"SƏDƏRƏK" və "BİNƏ" TİCARƏT MƏRKƏZLƏRİ:

Azərbaycanın çətin illərində minlərlə insanın ümid qapısı

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkənin qarşısında yalnız siyasi müstəqilliyi qorumaq və dövlət strukturunu formalaşdırmaq kimi vəzifələr dayanmadı. Qarşıda daha ağır bir problem də vardı: dağılmış iqtisadiyyat, istehsalın azalması, müəssisələrin bir-birinin ardınca fəaliyyətini dayandırması, işsizliyin artması və əhalinin sosial vəziyyətinin ağırlaşması.
1990-cı illərin əvvəlləri Azərbaycanın tarixində ən mürəkkəb dövrlərdən biri idi. Sovet İttifaqının dağılması ilə illərlə vahid iqtisadi sistem daxilində fəaliyyət göstərmiş müəssisələr əvvəlki əlaqələrini itirdilər. Xammal təchizatında, satış bazarlarında, maliyyələşmədə ciddi problemlər yarandı. Bir sıra zavod və fabriklərin fəaliyyəti zəiflədi və ya tamamilə dayandı. Əmək qabiliyyətli insanların əhəmiyyətli hissəsi işsiz qaldı.

Bunun üzərinə Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi, torpaqların işğalı, yüz minlərlə insanın məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi və ölkənin ümumi təhlükəsizlik problemləri əlavə olundu. İnsanların gündəlik həyatı üçün ən sadə məsələlər belə böyük çətinliklərlə müşayiət olunurdu. Ölkənin iqtisadi imkanları məhdud idi, dövlət yeni iqtisadi sistem qurmağa çalışırdı, əhali isə bir tərəfdən müharibənin, digər tərəfdən iqtisadi böhranın ağırlığını öz üzərində hiss edirdi.
Belə bir şəraitdə Azərbaycanda yeni iqtisadi münasibətlərin formalaşması prosesi başladı. Ən mühüm dəyişikliklərdən biri də ticarətin yeni formalarının meydana çıxması idi. İnsanlar özlərinə yeni qazanc mənbələri axtarmağa başladılar. Kimisi kiçik sahibkarlığa üz tutdu, kimisi alver etməyə başladı, kimisi xaricdən mal gətirib satmaqla ailəsini dolandırmağa çalışdı. Türkiyə, Rusiya, İran və digər ölkələrlə ticarət əlaqələrinin genişlənməsi yeni bir sosial təbəqənin – kiçik və orta sahibkarların formalaşmasına şərait yaratdı.

Bu prosesin mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilən məkanlardan biri “Sədərək”, digəri isə “Binə” ticarət mərkəzləri oldu.
Bu gün bazar iqtisadiyyatını, sahibkarlığı, mağazaları, logistikanı və böyük ticarət dövriyyəsini adi qəbul edirik. Amma 1990-cı illərin əvvəllərində belə bir sistemin qurulması heç də asan deyildi. İnsanların kapitalı az idi. İnfrastruktur zəif idi. Ölkənin iqtisadi və hüquqi sistemi yeni formalaşırdı. Sahibkarlıq təcrübəsi isə cəmiyyətin böyük hissəsində demək olar ki, yox idi. Belə bir şəraitdə böyük ticarət məkanlarının yaradılması həm risk, həm də ciddi təşəbbüskarlıq tələb edirdi.
“Sədərək” ticarət mərkəzinin formalaşması Azərbaycanın özəl sahibkarlığının ilk mərhələləri ilə sıx bağlıdır. Burada müxtəlif sahələr üzrə çalışan insanlar üçün yeni imkanlar açıldı. Ticarətçilər öz məhsullarını satmağa başladılar. Yükdaşıma, anbar, mühafizə, iaşə və digər xidmət sahələri inkişaf etdi. Beləliklə, bir ticarət məkanı ətrafında bütöv iqtisadi ekosistem formalaşdı.
