Süni intellektlə söhbətləşdik.
Səhv varmı,tənqidçi dostlar?
Bu məqalənin hazırlanması prosesində maraqlı bir yaradıcılıq təcrübəsi yaşadım. Mövzu üzərində işləyərkən süni intellektlə uzun müzakirələr apardım, fikirlərimi bölüşdüm, suallar verdim, iradlar eşitdim və mətni dəfələrlə yenidən işlədim. Məqalənin elmi konsepsiyasının formalaşdırılması, strukturunun təkmilləşdirilməsi və üslubunun akademik tələblərə uyğunlaşdırılması bu yaradıcı dialoqun nəticəsində baş tutdu.
Təqdim olunan məqalə məhz həmin birgə düşüncə prosesinin məhsuludur. Bu mənada onu şərti olaraq “Süni intellektlə söhbətləşdik…” adlandırdım. Çünki bəzən yeni bir fikrin yaranması üçün insanın qarşısında hökm verən deyil, sual verən, düşünməyə sövq edən bir həmsöhbətin olması kifayət edir.
Giriş
Müasir Azərbaycan poeziyasında fərdi poetik üslubu, metaforik düşüncə sistemi və mənəvi-fəlsəfi axtarışları ilə seçilən sənətkarlardan biri də Xatirə Rəhimbəylidir. Onun yaradıcılığı lirik duyğuların ifadəsi ilə məhdudlaşmır, insanın mənəvi aləmini, daxili təlatümlərini, həyatın və varlığın fəlsəfi mahiyyətini bədii şəkildə əks etdirən poetik sistem kimi diqqəti cəlb edir.
Xatirə Rəhimbəylinin poeziyasında sevgi aparıcı poetik konseptlərdən biri olmaqla yanaşı, müəllifin dünyagörüşünü formalaşdıran əsas estetik kateqoriya kimi çıxış edir. Şair sevgini yalnız fərdi hiss və emosional yaşantı kimi deyil, insanın mənəvi kamilləşməsinə, özünüdərkə və ilahi həqiqətə yönəlməsinə xidmət edən dəyər kimi təqdim edir. Bu baxımdan onun lirikasında sevgi, tale, zaman, vicdan, vətən və insan anlayışları vahid bədii-fəlsəfi sistem daxilində qarşılıqlı əlaqədə inkişaf etdirilir.
Müəllifin “Sevgi də dindi”, “Sonuncu şeirdi yazıram sənə”, “Bir sözüm var ürəyimdə…” və “Adına bir ölkə qurmuşam, şahım…” kitabları poetik düşüncənin müxtəlif inkişaf mərhələlərini əks etdirir. Həmin topluların müqayisəli təhlili göstərir ki, müəllif yaradıcılığında mövzu və motivlər sabit qalsa da, onların bədii ifadə vasitələri, metaforik sistemi və fəlsəfi yükü zaman keçdikcə daha da dərinləşmişdir.
Xatirə Rəhimbəyli klassik Azərbaycan poeziyasının mənəvi-estetik ənənələrindən bəhrələnsə də, fərdi poetik üslubu və obrazlar sistemi ilə müasir Azərbaycan şeirində özünəməxsus mövqe qazanmışdır. Onun poeziyasında milli-mənəvi dəyərlər, müəllim və ana məsuliyyəti, vətəndaş mövqeyi, ilahi eşq və insanın daxili azadlığı vahid poetik konsepsiya çərçivəsində təqdim olunur.
Bu məqalənin məqsədi Xatirə Rəhimbəyli yaradıcılığının fəlsəfi-estetik xüsusiyyətlərini, poetik düşüncə sistemini, obrazlar aləmini və müəllifin müasir Azərbaycan poeziyasında yerini ədəbiyyatşünaslıq baxımından təhlil etməkdir.
I FƏSİL
Sevgi konsepti və mənəvi kamillik ideyası
Xatirə Rəhimbəyli poeziyasında
Xatirə Rəhimbəyli yaradıcılığının əsas ideya-estetik istiqamətlərindən biri sevgi konseptinin bədii-fəlsəfi mahiyyətinin açılmasıdır. Şairin poetik dünyasında sevgi romantik hiss çərçivəsini aşaraq insanın mənəvi varlığını müəyyənləşdirən fundamental dəyərə çevrilir. Bu baxımdan müəllif sevgini yalnız fərdi duyğu kimi deyil, insanın özünüdərkini, mənəvi saflaşmasını və ilahi həqiqətə yaxınlaşmasını təmin edən estetik kateqoriya kimi təqdim edir.
