10 may 2026-cı il Azərbaycan xalqı üçün yalnız təqvimdə bir xatirə günü deyil, müasir dövlətçilik tariximizin ən mühüm simalarından biri olan Heydər Əlirza oğlu Əliyevin anadan olmasının 103-cü ildönümüdür. 1923-cü il mayın 10-da Naxçıvanda dünyaya gələn Heydər Əliyevin ömür yolu bir insanın şəxsi taleyi olmaqdan çıxaraq bütöv bir xalqın siyasi yaddaşına, müstəqillik düşüncəsinə və dövlətçilik iradəsinə çevrilmişdir. Onun adı Azərbaycan tarixində sabitlik, milli özünüdərk, dövlət quruculuğu və xalqına sədaqət anlayışları ilə yanaşı çəkilir.
Heydər Əliyevin həyatına nəzər salanda ilk görünən cəhət iradədir. O, çətin dövrdə böyümüş, müharibənin, siyasi sarsıntıların, ideoloji təzyiqlərin hökm sürdüyü bir zamanda formalaşmışdı. Naxçıvanın sərt, amma məğrur mühiti onun xarakterində dözümlülük, məsuliyyət və vətənə bağlılıq yaratmışdı. Rəsmi bioqrafik məlumatlara görə, o, Naxçıvan Pedaqoji Məktəbini bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye İnstitutunun memarlıq fakültəsinə daxil olmuş, lakin İkinci Dünya müharibəsi təhsilini yarımçıq qoymuşdu. Sonrakı illərdə dövlət təhlükəsizliyi orqanlarında çalışması, 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirməsi, 1967-ci ildə Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri seçilməsi və general-mayor rütbəsinə yüksəlməsi onun siyasi və idarəçilik təcrübəsinin genişlənməsində mühüm mərhələlər idi.
1969-cu ildə Heydər Əliyevin Azərbaycan SSR-ə rəhbər seçilməsi respublikanın inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Həmin dövr Azərbaycan üçün sənaye, kənd təsərrüfatı, təhsil, mədəniyyət və milli kadrların yetişdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdı. Onun rəhbərliyi illərində Azərbaycanın ittifaq miqyasında tanınması, Bakının və bölgələrin inkişafına diqqətin artırılması, milli ziyalı təbəqənin güclənməsi gələcək müstəqil dövlətin mənəvi və intellektual təməlini möhkəmləndirdi. Bu baxımdan Heydər Əliyevin sovet dövründə gördüyü işlər yalnız həmin sistemin idarəçilik fəaliyyəti kimi deyil, Azərbaycanın gələcək dövlətçilik potensialının qorunması və böyüdülməsi kimi də dəyərləndirilir.
Onun siyasi fəaliyyətinin ən yaddaqalan məqamlarından biri 1990-cı ilin Qanlı Yanvar hadisələrinə münasibətidir. Sovet qoşunlarının Bakıda törətdiyi faciədən sonra Heydər Əliyevin Moskvada Azərbaycanın nümayəndəliyinə gələrək bu cinayətin təşkilatçılarının cəzalandırılmasını tələb etməsi milli ləyaqətin müdafiəsi idi. Bu addım bir daha göstərdi ki, vətənpərvərlik yalnız xoş günlərdə deyil, ən ağır sınaq anlarında xalqın yanında dayanmaqla ölçülür. O, 1991-ci ilin iyulunda SSRİ rəhbərliyinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə münasibətinə etiraz olaraq Kommunist Partiyasını tərk etdi.
1993-cü il Azərbaycan tarixinin ən təhlükəli dönəmlərindən idi. Müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş ölkə daxili siyasi böhran, iqtisadi çətinlik, müharibə və vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdı. Belə bir vaxtda Heydər Əliyevin Bakıya dəvət edilməsi, 15 iyun 1993-cü ildə Ali Sovetin sədri seçilməsi, 24 iyunda prezident səlahiyyətlərini icra etməyə başlaması və 3 oktyabr 1993-cü ildə ümumxalq səsverməsi ilə Prezident seçilməsi ölkənin siyasi həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Bu tarixlər Azərbaycan dövlətçilik yaddaşında Milli Qurtuluş ideyası ilə bağlıdır.
Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin mərkəzində güclü, müstəqil və dünyaya açıq Azərbaycan dayanırdı. O, yaxşı bilirdi ki, müstəqillik yalnız bayraq, gerb və himn ilə qorunmur. Müstəqilliyin dayağı sabit dövlət institutları, işlək qanunlar, güclü iqtisadiyyat, peşəkar ordu, milli birlik və xalqın dövlətə inamıdır. 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyasının referendumla qəbul edilməsi bu baxımdan mühüm hadisə idi. Həmin Konstitusiya Heydər Əliyevin rəhbərlik etdiyi komissiyanın hazırladığı layihə əsasında qəbul edilmiş, Azərbaycan dövlətinin hüquqi təməlini müəyyənləşdirmişdir.
