Müasir Azərbaycan poeziyasında mənəvi axtarışın, daxili hesabatın və ilahi həqiqət qarşısında insanın acizliyinin poetik dillə ifadəsi xüsusi bir xətt təşkil edir. Bu xəttin dərin və düşüncə yüklü nümayəndələrindən biri də Səlim Babullaoğludur.
Onun “RAMAZAN – Əvvəlinci ayın şeirləri” silsiləsi (“İlk hərfi itmiş cümlə” kitabının sonuncu, 13-cü şeiri) yalnız dini duyğuların poetik ifadəsi deyil, həm də insan ruhunun öz içində keçdiyi uzun və ağrılı yolun mənəvi gündəliyidir. Bu şeirlərdə Ramazan ayı təkcə ibadət və oruc zamanı kimi təqdim olunmur, burada Ramazan insanın öz vicdanı ilə üz-üzə qaldığı, yaddaşıyla danışdığı, keçmişinə hesabat verdiyi, bağışlanmaq ümidi ilə sükuta çəkildiyi bir ruh məkanıdır.
Şair bu poetik mətnlərdə sual formasından geniş istifadə edir. Çünki insanın Allah qarşısındakı ən həqiqi vəziyyəti bəzən cavab tapmaq deyil, sual verməkdir. “Hansı yeməklə yatırım aclığımı? Hansı aclıqla doyurum ruhumu?” misralarında maddi və mənəvi ehtiyacların qarşıdurması görünür. Buradakı aclıq sadəcə cismani aclıq deyil, ruhun həqiqətə, mərhəmətə, bağışlanmağa olan aclığıdır. Şair insan ömrünü bir yolçuluq kimi təqdim edir və bu yolun sonundakı “mənzil”i axtarır. Lakin həmin mənzil dəqiq ünvan deyil, mənəvi qurtuluşun rəmzidir.
Poemanın digər hissələrində müəllif özünü sorğu-suala çəkir, həyatını yenidən yazmaq istəyir, lakin insanın öz tarixçəsini dürüst yazmasının nə qədər ağır olduğunu anlayır. Burada “kitab”, “mürəkkəb”, “boş səhifə”, “Nur” kimi obrazlar müqəddəs məna qazanır. Şair özünü deyil, Yaradanı nişan vermək istəyir. Bu isə artıq fərdi mənlikdən çıxaraq ilahi eşqə və təslimiyyətə doğru gedən yolun başlanğıcıdır.
Əsərdə ailə, ata-analıq, övlad sevgisi də xüsusi poetik çalarla təqdim olunur. Şair gündəlik həyatın adi görünən anlarından böyük mənəvi nəticələr çıxarır. Qapını açan uşaqların baxışları, gec qayıdan atanın utancı, ailənin təkrarsızlığı, bunların hamısı Tanrının yaratdığı bənzərsizliyin nişanələri kimi verilir. Şair burada həyatın ən sadə anlarını belə ilahi möcüzənin davamı kimi görür.
“RAMAZAN – Əvvəlinci ayın şeirləri” sadəcə poetik mətn deyil, bu əsər insanın öz ruhuna yazdığı məktubdur. Burada sükut danışır, göz yaşı dua olur, yorğunluq ibadətə çevrilir. Şairin dili sadə görünsə də, hər misranın arxasında dərin fəlsəfi və sufiyanə məna dayanır. Bu şeirlər oxucunu yalnız düşünməyə yox, həm də öz daxilinə enməyə çağırır.
RAMAZAN – Əvvəlinci ayın şeirləri
I
Hansı yeməklə yatırım aclığımı?
Hansı aclıqla doyurum ruhumu?
Hansı gözyaşları olsun kədərimin əvəzi?
Hansı kədərim olsun layiqi gözyaşlarımın?
Hansı yolla gedib çatım o mənzilə?
Hansı mənzil olsun bəraəti yolçuluğumun?
Mənim cavablarım var, suallarım ondan da çoxdur.
Necə yaşayım ki, günlər seçilməsin bir-birindən, xatirəyə dönməsin?
Necə xatırlayım ki, günlər fərqlənsin, həyat və indi əzaba çevrilməsin?
Necə xəzan ki, sarısından duyulsun yaşılı?
Necə məsumluq ki, ahıl çağındaykən, sanki bir uşaq yaşıdı?