Bir mağazanın arxasında satıcı, anbardar, sürücü, yükdaşıyan, mühafizəçi, mühasib, təchizatçı və başqa peşə sahibləri dayanırdı. Bu baxımdan “Sədərək”də yaradılan məşğulluğun miqyasını yalnız orada piştaxta arxasında dayanan insanların sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. Ticarət mərkəzinin fəaliyyəti ilə birbaşa və dolayı şəkildə bağlı olan çoxsaylı xidmət sahələri də insanların gəlir mənbəyinə çevrilmişdi.
“Binə” ticarət mərkəzi də eyni dövrün iqtisadi reallıqları fonunda formalaşaraq Azərbaycanın ticarət həyatında mühüm yer tutdu. Burada müxtəlif çeşiddə malların satışı həyata keçirilir, ölkənin müxtəlif bölgələrindən gələn insanlar ticarətlə məşğul olurdular. “Binə” zaman keçdikcə Bakının və ümumilikdə Azərbaycanın pərakəndə və topdansatış ticarətində tanınan məkanlarından birinə çevrildi.
Əslində bu ticarət mərkəzlərinin fəaliyyəti bir həqiqəti ortaya qoydu ki, cəmiyyət iqtisadi böhran şəraitində belə özünün yaşamaq və inkişaf etmək mexanizmlərini yarada bilir. Dövlət müəssisələrinin iş yerləri yaratmaq imkanlarının məhdud olduğu bir vaxtda minlərlə insan özünün kiçik biznesini qurdu. Kimisi bir neçə kvadratmetrlik mağazadan başladı, kimisi bir neçə məhsulla ticarətə qoşuldu. Zaman keçdikcə onların bir hissəsi daha böyük sahibkara çevrildi.
Bu, Azərbaycan sahibkarlığının formalaşma tarixinin mühüm səhifələrindən biridir.
“Sədərək” və “Binə” haqqında danışarkən həmin məkanların yaranmasında və inkişafında mühüm rol oynamış Yusif Qədiməliyev və Kəbirə Məmmədovanın təşəbbüskarlığını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Onların fəaliyyəti təkcə müəyyən ticarət obyektlərinin yaradılması ilə məhdudlaşmırdı. Əsas məsələ həmin dövrdə ölkədə yaranmış böyük iqtisadi boşluğun bir hissəsinin sahibkarlıq yolu ilə doldurulması idi.
Bu təşəbbüslərin əhəmiyyətini həmin dövrün şərtlərini nəzərə almadan qiymətləndirmək çətindir. 1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə nə indiki biznes infrastrukturu vardı, nə müasir bank sistemi, nə geniş logistika imkanları, nə də sahibkarlıq üçün hazır bazar mühiti. Hər şey demək olar ki, yenidən qurulurdu. Belə bir şəraitdə böyük ticarət məkanlarının yaradılması ciddi risk və cəsarət tələb edirdi.
“Sədərək” və “Binə”nin tarixində ən mühüm məqam isə onların minlərlə ailənin dolanışıq mənbəyinə çevrilməsi idi.
Bu gün həmin ticarət mərkəzləri haqqında danışarkən çox vaxt mağazaları, bazarı, qiymətləri və ticarət dövriyyəsini görürük. Amma bu məkanların arxasında real insanların həyat hekayələri dayanır. Bir ailənin dolanışığı, övladının təhsili, evin kirayəsi, yaşlı valideynlərin təminatı, hər gün səhər tezdən işə gedən satıcı, məhsulunu gətirən sürücü, anbarda işləyən fəhlə, kiçik mağazasını illərlə zəhmətlə böyüdən sahibkar…
Bütün bunlar həmin ticarət məkanlarının sosial əhəmiyyətini göstərir.
Müstəqilliyin ilk illərində ölkədən xaricə işləmək üçün gedən insanların sayı artdığı bir vaxtda Azərbaycanda qalaraq özünə dolanışıq qurmaq imkanı əldə edən insanların da sayı az deyildi. Ticarət meydanları bu baxımdan bir növ sosial dayaq rolunu oynadı. İnsanlara “dövlət müəssisəsində iş” formasından fərqli olaraq öz qazancını özün yaratmaq imkanı verdi. Bu isə yeni düşüncə tərzinin yaranmasına təsir göstərdi.