Bu konsepsiyanın ən yığcam ifadəsi müəllifin ilk kitabının – “Sevgi də dindi” adında əksini tapmışdır. Burada “din” anlayışı dini məzhəb mənasında deyil, insanın daxili aləmini nizamlayan mənəvi sistem kimi işlədilir:
Sən ömrü borclusan tərsə qızına,
Mən dönə bilmirəm: sevgi də dindi!
Beləliklə, sevgi müəllif poetikasında inamın, vicdanın və mənəvi kamilliyin bədii ifadəsinə çevrilir.
Xatirə Rəhimbəylinin lirik qəhrəmanı sevgini yalnız qovuşmaq sevinci ilə deyil, ayrılıq, həsrət, sədaqət və mənəvi məsuliyyət kontekstində yaşayır. Bu səbəbdən müəllifin lirikasında sevgi psixoloji yaşantıdan daha çox insan xarakterini formalaşdıran mənəvi sınaq funksiyası daşıyır. Məhz bu xüsusiyyət onun poeziyasını sentimental təsvirlərdən uzaqlaşdıraraq fəlsəfi lirika müstəvisinə yüksəldir.
Şairin poetik mətnlərində yol, körpü, daş, su, ağac, qapı, külək, yağış, quş və işıq kimi obrazlar ardıcıl şəkildə təkrarlanan poetik simvollardır. Bu obrazlar yalnız təsvir vasitəsi deyil, müəllifin bədii təfəkkürünü ifadə edən semantik işarələr sistemi kimi çıxış edir. Onların köməyi ilə insanın mənəvi inkişaf yolu, daxili axtarışları və həqiqətə doğru yönəlişi simvolik müstəvidə təqdim edilir.
Müəllifin poeziyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də mürəkkəb fəlsəfi məzmunun sadə və aydın poetik dillə ifadə olunmasıdır. Şairin yaratdığı metaforik sistem zahirən sadə görünsə də, çoxqatlı semantik yük daşıyır. Buna görə də onun şeirləri hər yeni mütaliədə yeni məna qatları açır və oxucunu mətnlə fəal düşüncə dialoquna cəlb edir.
Beləliklə, Xatirə Rəhimbəyli yaradıcılığında sevgi yalnız poetik mövzu deyil, müəllifin bütün bədii-fəlsəfi dünyagörüşünü birləşdirən əsas estetik prinsip kimi çıxış edir. Sevgi konsepti ətrafında formalaşan bu poetik sistem insanın mənəvi kamillik axtarışını, vicdan məsuliyyətini və ilahi həqiqətə can atmasını əks etdirən mühüm ideya xəttini təşkil edir.
II FƏSİL
İnsan, Vətən və Tale: Xatirə Rəhimbəyli
poeziyasında mənəvi müqavimət fəlsəfəsi
Xatirə Rəhimbəyli poeziyasının aparıcı ideya istiqamətlərindən biri insanın mənəvi bütövlüyü və həyatın sınaqları qarşısında daxili müqavimətinin bədii ifadəsidir. Müəllifin lirik qəhrəmanı taleyin çətinliklərini passiv şəkildə qəbul etmir; əksinə, onları mənəvi kamilləşmənin və şəxsiyyətin formalaşmasının mühüm mərhələsi kimi dərk edir. Bu baxımdan şairin yaradıcılığında ağrı və itki ümidsizliyin deyil, mənəvi dirənişin estetik ifadəsinə çevrilir.
Müəllifin poetik dünyasında tale anlayışı fatalist məna daşımır. Əksinə, tale insanın iradəsi, vicdanı və mənəvi seçimi ilə qarşılıqlı əlaqədə təqdim olunur. Şairin lirik qəhrəmanı həyatın ağır sınaqları ilə üzləşsə də, öz daxili bütövlüyünü və mənəvi ləyaqətini qorumağa çalışır. Bu xüsusiyyət Xatirə Rəhimbəyli poeziyasına humanist məzmun və fəlsəfi dərinlik qazandırır.