Necə söz ki, ilk dəfə duyulmuş kimi hər deyişində?
Necə təkrar ki, ilk dəfə olsun hər vədəsində?
Suallarım, cavablarım mənim deyil,
suallarım, cavablarım yoxdur mənim,
mənim olan heç nə yoxdur…
II
Əgər cürət edib yazsaydım öz həqiqi tarixçəmi,
mənim tarixçəmi yazan mələkmi olacaqdım?
İstəklərimin girdabında mən təkəm,
tənhayam, onlarsa ikidir,
üstəgəl, tükənir bizim qələmlərin mürəkkəbi.
Kaş ki, səbrim tükənməyəydi,
o kitabın sağ səhifəsində bir boş yer qalaydı…
Qərarsızlığım, tərəddüdüm, ümidim
uşaq ləpirləritək orda iz buraxaydı…
Və bir gün o Nur həmin yazıya işıq salaydı,
“o bağışlandı” anlaşılaydı, oxunaydı…
Kaş ki, bir gün yaza biləydim öz həqiqi tarixçəmi,
məndə məni yox, Səni nişan verə biləydim, Səni…
III
Sənin olmazlarınla yaşamaq çox çətindir yazmaq istəyirəm
Sənin qaydalarınla yaşamağın gözəlliyini bir azca bilərək:
saçım elə belə ağarmadı, üzüm ağarmalıydı halbuki,
ürəyimi yeyib qurtardım.
İndi bu gecə Səndən yeni ürək istəyirəm,
geniş yol kimi, istəklərin tıxacından azad.
İndi Səndən yeni göz istəyirəm, məsum, işıqlarımız sönəndə
nənəmin yandırdığı şam kimi titrək, həyalı, qorxacaq,
işıq saçsa da, qaranlığın bir gün mütləq düşəcəyini unutdurmayacaq..
İndi Səndən bağışlanma istəyirəm, doğuluş kimi…
Təzə ömür dəftəri istəyirəm,
bir vaxtlar anamın hər dərsöncəsi aldığı miləmil dəftər kimi –
ləkə salmayacağıma söz verirdim həmişə.
Bu gecə Sənə söz verirəm: ora düşən yeganə ləkə
Sənin qaydalarınla yaşamağın sevincindən doğan göz yaşları olacaq.
Şükür Sənə Böyük Rəbbim:
Əlbəttə, istəməsəydin, istəməyi verməzdin…
VI
Azər Turana
Sükuta sövq edən səbəblər barədə düşünürəm:
sözün çoxluğu, mənanın yoxluğudur; əlbəttə ki, içimdə.
Bu dildən və dilsizlikdən peşmanam:
eyni əlifbayla qeydə alıram sükutumu da, nitqimi də.
Sözlərlə deyil, sənin barəndə sükutla danışmaq daha az qorxudur.
Budur, yenə eşqin susqun dəryasından bir bulud qalxır, məna buludu,
fanilik vadisində söz ağacını sulayır.
O ağacın kölgəsində oturmuşam,
bilirsən ki, yorğunam, susamışam:
şükür və vəsf meyvəsini dadmadan gedə bilmərəm.
Bilirəm, “hər kim ki, sənin haqqında danışır, sussa yaxşıdır”.
Mən danışmaq istəyirəm. Necə?!
VII
Əvvəllər qapını üzümə sevgilim açardı,
ətəyindən, böyür-başından bir cüt göz parlardı.
İndi iki cüt sevincək göz açır qapını üzümə:
bir az yuxarıdan baxırlar;
az sonra arxalarından sevgilim boylanır –
arın-arxayın, təbəssümlə.
O gün evə gec qayıtmışdım.
Qapı üzümə açıldı, duruxdum:
mən bu gün onları düşünməmişdim;
lap pisi buydu ki,
uşaqların üzünü unutmuşdum, utandım.
Sonra sual etdim öz-özümə:
“oğul, ya qız fikirləşsəydin özünə,
onların sifəti necə olardı?”
Oğlumun və qızımın çöhrəsindən başqa
xəyalıma heç nə gəlmədi.
Bunun üçün çox sağ ol!
Şükür olsun Sənə!
Yalnız bir nəfərə “ata” dedim.
Yalnız bir nəfəri “ana” deyə çağırdım.
Bir bacım, bir qardaşım oldu,
və bir oğlum, bir qızım.
