Azərbaycan cəmiyyətində qadının rolu, ailə modeli və gender məsələləri ətrafında gedən müzakirələr son illərdə daha da aktuallaşıb.
Xüsusilə yazıçı və alim Kamal Abdulla tərəfindən səsləndirilən “qadın evdə oturub ailəsinə və övladına baxsa daha yaxşıdır” fikri bu mövzuda geniş ictimai debat yaratdı. Bəziləri bu yanaşmanı milli-mənəvi dəyərlərin qorunması kimi qiymətləndirdi, digərləri isə qadının cəmiyyətdəki rolunun məhdudlaşdırılması kimi qəbul etdi. Əslində isə məsələ təkcə bir fikir ətrafında deyil, ənənə ilə müasirliyin toqquşduğu daha böyük sosial reallıqdan xəbər verir.
Azərbaycan cəmiyyətində ailə modeli və qadın-kişi rolları uzun illər formalaşmış sosial-mədəni yaddaşa əsaslanır. “Kişinin ailə başçısı olması”, “qadının ailəyə daha bağlı olması” kimi düşüncələr bir çox ailələrdə bu gün də yaşayır. Hətta yüksək təhsilli, geniş dünyagörüşlü və maarifçi insanların belə ailə münasibətlərində ənənəvi davranış modellərindən tam uzaqlaşmadığı müşahidə olunur. Bu da göstərir ki, maarifçilik və intellekt insanın düşüncəsini dəyişsə də, uşaqlıqdan formalaşan ailəvi və emosional refleksləri hər zaman tam şəkildə dəyişə bilmir.
Lakin müasir dövrün sosial və iqtisadi reallıqları artıq yalnız ənənəvi ailə modeli ilə izah olunmur. Bu gün minlərlə qadın ailəsinin əsas yükünü özü daşıyır. Boşanmış, həyat yoldaşını itirmiş və ya tək yaşayan qadınlar həm ana, həm də ata rolunu eyni anda yerinə yetirməyə çalışırlar. Simvolik alimentlə övlad böyüdən, az maaşla ailəsini dolandıran qadınların həyatında “qadın işləməsin” yanaşması praktik baxımdan real görünmür.
Digər tərəfdən, illərlə təhsil alaraq peşə sahibi olmuş qadınların cəmiyyətə verdiyi töhfə də danılmazdır. Məktəblərdə müəllim, xəstəxanalarda həkim, bağçalarda tərbiyəçi, müxtəlif xidmət sahələrində çalışan qadınlar cəmiyyətin gündəlik həyatında mühüm rol oynayırlar. Onların fəaliyyəti yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial sabitlik baxımından vacibdir. Bu səbəbdən qadının yalnız ailə çərçivəsində qiymətləndirilməsi onun potensialının tam görünməməsinə səbəb ola bilər.
Burada əsas məsələ qadının evə və ya karyeraya məcbur edilməsi deyil, seçim hüququnun qorunmasıdır. Qadın istəyirsə ailəsinə və övladına daha çox zaman ayıra bilər, istəyirsə peşəsində inkişaf edib cəmiyyətə fərqli formada fayda verə bilər. Müasir yanaşmanın əsasında da məhz fərqli həyat seçimlərinə hörmət dayanır. Gender bərabərliyi qadın və kişinin eyni olması deyil, hər iki tərəfin hüquqlarının, əməyinin və seçimlərinin eyni dərəcədə dəyərli qəbul edilməsidir.
Bu müzakirələrdə digər vacib məqam isə fikirlərin kontekstdən çıxarılması məsələsidir. İctimai debatlarda bəzən uzun çıxış və müsahibələrdən yalnız bir neçə cümlə seçilərək təqdim olunur. Halbuki hər hansı fikri qiymətləndirmək üçün onun hansı məntiq daxilində deyildiyini nəzərə almaq vacibdir. Kamal Abdulla uzun illər elmə, ədəbiyyata və maarifçiliyə töhfə vermiş ziyalılardan biridir və onun fikirlərini yalnız emosional başlıqlarla qiymətləndirmək obyektiv yanaşma hesab olunmaya bilər.
Əlbəttə, cəmiyyətdə fərqli baxışların olması normaldır. Bir qrup insan ənənəvi ailə modelini müdafiə edir, digər qrup isə qadının həm ailədə, həm də ictimai həyatda aktiv iştirakını vacib sayır. Problem fikir müxtəlifliyində deyil, bu fikirlərin təhrif olunaraq təqdim edilməsində və müzakirələrin şəxsi hücum səviyyəsinə keçməsindədir. Sağlam ictimai mühit fərqli düşüncələri dinləməyi, arqumentləri emosiyadan çox məzmun əsasında qiymətləndirməyi tələb edir.
Nəticə etibarilə, Kamal Abdulla ətrafında yaranan müzakirələr bir şəxsdən daha böyük bir sualı yenidən gündəmə gətirdi: Azərbaycan cəmiyyəti ənənə ilə müasirlik arasında hansı nöqtədə dayanır? Görünür, bu sualın cavabı yaxın zamanda tam tapılmayacaq. Amma cəmiyyətin inkişafı üçün vacib olan fərqli baxışların qarşıdurmaya deyil, sağlam dialoqa çevrilməsidir.
Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, “Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı” laureatı