“Sədərək” və “Binə” eyni zamanda böyük bir sahibkarlıq məktəbi oldu. Burada insanlar bazarı öyrəndilər, alıcı davranışını anladılar, tələb və təklif münasibətlərini praktik şəkildə gördülər. Xarici ölkələrdən məhsul gətirməyin yollarını, təchizatçı ilə işləməyi, qiymət formalaşdırmağı, risk götürməyi və müştəri qazanmağı öyrəndilər.
Bir çox insan üçün ilk mağaza və ya kiçik ticarət nöqtəsi sonradan daha böyük biznesin başlanğıcına çevrildi. Başqa sözlə, həmin məkanlar Azərbaycanda özəl sektorun aşağıdan yuxarı formalaşmasına xidmət etdi.
Əlbəttə, “Sədərək” və “Binə”nin fəaliyyəti ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilib və səsləndirilir. Böyük ticarət mərkəzlərinin fəaliyyəti, şəhərsalma, nəqliyyat, bazar münasibətləri, vergi və digər məsələlər ətrafında mübahisələr həmişə olub. Lakin bir məsələyə obyektiv yanaşmaq lazımdır: hər bir tarixi hadisəni yarandığı dövrün şərtləri daxilində qiymətləndirmək daha doğrudur.
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan bugünkü Azərbaycan deyildi. Ölkə müharibə aparırdı. İqtisadi əlaqələr qırılmışdı. Müəssisələr dayanırdı. İnsanların gəlirləri kəskin şəkildə azalmışdı. İşsizlik ciddi sosial problemə çevrilmişdi. Dövlətin iqtisadi imkanları məhdud idi.
Məhz belə bir zamanda insanların özlərinə iş yaratmasına imkan verən iqtisadi məkanların meydana çıxması mühüm hadisə idi.
Bu səbəbdən “Sədərək” və “Binə”ni yalnız bazar və ya ticarət obyekti kimi qiymətləndirmək həmin dövrün reallığını tam əks etdirməz. Bu məkanlar həm də Azərbaycanın keçid dövrünün sosial-iqtisadi hadisəsi idi.
Bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatının daha böyük və şaxələnmiş mərhələyə keçdiyi bir dövrdə 1990-cı illərdə yaranan sahibkarlıq təcrübəsini də unutmaq olmaz. Çünki iqtisadi inkişaf bir gündə yaranmır. Bu gün böyük şirkətlərin, mağazalar şəbəkələrinin, logistika mərkəzlərinin və sahibkarların arxasında çox vaxt kiçik bir biznesdən başlanmış yol dayanır.
“Sədərək” və “Binə” kimi məkanlar həmin yolun ən görünən ünvanlarından idi.
Onlar insanlara yalnız mal satmaq imkanı vermədi. İnsanlara işləmək, qazanmaq, risk etmək və öz gələcəyini qurmaq imkanı verdi.
Azərbaycanın ən ağır keçid dövrlərindən birində “Sədərək” və “Binə” minlərlə insan üçün qazanc qapısına çevrildi. Bu məkanlarda insanlar sadəcə mal satmadılar. Onlar öz ailələrinin gələcəyini qurmağa çalışdılar.
Və həmin insanların zəhməti Azərbaycanın müstəqillikdən sonrakı iqtisadi tarixinin ayrılmaz hissəsidir.
Bu tarixə qiymət verərkən bütün mübahisələrdən və siyasi yanaşmalardan əvvəl bir sadə həqiqəti unutmamaq lazımdır: ölkənin ən çətin günlərində minlərlə insan üçün iş və qazanc imkanı yaradan təşəbbüslərin Azərbaycan iqtisadi həyatında öz yeri və öz tarixi əhəmiyyəti var.
Yusif Qədiməliyev və Kəbirə Məmmədovanın yaratdığı bu ticarət mərkəzləri də məhz belə bir tarixi mərhələnin məhsulu olaraq Azərbaycanın sahibkarlıq və ticarət tarixində özünəməxsus iz buraxdı.