İnsanlar haqqında fikir formalaşdırmaq asandır. Bir neçə yazı, bir neçə çıxış, bir neçə görüntü bəzən bizdə kiminsə haqqında ilkin təsəvvür yaradır. Amma həmin təsəvvürün nə dərəcədə doğru olduğunu yalnız zaman göstərir.
Mən də etiraf edirəm ki, Sahib Məmmədovun həmkarlar ittifaqı sistemində fəaliyyətinin ilk dövrünü tənqid edənlərdən biri olmuşam. O vaxt məni düşündürən əsas sual sadə idi. Yeni rəhbər özü ilə həqiqətən yeni nəsə gətirə biləcəkmi?
Çünki həmkarlar ittifaqları illər ərzində formalaşmış ənənələri, özünəməxsus idarəçilik mexanizmləri və böyük sosial məsuliyyəti olan mürəkkəb bir sistemdir. Belə bir strukturu dəyişmək, yeniləmək, müasir dövrün tələblərinə uyğunlaşdırmaq nə dərəcədə mümkündür?
Mənim ilkin yanaşmam məhz bu suallardan doğurdu.
Sonra isə sadəcə izlədim.
Müşahidə etdim. Araşdırdım. Müxtəlif istiqamətlərdə görülən işlərə, yeni yanaşmalara, təşkilatın fəaliyyətində baş verən dəyişikliklərə diqqət yetirdim.
Zaman keçdikcə isə əvvəlki mövqeyim dəyişdi. Çünki bəzən insan haqqında ilk təəssürat deyil, sonrakı fəaliyyəti əsas götürülür.
Sahib Məmmədovun timsalında mən ənənəvi struktura yeni baxış gətirməyə, həmkarlar ittifaqı fəaliyyətini müasir dövrün reallıqlarına uyğunlaşdırmağa çalışan bir rəhbər gördüm.
Bu yazı, əslində, bir qədər də həmin fikrin dəyişməsinin hekayəsidir.
Həmkarlar ittifaqları haqqında cəmiyyətdə müxtəlif təsəvvürlər mövcuddur. Kimisi bu qurumları yalnız əmək hüquqlarının müdafiəsi ilə əlaqələndirir, kimisi kollektiv müqavilələri, sosial təminatı və işçilərin hüquqlarının qorunmasını önə çəkir.
Əslində isə müasir həmkarlar ittifaqının missiyası daha genişdir.
Əmək bazarı, iş yerləri dəyişir. Texnologiyalar əmək münasibətlərinə yeni çalarlar gətirir. Yeni peşələr yaranır, bəzi ənənəvi peşələr sıradan çıxır. Gənclərin iş həyatından gözləntiləri əvvəlki nəsillərdən fərqlənir. Qeyri-standart məşğulluq formaları artır.
Belə bir şəraitdə həmkarlar ittifaqları da əvvəlki formada qala bilməzdi. Məhz burada rəhbərin qarşısında mühüm sual dayanır: mövcud ənənələri qorumaqla yeniliyi necə uzlaşdırmaq olar?
Sahib Məmmədovun fəaliyyətinə baxanda onun bu suala cavab axtardığını görmək mümkündür.
Burada söhbət yaşdan çox düşüncə tərzindən gedir. 1978-ci ildə anadan olan Sahib Məmmədovu “gənc kadr” adlandırmaq, əlbəttə, mübahisə doğura bilər. Ancaq onun idarəçilik yanaşmasında yeni nəsil düşüncəsinin, müasir idarəçilik üsullarına marağın və yenilik axtarışının görünməsi başqa məsələdir.
Məhz bu baxımdan onu yeni nəsil düşüncəli rəhbər kimi xarakterizə etmək daha doğru olar. Çünki gənclik yalnız yaşla ölçülmür.
Gənclik həm də köhnə suallara yeni cavablar axtarmaq, “belə gəlib, belə də gedəcək” düşüncəsinin rahatlığından imtina etmək cəsarətidir.
İdarəçilikdə “yenilik” sözünü işlətmək asandır. Çətin olan yeniliyi real nəticəyə çevirməkdir. Yeni xidmət yaratmaq, rəqəmsal imkanlardan istifadə etmək, üzvlərlə kommunikasiya kanallarını genişləndirmək, idarəetmədə çevikliyi artırmaq, yeni layihələr həyata keçirmək — bunların hər biri özlüyündə məqsəd deyil. Əsas məsələ onların işçinin həyatında nəyi dəyişdirməsidir.
Həmkarlar ittifaqının gücü yalnız təşkilati strukturunun böyüklüyü ilə ölçülmür.
Əsas suallar başqadır:
İşçi probleminin qarşısında qaldığı zaman həmkarlar ittifaqını yanında hiss edirmi?
Əmək hüququnun pozulduğunu düşündükdə müraciət edə biləcəyi mexanizm varmı?
Əmək münasibətlərində çətinlik yarananda onu müdafiə edən real qurum varmı?
Sosial problemlə üzləşəndə həmkarlar ittifaqı onun üçün nə edə bilir?