Xatirə Rəhimbəyli poeziyasının diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də mətnin açıq semantik quruluşa malik olmasıdır. Müəllif poetik fikri birbaşa izah etmək əvəzinə, onu çoxqatlı obrazlar və simvollar vasitəsilə təqdim edir. Nəticədə oxucu mətni passiv qəbul edən deyil, onun mənasını fəal şəkildə quran iştirakçıya çevrilir. “Ah, mənim ilanım…” şeirində “ilan”, “buğda”, “cənnət”, “din”, “şeytan” kimi simvolların ardıcıl işlədilməsi oxucunu hər misrada “niyə?” sualını verməyə sövq edir. Bu sualların cavabı mətnin səthində deyil, onun dərin semantik qatlarında gizlənir. Beləliklə, müəllif poetik mətni yalnız emosional təsir vasitəsi kimi deyil, həm də fəlsəfi düşüncə məkanı kimi formalaşdırır.
“Ah, mənə, ilanım, özün buğda dər,
Kim könüllü gedər öz cənnətindən?!”
Bu misralarda dini-mifoloji motivlər müəllif tərəfindən yeni poetik kontekstdə təqdim edilir. Burada məqsəd dini süjeti təkrarlamaq deyil, insanın sevgi naminə etdiyi şüurlu seçimi və mənəvi riskini simvolik dillə ifadə etməkdir. Məhz buna görə şeir oxucunu hazır nəticələrlə deyil, ardıcıl suallarla qarşılayır. Bu xüsusiyyət Xatirə Rəhimbəyli poeziyasının hermenevtik potensialını artırır və onu təkrar mütaliəyə açıq bədii mətnə çevirir.
Və bu şeir bir dəfə oxunub başa düşülən şeir deyil. O, oxucunu hər misrada saxlayır və “niyə?” sualını verməyə məcbur edir. Məhz bu cəhət şeiri yüksək poeziyanın nümunələrindən biri hesab etməyə əsas verir. Çünki yaxşı şeir cavab vermir, sual doğurur.
Baxaq:
“Sevgilər həmişə haqq olmur axı…” — Niyə? Hansı sevgi haqq olmur? Haqqı kim müəyyənləşdirir?
“Bezdirmişəm səni sədaqətimlə.” — Niyə sədaqət bezdirsin? Axı sədaqət sevilən keyfiyyətdir. Bəs burada nə baş verib?
“Ah, mənə, ilanım, özün buğda dər…” — Niyə ilan? Niyə buğda? Niyə məhz Adəm-Həvva mifinə müraciət edilir?
“Kim könüllü gedər öz cənnətindən?!” — Bəs niyə qəhrəman gedir? Yoxsa onu kimsə qovur?
“Əlimə dinlərin kitabını ver.” — Niyə “dinlərin” – cəmdə? Niyə tək bir din yox? Burada müəllif həqiqəti müxtəlif mənəvi sistemlərdə axtarırmı?
“Sən axı zalımsan, olma sevimli.” — Niyə zalım olan sevimlidir? İnsan niyə öz ağrısını sevə bilir?
“Kəndiri kəs, sındır qanadlarımı.” — Hansı kəndir?Niyə azadlıq rəmzi olan qanadların sınmasını istəyir?
“Ah, mənim şeytanım…” — Niyə əvvəl “ilan”, sonra “şeytan”? Bu çevrilmə nəyi ifadə edir?
Göründüyü kimi,obrazlar tam izah edilmir. O oxucuya mübhəm bir şəkildə təqdim olunur ,oxucu isə onun ətrafında düşünməyə başlayır.
Filologiyada buna bəzən “açıq mətn” (open text) xüsusiyyəti deyirlər. Belə mətn oxucunu passiv qəbul edən yox, mənanı birgə quran tərəfə çevirir. Hər oxucu həmin “niyə?” suallarına öz həyat təcrübəsinə uyğun cavab tapır. Buna görə də eyni şeir müxtəlif insanlar üçün müxtəlif mənalar kəsb edir.Bu cür mətnlərdə obrazın arxasında ikinci, üçüncü, bəzən dördüncü məna qatı gizlənir. Bu isə məhz filoloji təhlil tələb edən poeziyanın əlamətidir.Düşünürük ki,yaxşı şeir oxucunu cavabla deyil, ‘niyə?’ sualı ilə baş-başa qoymalıdır.
Müəllifin yaradıcılığinda ana obrazı xüsusi semantik yük daşıyır. Ana yalnız ailə münasibətlərinin iştirakçısı kimi deyil, mərhəmətin, fədakarlığın, mənəvi yaddaşın və həyatın davamlılığının rəmzi kimi təqdim edilir. Şair analıq mövzusunu yüksək pafosdan uzaq, təbii həyat həqiqətləri və səmimi lirizm fonunda təqdim edir. Bu səbəbdən ana haqqında yazılmış şeirlər fərdi hisslərin ifadəsindən çıxaraq ümumbəşəri məna kəsb edir.
