Xaqani küçəsinin özünəməxsus, nəmli və tarixlə dolu atmosferi kafenin açıq qapısından içəri hoparaq masamızdakı təzə çayın buxarı ilə qarışırdı. Bayırda Bakının qaynar ritmi axarkən, zaman öz axarını itirmiş və bu kiçik masada yavaşlamış kimi görünürdü. Suallarını verərkən səsindəki yüngül tərəddüd danışdığı möhtəşəm hekayələrin ağırlığı ilə kəskin şəkildə ziddiyyət təşkil edirdi. Onda yazıçının təkəbbürü və ya jurnalistin uzaqgörən, müşahidəçi mövqeyi çatışmırdı; yalnız anlamağa və hiss etməyə çalışan bir ruhun səmimiyyəti var idi.
Sakit və təvazökar davranışının arxasında Azər Turan geniş bir xatirəni, türk dünyasının ortaq kədərlərini və qələbələrini daşıyan bir mədəni körpüdür.
Kiçik qəhvə masasında aramıza qoyduğu “Ulusu sevmək fənni” sadəcə min səhifəlik qalın bir kitab deyildi; bu, Sibir soyuğunda sarsılmaz Hüseyn Cavidin idealizminin, Əli bəy Hüseynzadənin “Turan” idealının və saysız-hesabsız digər mütəfəkkirlərin ruhunun üfürüldüyü bir abidə idi. Kitabın üz qabığına toxunduqda, içindəki o nəhənglərin nəfəsini hiss etməmək mümkün deyildi.
Azər Turan sual verərkən göstərdiyi utancaqlığı kənara qoyaraq kitabı Cavid Əfəndi və ya Hüseynzadə haqqında danışmağa başlayanda, onun uşaq baxışları dərin bir müdriklik parıltısı ilə işıqlandı. O anda qarşımda oturan adamın sadəcə jurnalist və ya yazıçı olmadığını başa düşdüm. O, bir əsrlik hadisələri izləyən, unudulmuş dəyərləri bu günə qədər əzmlə gətirən və türk millətinin ədəbi və intellektual nəhənglərini eyni müqəddəs süfrədə birləşdirən qəlbin elçisi idi.
Xaqani küçəsindəki o kiçik kafe o andan etibarən bir əsrlik tarixin şahidi olmuşdu.
Mən heç vaxt çox qalın və ağır kitabların böyük bir pərəstişkarı olmamışam. Kitab əlində rahat durmalı, oturarkən tutmaq asan olmalı və adam yataqda uzanarkən belə biləyini yormadan səhifələrini çevirə bilməlidir. Hətta onu çantada çay bağına və ya qatar kupesinə apara bilməlidir. Buna görə də, dostumun mənə gətirdiyi, təxminən, min səhifəlik o ağır kitabı götürəndə ilk hisslərim yüngül bir narahatlıq oldu. Onu evə apararkən öz-özümə suallar verirdim:
“Bu qalınlıqda kitabı necə oxuyacağam, hara yerləşdirəcəyəm?”
Amma maraq həmişə rahatlıqdan üstündür. Evə çatan kimi çay dəmləyib pəncərənin yanında oturdum. Çöldən süzülən işığın altında, kitabı açıb ilk səhifələri çevirdiyim anda, onun fiziki ağırlığından qaynaqlanan narahatlıq tamamilə fərqli bir hisslə əvəz olundu. Dizlərimdəki ağırlıq, bəlkə də yüngülləşmədi, amma ağlımın qarşısında geniş, yeni bir dünya açıldı. Səhifələri açarkən bunun sadəcə bir kitab olmadığını; əsrlər boyu toplanmış bilikləri, intellektual mübarizələri və böyük axtarışları özündə cəmləşdirən canlı bir xatirə məkanı olduğunu anladım.