Bu sualların cavabı həmkarlar ittifaqının cəmiyyətdəki real çəkisini müəyyənləşdirir.
Ona görə də Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının fəaliyyətini yalnız keçirilən tədbirlərin, toplantıların və konfransların sayı ilə ölçmək doğru olmaz. Əsas göstərici həmin fəaliyyətin işçinin həyatına təsiridir.
Həmkarlar ittifaqı yalnız əmək münasibətlərində işçinin hüquqlarını müdafiə edən struktur deyil. İşçinin sağlamlığı da var, istirahəti də, ailəsi də, mədəni həyata ehtiyacı da, idmana marağı da, sosial təminat gözləntisi də.
İnsan yalnız iş yerindən ibarət deyil. Onun işdən sonrakı həyatı, ailəsi, övladları, sağlamlığı və sosial ehtiyacları var. Bu baxımdan həmkarlar ittifaqlarının sanatoriya və istirahət imkanları, mədəni və idman tədbirləri, müxtəlif sosial layihələri də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Sahib Məmmədovun rəhbərliyi dövründə bu istiqamətlərin diqqətdə saxlanılması onun idarəçilik yanaşmasının sosial tərəfini göstərən məqamlardan biridir. Çünki sosial qurumun gücü yalnız qərar qəbul etmək qabiliyyəti ilə deyil, insanın gündəlik həyatına toxuna bilmək imkanları ilə ölçülür.
Müasir dünyada heç bir sosial qurum özünü yalnız milli sərhədlər daxilində təsəvvür edə bilməz.
Əmək hüquqları və sosial dialoq beynəlxalq təcrübə ilə sıx bağlıdır. Müxtəlif ölkələrin həmkarlar ittifaqlarının təcrübəsinin öyrənilməsi, beynəlxalq tədbirlərdə iştirak, sosial dialoq mexanizmlərinin müqayisəsi yeni imkanlar yaradır. Bu baxımdan AHİK-in beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsi də əhəmiyyətli istiqamətlərdən biridir.
Sahib Məmmədovun beynəlxalq platformalarda iştirakı və əməkdaşlığa yönəlmiş fəaliyyəti Azərbaycan həmkarlar ittifaqlarının təcrübəsinin təqdim olunması, eyni zamanda digər ölkələrin təcrübəsinin öyrənilməsi baxımından diqqət çəkir.
Amma beynəlxalq əlaqələrin əsl dəyəri keçirilən görüşlərin sayı ilə ölçülmür. Əsas məsələ həmin əlaqələrdən ölkə daxilindəki fəaliyyət üçün hansı nəticələrin çıxarılmasıdır. Çünki xaricdə öyrənilən yaxşı təcrübə ölkə daxilində işçinin probleminə çevrilmirsə, onun dəyəri yalnız protokol səviyyəsində qalır.
Publisistikada etiraf etmək bəzən yazının ən çətin hissəsidir. Çünki müəllif başqasını deyil, özünü də sorğulamalıdır. Mən Sahib Məmmədov haqqında ilkin qənaətimdə haqlı olduğumu düşünürdüm. Lakin sonrakı müşahidələr göstərdi ki, insanı yalnız ilk addımlarına görə qiymətləndirmək doğru deyil. İnsanı zaman göstərir, rəhbəri isə gördüyü işlər.
Sahib Məmmədovun fəaliyyətini daha yaxından izlədikcə diqqətimi bir neçə xüsusiyyət də çəkdi. Yenilik axtarışı, idarəçilikdə çeviklik, müasir texnologiyalardan yararlanmaq istəyi və həmkarlar ittifaqı fəaliyyətini yalnız klassik çərçivədə görməmək cəhdi. Məhz bu müşahidələr mənim əvvəlki yanaşmamı yenidən nəzərdən keçirməyimə səbəb oldu.
Tənqiddən fərqli düşüncəyə keçmək zəiflik deyil. Əksinə, faktların qarşısında mövqeyini yeniləyə bilmək obyektivliyin göstəricisidir.
Jurnalistin, publisistin və ümumiyyətlə, düşünən insanın mövqeyi daş üzərində yazılmış hökm olmamalıdır.
Fakt dəyişirsə, münasibət də dəyişə bilər. Hər bir rəhbərin qarşısında zamanla eyni sual dayanır. Mövcud qurumu olduğu kimi qorumaq, yoxsa onu dəyişən dövrə uyğunlaşdırmaq?
Əslində düzgün cavab bu ikisinin arasında dayanır.
Ənənəni qorumaq lazımdır, amma ənənə inkişafın qarşısını almamalıdır. Yenilik etmək lazımdır, amma yenilik də yalnız görüntü xatirinə olmamalıdır.
Sahib Məmmədovun rəhbərliyində diqqət çəkən məqamlardan biri məhz bu tarazlığı axtarmaq cəhdidir.