Bu poetik konsepsiyanı aşağıdakı misralarda da müşahidə etmək mümkündür:
Sən gedəli kəsmir gözümün seli,
Gözümdən gəlirmi əməyin, ana?
Bilirsən, qəlbimi necə yandırır,
“Heç məni yazmırsan”, deməyin, ana!
Bu nümunədə ana itkisi yalnız şəxsi kədər kimi deyil, övlad vicdanının ömürboyu daşıdığı mənəvi məsuliyyət kimi təqdim olunur. Burada emosional təsir poetik ümumiləşdirmə ilə vəhdət təşkil edir.
Vətən mövzusu da müəllif yaradıcılığında fərqli poetik məzmun qazanır. Xatirə Rəhimbəyli üçün vətən coğrafi məkan anlayışından daha geniş semantik məna daşıyır. O, milli yaddaşın, tarixi taleyin, mənəvi kimliyin və vətəndaş məsuliyyətinin bədii ifadəsinə çevrilir. Buna görə də müəllifin vətənpərvərlik mövzusunda yazdığı şeirlər şüarçılıqdan uzaqdır; onların ideya yükü insanın Vətən qarşısında mənəvi borcunun dərk edilməsinə əsaslanır.
Şairin şəhid mövzusuna münasibəti də eyni estetik prinsiplə formalaşır. Şəhid obrazı qəhrəmanlıq simvolu olmaqla yanaşı, xalqın tarixi yaddaşının, milli vicdanının və mənəvi borcunun daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Müəllif bu mövzunu emosional təsvirlə məhdudlaşdırmır, onu ümummilli məsuliyyət ideyası ilə əlaqələndirir.
Yurdun hər qarışında sənin haqqı-sayın var,
Palıdlaşan vüqarın, çinarlaşan boyun var.
Udduğumuz havada, suda sənin payın var,
Layiqiksə, haqqını halal eylə, şəhidim.
Bu misralarda şəhid obrazı fərdi taleyi aşaraq milli varlığın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Müəllif təşbehlər və metaforalar vasitəsilə şəhidlərin xalqın mənəvi yaddaşında əbədiliyini poetik şəkildə ifadə edir.
Xatirə Rəhimbəyli yaradıcılığında zaman anlayışı da fəlsəfi məna daşıyır. Zaman təqvim ölçüsü kimi deyil, insanın daxili inkişafını və mənəvi təcrübəsini müəyyənləşdirən estetik kateqoriya kimi təqdim edilir. Bu səbəbdən müəllifin son dövr poeziyasında həyat təcrübəsi ilə müdrikliyin vəhdəti daha qabarıq şəkildə müşahidə olunur.
Beləliklə, Xatirə Rəhimbəyli poeziyasında insan, tale, ana, Vətən və şəhid anlayışları vahid poetik-fəlsəfi sistemin tərkib hissələri kimi çıxış edir. Bu anlayışların qarşılıqlı əlaqəsi müəllif yaradıcılığında mənəvi müqavimət fəlsəfəsini formalaşdırır və onun poeziyasının əsas ideya-estetik xüsusiyyətlərindən birini təşkil edir.
III FƏSİL.
Sözün poetik missiyası və Xatirə Rəhimbəyli yaradıcılığının estetik dəyəri
Xatirə Rəhimbəyli yaradıcılığı müasir Azərbaycan poeziyasında fərdi poetik üslubu, zəngin metaforik sistemi və dərin mənəvi-fəlsəfi məzmunu ilə seçilən sənət nümunələrindəndir. Onun poetik dünyası lirik hisslərin sadə ifadəsi ilə məhdudlaşmır; insanın mənəvi kamilləşməsi, vicdan məsuliyyəti, zaman, tale, vətən və ilahi sevgi kimi universal problemlərin bədii təcəssümünü əhatə edir.
Müəllifin dörd şeir kitabının müqayisəli təhlili göstərir ki, yaradıcılığının əsas ideya istiqamətləri sabit qalsa da, poetik təfəkkürü və bədii ifadə vasitələri tədricən zənginləşmiş, metaforik düşüncə sistemi daha mürəkkəb semantik məzmun qazanmışdır. Bu inkişaf müəllifin poetik axtarışlarının ardıcıl xarakter daşıdığını və onun yaradıcılığının vahid estetik konsepsiya əsasında formalaşdığını göstərir.
Xatirə Rəhimbəyli poeziyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri gündəlik həyat hadisələrini və adi məişət detallarını ümumbəşəri məna daşıyan bədii simvollara çevirmək bacarığıdır. Yol, daş, su, ağac, körpü, qapı, işıq ,yağış və külək kimi obrazlar müəllifin poetik mətnlərində yalnız təsvir vasitəsi deyil, insanın daxili aləmini, mənəvi axtarışlarını və varoluş problemlərini ifadə edən semantik kod funksiyasını yerinə yetirir. Bu baxımdan “Yağış” şeiri müəllifin simvolik təfəkkürünün səciyyəvi nümunəsidir. Şeirdə yağış təbiət hadisəsi olmaqdan çıxaraq lirik qəhrəmanın həmsöhbətinə, dərdinə şərik olan mənəvi varlığa çevrilir. Müəllif “yağış” obrazını həm təmizlənmə, həm yaddaş, həm də mənəvi sınaq simvolu kimi təqdim edir. Beləliklə, təbiət elementi poetik mətn daxilində psixoloji və fəlsəfi məna qazanaraq çoxqatlı semantik struktura çevrilir:
Bu baş niyə sevdalandı,
Ömür çapıldı, talandı…
və ya
Bəlkə elə ağ yalandı
Gözümüzdəki ağ, yağış?!…
Burada “ağ” sözünün çoxmənalı işlədilməsi müəllifin poetik dilinin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir. Eyni leksik vahid müxtəlif semantik qatlar yaradaraq həm saflıq, həm ümid, həm də “ağ yalan” ifadəsinin yaratdığı mənalarla assosiativ əlaqə qurur. Bu xüsusiyyət Xatirə Rəhimbəyli poeziyasının məcazi düşüncə sistemini səciyyələndirən başlıca əlamətlərdəndir.Bu xüsusiyyətləri şairin
“Sinəmdəki qönçələri
Döyəcləmə, açmır, külək” misralarını özündə ehtiva edən “Külək” şeirində də görə bilərik.
Şairin lirikasında qadın obrazı da ənənəvi emosional çərçivədən çıxaraq mənəvi gücün, sədaqətin və daxili bütövlüyün ifadəsinə çevrilir. Ana, vətən və şəhid mövzuları isə müəllifin poetik dünyasında milli-mənəvi dəyərlərin bədii təcəssümü kimi çıxış edir. Bu baxımdan onun yaradıcılığı fərdi hisslərin ifadəsindən ümummilli və ümumbəşəri ideyaların poetik ümumiləşdirilməsi səviyyəsinə yüksəlir.
Müasir Azərbaycan poeziyasında müşahidə olunan forma eksperimentləri fonunda Xatirə Rəhimbəyli daha çox məzmunun dərinliyinə, poetik sözün semantik tutumuna və bədii fikrin estetik bütövlüyünə üstünlük verir. Bu xüsusiyyət onun poeziyasının fərdi üslubunu səciyyələndirən başlıca əlamətlərdən biri kimi diqqəti cəlb edir.
Nəticə
Aparılan təhlil göstərir ki, Xatirə Rəhimbəyli yaradıcılığı müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus poetik-fəlsəfi sistem formalaşdırmışdır. Onun əsərlərində sevgi, insan, zaman, tale, vətən və ilahi inam motivləri vahid estetik konsepsiya daxilində qarşılıqlı şəkildə inkişaf etdirilir. Müəllifin fərdi poetik dili, metaforik düşüncə tərzi və milli-mənəvi dəyərlərə söykənən bədii dünyagörüşü onun yaradıcılığını çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının diqqətəlayiq hadisələrindən biri kimi səciyyələndirməyə əsas verir.
Xatirə Rəhimbəyli poeziyasının əsas estetik dəyəri insanın mənəvi aləmini, vicdan məsuliyyətini və daxili kamillik axtarışını bədii ümumiləşdirmə səviyyəsində ifadə etməsindədir. Bu xüsusiyyət müəllif yaradıcılığının yalnız bədii deyil, həm də ədəbiyyatşünaslıq baxımından tədqiqi üçün geniş elmi perspektivlər açır və onun poetik irsinin gələcək araşdırmalar üçün aktual mənbələrdən biri olduğunu göstərir.
Xatirə Rəhimbəyli