Müasir Azərbaycanın iqtisadi inkişaf strategiyasında 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” xüsusi yer tutur. Azərbaycan, ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya, Türkiyə, Norveç və Səudiyyə Ərəbistanını təmsil edən 11 beynəlxalq neft şirkətinin iştirakı ilə imzalanan bu saziş Xəzərin Azərbaycan sektorundakı Azəri, Çıraq və Günəşli yataqlarının işlənməsi üzrə yeni mərhələ açdı. Bu müqavilə ölkənin dünyaya etibarlı tərəfdaş kimi təqdim olunmasına, enerji siyasətinin milli maraqlara uyğun qurulmasına və iqtisadi müstəqilliyin güclənməsinə xidmət etdi.
Heydər Əliyevin irsində azərbaycançılıq ideyası ayrıca yer tutur. Azərbaycançılıq onun üçün sadəcə siyasi şüar deyildi. Bu ideya Azərbaycan dilinə, mədəniyyətinə, tarixə, dinə, multikultural ənənələrə və dövlətə sədaqəti birləşdirən mənəvi körpü idi. O anlayırdı ki, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlıları birləşdirən ən böyük güc onların Vətən duyğusudur. Bu Vətən duyğusu yalnız torpağa sevgi deyil, həm də onun gələcəyi üçün çalışmaq, dövlətin nüfuzunu qorumaq, milli maraqları şəxsi maraqlardan üstün tutmaq deməkdir.
Bu ideyanın gücü xüsusilə gənc nəsil üçün önəmlidir. Çünki dövlətçilik yalnız keçmişin xatirəsi ilə yaşamır, hər gün yenilənən şüurla, biliklə və məsuliyyətlə qorunur. Heydər Əliyevin haqqında danışarkən yalnız böyük siyasi qərarları deyil, onun təhsilə, elmə, mədəniyyətə, ana dilinə və milli kadrların yetişməsinə verdiyi önəmi də xatırlamaq lazımdır. Bir xalqın gələcəyi təkcə sərvətlərində deyil, düşünən beyinlərində, yaradan əllərində, doğru söz deyən ziyalılarında və Vətən naminə çalışan gənclərindədir. Bu baxımdan onun dövlətçilik məktəbi gənclərə belə bir çağırış kimi səslənir: Vətəni sevmək üçün əvvəlcə onu tanımaq, tarixini öyrənmək, dilini qorumaq, zəhmətə alışmaq və xalqına faydalı olmaq lazımdır.
Heydər Əliyevin 103 illiyi həm də milli birliyin mənasını düşünmək üçün fürsətdir. Tarix göstərir ki, xalq yalnız çətin gündə birləşəndə deyil, sabit günlərdə də birliyini qoruyanda güclü olur. Birlik eyni düşünmək deyil, ümumi Vətən naminə məsuliyyət daşımaqdır. Azərbaycanın hər bölgəsi, hər ailəsi, hər gənci bu məsuliyyətin bir parçasıdır. Dövlət müstəqilliyini qorumaq üçün yalnız sərhədlərin deyil, mənəvi sərhədlərin də möhkəm olması vacibdir. Dilə, tarixə, şəhid xatirəsinə, bayrağa və qanuna hörmət həmin mənəvi sərhədlərin əsas sütunlarıdır.
Bu gün Heydər Əliyevin 103 illiyi qeyd edilərkən əsas sual təkcə “biz onu necə xatırlayırıq?” deyil. Əsas sual budur: biz onun dövlətçilik dərslərindən necə nəticə çıxarırıq? Onun irsinə səmimi və məsuliyyətli yanaşmaq yalnız tərifdən ibarət deyil. Bu, ölkənin hansı sınaqlardan keçdiyini anlamaq, müstəqilliyin nə qədər ağır zəhmət bahasına qorunduğunu dərk etmək və dövlətin gələcəyi üçün daha vicdanlı, daha savadlı, daha məsuliyyətli vətəndaş olmağa çalışmaqdır.
Vətənpərvərlik böyük sözlər demək deyil. Vətənpərvərlik məktəbdə yaxşı oxuyan şagirdin, universitetdə elm öyrənən gəncin, sərhəddə dayanan əsgərin, torpağı becərən kəndlinin, xəstəni sağaldan həkimin, ədalətli qərar verən hakimin, dürüst çalışan məmurun və halal zəhmət çəkən hər bir insanın əməlində görünür. Heydər Əliyevin dövlətçilik məktəbi də məhz bunu xatırladır: dövlət xalq üçündür, xalq isə dövlətin ən böyük dayağıdır.
103 il əvvəl Naxçıvanda doğulan bir ömür bu gün Azərbaycanın müasir tarixinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Heydər Əliyevin adı xalq yaddaşında çətin dövrdə məsuliyyəti üzərinə götürən, dövlətin dağılmaq təhlükəsi qarşısında sabitlik yolunu seçən, Azərbaycanın dünyada öz sözünü deməsinə çalışan lider kimi yaşayır. Onun xatirəsini ehtiramla anmaq, müstəqil Azərbaycanı qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə daha güclü Vətən miras qoymaq deməkdir. Bu ildönümü bizə bir həqiqəti yenidən xatırladır: Vətən sevgisi yaddaşda başlayır, məsuliyyətdə böyüyür, əməl və xidmətlə əbədiləşir.
Gülnarə Allahverdiyeva
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqo
