorxusunu emosional təzadlar və təbiət obrazları vasitəsilə bədii şəkildə ifadə edir.
Şeir, təşbeh və ziddiyyətlərdən istifadə edərək, insanın zəifliyini və həyatın çətinliklərini vurğulayır. “Ya… ya da…” təkrarı qəhrəmanın çarəsizliyini, “cığır” simvolu isə dünyada iz buraxmaq arzusunu gücləndirir.
Bu şeir, xüsusi bir məkanda – 10 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsində, konkret bir tarixdə qələmə alınmış dərin fəlsəfi-psixoloji yaşantının məhsuludur. Həbsxana mühiti lirik qəhrəmanı keçmişi, bu günü və gələcəyi barədə düşünməyə, taleyini sorğulamağa sövq edib.
Şeirin əsas mövzusu tale, tənhalıq, ölüm və unudulma qorxusudur. İdeya isə insanın taleyin amansızlığı qarşısında acizliyini qəbul etməsi, lakin buna baxmayaraq, doğmaları tərəfindən xatırlanmaq və dünyada bir iz qoyub getmək arzusudur. Həbsxana divarları arasında yazılan bu misralar azadlığın deyil, birbaşa varlığın və yoxluğun sərhədini təsvir edir.
Şeir klassik aşıq şeiri formalarından olan gəraylı və ya qoşma üslubuna yaxındır, lakin heca vəznində, 11 hecalıq qoşma quruluşunda yazılmışdır.
Qafiyə quruluşu, misraların sonundakı qafiyələr lirik qəhrəmanın daxili tərəddüdlərini əks etdirir. Hər bəndin sonundakı “ya… ya da…” formulu bədii sual və şübhə yaradır, poetik gərginliyi artırır.
Müəllif daxili hisslərini birbaşa deyil, təbiət hadisələri və rəmzlər vasitəsilə kodlaşdırıb:
“Yel vuran çiçək” (Təşbeh): İnsan bədəni, canı küləyin ixtiyarına buraxılmış zərif bir çiçəyə bənzədilir. Bu, həyatın müvəqqəti və kövrək olmasının rəmzidir.
Göylərin yerə şimşək qolunu sancması və başa dolu tökməsi, qəhrəmanın taleyin ağır zərbələrinə, cəmiyyətin və ya həyatın amansızlığına məruz qalmasını ifadə edir. Təbiət lirik qəhrəmanın daxili dünyası ilə eyni anda üsyan edir.
Kəndin kənarındakı cığır – insanın keçmişidir, onun azadlıqdakı həyatıdır. Ot basmış cığır unudulmağın, zamanın insan izlərini silməsinin simvoludur.
Şeir güclü bədii təzadlar üzərində qurulub. Bu, qəhrəmanın daxili parçalanmasını göstərir:
“Yerdən alov çıxır, göydən qar yağır” – Bu misra eyni vaxtda yaşanan iki ekstremal vəziyyəti, yəni isti və soyuq, cəhənnəm və qorxunu ifadə edir. Qəhrəmanın həm ruhu yanır (alov), həm də ümidləri donur (qar).
“Pis-yaxşı” – Həyatın bütövlüyünü, ağ və qarasını bir yerdə qəbul etmə fəlsəfəsidir.
Şeirin dili sadə, xalq poeziyasına yaxın, lakin eyni dərəcədə emosionaldır. “Kipriklər nəmlidir, baxışlar ağır” misrası az sözlə böyük bir depressiv və kədərli mənzərəni canlandırır. Müəllif bədii təkrarlardan (“ya ola, ya olmaya”, “ya sala, ya salmaya”) istifadə edərək şeirə özünəməxsus bir ritm və pessimist harmoniya qazandırıb.
Bu əsər sadəcə bir məhbusun gileyi deyil, hər bir insanın ömür yolunun sonunda qarşılaşa biləcəyi “unudulma” qorxusunun yüksək bədii ifadəsidir. Müəllif öz taleyini təbiətin və zamanın böyük axınına tabe edərək, poeziyanın dili ilə əbədiləşdirib.
✍ Sevil Azadqızı