Onun fəaliyyətində müasir idarəetmə üsullarına, yeni kadrlara, texnologiyalara, kommunikasiya imkanlarına və yeni layihələrə diqqət görünür. Əlbəttə, bütün dəyişikliklərin eyni sürətlə və eyni səviyyədə həyata keçirildiyini iddia etmək doğru olmaz.
Böyük və çoxşaxəli bir təşkilatda transformasiya bir gündə baş vermir.
Mənim müşahidəmə görə isə AHİK-də yenilənmə istiqaməti artıq hiss olunur. Bu gün əldə olunan nəticələr isə sabah üçün zəmanət ola bilməz.
Həmkarlar ittifaqlarının qarşısında yeni və daha mürəkkəb çağırışlar dayanır. Rəqəmsal əmək münasibətləri, yeni peşələr, qeyri-standart məşğulluq formaları, gənclərin əmək bazarına inteqrasiyası, əmək təhlükəsizliyi, sosial dialoqun gücləndirilməsi və işçilərin dəyişən gözləntiləri.
Deməli, yenilik bir dəfə edilən iş deyil. Yenilik davamlı prosesdir.
Sahib Məmmədovun qarşısında əsas sınaq da məhz bundan sonra başlayır. Həyata keçirilən dəyişiklikləri davamlı nəticələrə çevirmək.
Əgər bu proses ardıcıl şəkildə davam etdirilərsə, həmkarlar ittifaqlarının cəmiyyətdəki rolu barədə təsəvvürlərin dəyişməsi də mümkündür.
Çünki hər hansı qurum haqqında ictimai rəy yalnız onun özünü necə təqdim etməsi ilə deyil, insanlara real olaraq nə verdiyi ilə formalaşır.
Mən Sahib Məmmədov haqqında ilk fikrimdə dəyişiklik yaşamışam. Əvvəl tənqid etmişəm. Sonra müşahidə etmişəm. Araşdırmışam. Nəticədə isə əvvəlki qənaətimdən fərqli bir mövqeyə gəlmişəm.
Bu gün onu həmkarlar ittifaqı sistemində yenilik etməyə çalışan, müasir idarəçilik üsullarına üstünlük verən və ənənəvi strukturu yeni dövrün tələblərinə uyğunlaşdırmağa cəhd göstərən bir rəhbər kimi görürəm.
Bütün fəaliyyətini qüsursuz hesab etmək üçün isə nə səbəb, nə də əsas var. Əksinə, ictimai fəaliyyətlə məşğul olan hər bir rəhbər tənqidə açıq olmalıdır. Tənqid inkişaf üçün lazımdır.
Həmkarlar ittifaqları kimi geniş ictimai missiyası olan təşkilatlarda isə ictimai nəzarət, açıq müzakirə və konstruktiv tənqid xüsusilə vacibdir.
Mənim üçün maraqlı olan məqam başqadır. Vaxtilə tənqid etdiyim bir şəxsin sonrakı fəaliyyətini izlədikcə öz əvvəlki qənaətimi dəyişməyə məcbur qalmağım. Bu, məncə, həm də publisistikanın mahiyyətindən xəbər verir.
Çünki obyektivlik yalnız başqasının səhvini göstərmək deyil. Bəzən obyektivlik öz səhvini də etiraf etməkdir.
…İnsanlar haqqında hökm vermək asandır. Onların fəaliyyətini zamanın sınağından keçirmək isə daha çətindir. Sahib Məmmədovun qarşısında da asan yol yoxdur. Bir tərəfdə illər ərzində formalaşmış həmkarlar ittifaqı ənənələri, digər tərəfdə sürətlə dəyişən əmək bazarı dayanır.
Bir tərəfdə böyük təşkilati struktur, digər tərəfdə konkret işçinin gündəlik problemi var.
Bir tərəfdə beynəlxalq əməkdaşlıq, digər tərəfdə ölkə daxilində real nəticə gözləntisi dayanır.
Bütün bunları bir sistem daxilində birləşdirmək isə rəhbərlikdən yalnız idarəçilik bacarığı deyil, həm də zamanın nəbzini tutmaq qabiliyyəti tələb edir.
Sahib Məmmədovun fəaliyyəti də məhz bu baxımdan maraq doğurur. Bu gün üçün mənim gördüyüm mənzərə belədir: AHİK-də yeni nəfəs axtarışı var. Sahib Məmmədov isə bu axtarışın əsas simalarından biridir.
Bəlkə də onun haqqında ən doğru fikir elə budur ki o, hazır sistemi sadəcə idarə etməyə deyil, onu zamanın tələblərinə uyğunlaşdırmağa çalışan yeni nəsil düşüncəli rəhbərdir. Bu yolun hara qədər gedəcəyini isə yenə zaman göstərəcək. Amma bir həqiqət artıq görünür:
Həmkarlar ittifaqında dəyişiklik haqqında danışmaqla dəyişiklik etməyə çalışmaq arasında böyük fərq var.
Sahib Məmmədovun fəaliyyəti bu fərqin müşahidə oluna biləcəyi nümunələrdən biridir.
Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, “Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı” laureatı.
