Ədəbiyyat insan ruhunun ən dərin qatlarına enən, görünməyən mənəvi prosesləri söz vasitəsilə görünən edən bir sənət sahəsidir və bu mənəvi qatların mərkəzində dayanan əsas anlayışlardan biri vicdandır; vicdan ədəbiyyatda sadəcə əxlaqi ölçü deyil, insanın özünə verdiyi daxili hökm, haqqla nahaqqın, doğru ilə yalanın, xeyirlə şərin sərhədini müəyyən edən mənəvi kompas kimi çıxış edir və yazıçı üçün həm mövzu, həm də ölçü vahidinə çevrilir.
Dünya ədəbiyyatında da, Azərbaycan ədəbiyyatında da vicdan anlayışı çox zaman qəhrəmanın daxili mübarizəsi şəklində təqdim olunur. İnsan cəmiyyətin qanunları ilə öz daxili həqiqəti arasında qalır, ya da maddi maraqla mənəvi borc toqquşur və bu toqquşma əsərin fəlsəfi yükünü formalaşdırır. Klassik ədəbiyyatda vicdan daha çox ilahi ədalətlə əlaqələndirilir, insanın Allah qarşısında cavabdehliyi kimi təqdim olunur. Nizami, Füzuli kimi sənətkarlarda vicdan eşq, mərhəmət və ədalət anlayışları ilə bütöv bir mənəvi sistem yaradır, burada vicdansızlıq yalnız fərdi qüsur deyil, kainatın nizamına qarşı çıxmaq kimi yozulur. Yeni dövr ədəbiyyatında isə vicdan anlayışı daha çox sosial və psixoloji müstəviyə keçir, insanın cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti, haqsızlığa susmaması, zorakılığa və ədalətsizliyə qarşı daxili etirazı kimi təqdim edilir. Bu mərhələdə vicdan artıq səssiz bir hakim deyil, insanı rahat buraxmayan, onu daim sorğu-suala çəkən daxili səsə çevrilir. Realist və tənqidi realizm ənənəsində vicdan çox vaxt cəmiyyətin eyiblərini açan güzgü rolunu oynayır, rüşvət, yalan, ikiüzlülük, mənəvi aşınma kimi problemlər məhz vicdanın susması fonunda göstərilir və oxucuya sual ünvanlanır: insan nə zaman insanlığını itirir? Müasir ədəbiyyatda isə vicdan anlayışı daha mürəkkəb və ziddiyyətli şəkildə təqdim olunur. Bəzən qəhrəman öz vicdanı ilə barışa bilmir, bəzən onu susdurmağa çalışır, bəzən də vicdanın özü belə şübhə altına alınır, çünki sürətli, maddiləşmiş dünyada mənəvi dəyərlər getdikcə nisbiləşir. Bu mənada ədəbiyyat vicdanı təkcə tərifləmək yox, onu sınağa çəkmək, sərhədlərini yoxlamaq, insanın özünə bəraət qazandırmaq üsullarını ifşa etmək missiyasını da daşıyır. Azərbaycan ədəbiyyatında vicdan anlayışı milli yaddaş, tarixi məsuliyyət və mənəvi borc anlayışları ilə sıx bağlıdır. Yazıçılar vicdanı xalqın taleyi qarşısında cavabdehlik kimi dərk edir, susmağı xəyanət, həqiqəti deməyi isə mənəvi cəsarət sayırlar. Şeir və nəsrdə vicdan çox vaxt “səs”, “yaralı ürək”, “yanan iç”, “danışmayan hakim” kimi metaforalarla ifadə olunur və bu metaforalar insanın öz içində daşıdığı görünməz məhkəməni simvolizə edir. Ədəbiyyatın gücü də məhz buradadır ki, o, oxucunu hazır hökmə məcbur etmir, əksinə, vicdanla üz-üzə qoyur, onu düşünməyə, tərəddüd etməyə, öz daxili həqiqətini axtarmağa vadar edir. Vicdanlı qəhrəman həmişə qalib olmur, bəzən məğlub olur, əzilir, tənhalaşır, lakin ədəbiyyatda mənəvi üstünlük çox vaxt məhz ona məxsus olur, çünki yazıçı üçün əsas qələbə zahiri uğur deyil, daxili bütövlükdür.
Nəticə etibarilə demək olar ki, vicdan anlayışı ədəbiyyatın mənəvi onurğa sütunudur. O olmadan söz yalnız təsvirə, süjet isə mexaniki hadisələr ardıcıllığına çevrilərdi. Vicdan ədəbiyyata dərinlik, məsuliyyət və insanilik qazandırır, oxucunu öz daxili aləminə baxmağa məcbur edir və onu daha dürüst, daha həssas, daha düşünən bir varlıq olmağa çağırır. Məhz buna görə də ədəbiyyat yaşadıqca vicdan mövzusu da yaşayacaq, dəyişən dövrlərə uyğun yeni şəkillər alsa belə, insanın mənəvi varlığını sorğulayan əsas sual kimi aktuallığını heç vaxt itirməyəcək.
✍ Sevil Azadqızı