Kitab inanılmaz dərəcədə əhatəlidir… Səhifələri vərəqlədikcə Türk intellektual tarixinin dərin dəhlizlərinə uzun və nəfəssiz bir səyahətə çıxırsınız. Əsasən türkçülüyün və Türk tarixinin gedişatını formalaşdıran aparıcı hadisələri təhlil edən əsər, Türk düşüncəsinin çətin mərhələlərini və Türkologiya dünyasının fundamental məsələlərini diqqətlə araşdırır. O, yalnız nəzəri müzakirələrlə məhdudlaşmır; türkçülüyün və Pan-Türkçülüyün ikonik şəxsiyyətlərinin portretlərini, onların intellektual mübarizələrini və heyrətamiz tərcümeyi-hallarını təqdim edir, demək olar ki, onları canlandırır. Bundan əlavə, müəllif diqqətini müasir humanist düşüncə kontekstinə yönəldir, modernizmin Türk ədəbiyyatında ortaya çıxdığı mühiti və onun özünəməxsus təzahürlərini dərindən araşdırır. “Ulusu sevmək fənni” oxucunu yaxın tarixin canlı xatirəsinə qaytarır. İkinci Qarabağ müharibəsinin tarixi və həyəcanlı günlərində müəllifin qələmə alınan yazıları, son illərdə müasir Azərbaycan ədəbiyyatının, elmi düşüncəsinin və incəsənətinin aparıcı nümayəndələri haqqında yazdığı portretlər və esselərlə birləşdirilib.
Əlimdə çayım soyuyarkən, pəncərənin yanında oturub kitabı vərəqlədim və bəzi kitabların əllərdə ağır hiss olunduğunu, lakin ruhumuzu yüngülləşdirdiyini anladım. Məlum oldu ki, bu monumental əsər, elə ilk abzaslardan ağırlığını unutduran, oxuduqca sizi özünə cəlb edən nadir yaddaş xəzinələrindən biridir.
Hər dəfə Bakıya gedəndə fərqli hisslərlə, zehnimdə və ruhumda həkk olunmuş yeni təəssüratlarla qayıdıram. Hər səfər bu qədim şəhərin məndə qoyduğu qalıqları yenidən canlandırır, məni tamamilə fərqli daxili səyahətlərə aparır. Amma bu dəfə səyahətim və qayıdışım digərlərindən fərqli idi; millətə olan ümidim, gələcəyə inamım əlimdə tutduğum, səhifələrində özümü itirdiyim düşündürücü kitabla daha da gücləndi. Bir xalqın yaddaşını, köklərini və yazı vasitəsilə gələcəyə daşıdıqları həyəcanı əbədiləşdirən əsərləri görəndə insanın inamı təzələnir. Əlbəttə ki, Bakı yalnız möhtəşəm binaları, küçələrinə hopan unikal aurası və ya üfüqdə Xəzər dənizinin bəzən parıldayan mavisi ilə məhdudlaşmır. Bakını mənim üçün, həqiqətən, mənalı edən şey, daşların və suyun o tayındakı insanların istiliyidir… Şəhər mənə daha da yaxınlaşdı, səsləri, nəfəsi, səmimi söhbətləri və Azər Turan kimi köhnə dostlarımın sarsılmaz səmimi təbəssümləri ilə dostuma çevrildi və nəticədə, evdən uzaqda olmaq hissini unutduran isti bir evə çevrildi. Bir şəhəri sevmək qismən oradakı dostların olması, onların intellektual dünyaya qatdığı zənginlik sayəsində mümkündür. Pəncərədən Xəzər mehini hiss edərkən oxuduğum kitablar və dostcasına masalarda aparılan dərin söhbətlər mənə bir daha Bakının sadəcə coğrafi bir yer deyil, həm də türk dünyasının ən canlı döyünən ürəklərindən biri olduğunu hiss etdirdi. İndi qayıdarkən çantamda təkcə gözəl xatirələr deyil, həm də bir millətin dirçəlişinə və intellektual dünyasına sarsılmaz inam daşıyıram