İki babam, iki nənəm vardı hamı kimi;
nənəmin birini heç görmədim.
Onların hər birinin öz ömrü, öz sifəti vardı
barmaq izləriylə də təkdilər.
Hər yerdə təklik və təkrarsızlıq kimi imzan var Sənin.
Bunun üçün çox sağ ol!
Şükür olsun Sənə!
Sənin sözlərini çox çək-çevir edirlər, sanki öz sözləridir.
Amma “gül”ə “kül” deməmək üçün vərdişlərimizdən başqa
unutduqsa da, bizə mane olan daha bir şey var:
bunun üçün çox sağ ol!
Şükür olsun Sənə!
“Taleyin başqa necə olardı?” sualına
cavabın yoxdursa – bu, taledir;
varsa – tapmaca.
Havanı dəyişmək üçün
pəncərəni açıram.
Azan səsi içəri dolur.
ŞEİRİN BƏDİİ TƏHLİLİ:
Səlim Babullaoğlunun “RAMAZAN – Əvvəlinci ayın şeirləri” silsiləsi çağdaş Azərbaycan poeziyasında mənəvi-intellektual düşüncənin ən təsirli nümunələrindən biridir. Bu mətnlərdə müəllif həm dini-fəlsəfi düşüncəni, həm də gündəlik insan həyatını vahid poetik sistem içində birləşdirə bilir. Əsərin əsas xüsusiyyəti ondadır ki, burada Ramazan ayı zahiri dini atribut kimi yox, insan ruhunun öz daxilinə dönüş mərhələsi kimi təqdim olunur. Şair orucu sadəcə aclıq və susuzluq yox, insanın nəfsindən, təkəbbüründən, mənəvi qarışıqlığından təmizlənmə prosesi kimi mənalandırır.
Poemanın ilk hissəsində sual motivi əsas poetik dayağa çevrilir. Şair ard-arda verdiyi suallarla insanın sonsuz axtarışını göstərir. Bu sualların cavabı yoxdur və ya cavabdan daha vacib olan həmin sualları verməkdir. “Hansı yeməklə yatırım aclığımı? Hansı aclıqla doyurum ruhumu?” misralarında cismani ehtiyacla mənəvi ehtiyac qarşılaşdırılır. Burada aclıq ikiqat məna daşıyır, bədən aclığı və ruh aclığı. Şair göstərir ki, insan yalnız maddi ehtiyaclarla yaşamır, onun daxilində daha böyük boşluq, mənəvi ehtiyac mövcuddur. Bu məqam sufizm fəlsəfəsini xatırladır. Çünki sufiliyə görə insanın həqiqi doyumu maddiyyatda deyil, ilahi həqiqətə yaxınlaşmaqdadır.
“Suallarım, cavablarım mənim deyil” misrası isə əsərin ideya mərkəzlərindən biridir. Şair burada insanın müstəqil və tam hakim bir varlıq olmadığını vurğulayır. İnsan öz taleyinin, düşüncələrinin, hətta suallarının belə tam sahibi deyil. Bu fikir insanın ilahi qüdrət qarşısındakı acizliyini göstərir. Eyni zamanda burada modern insanın kimlik böhranı da hiss olunur. Şair “mənim olan heç nə yoxdur” deyərkən sadəcə təvazökarlıq nümayiş etdirmir, o, varlığın faniliyini qəbul edir.
İkinci hissədə “tarixçə” metaforası diqqət çəkir. İnsan öz həyatını dürüst şəkildə yaza bilərmi? Şair bu suala cavab axtarır. Burada “mələk”, “mürəkkəb”, “kitab”, “Nur” kimi dini rəmzlər mühüm yer tutur. İslam düşüncəsində insanın əməllərinin mələklər tərəfindən yazılması anlayışı mövcuddur. Şair bu anlayışı poetik formada yenidən qurur və soruşur, əgər insan öz həyatını özü yazsaydı, o zaman öz taleyinin mələyinə çevrilərdimi? Bu hissədəki “o bağışlandı” ifadəsi əsərin ən təsirli nöqtələrindən biridir. Çünki şairin əsas arzusu şöhrət, hakimiyyət və ya dünya neməti deyil, bağışlanmaqdır. Bu isə Ramazan ruhunun əsas mahiyyətinə uyğun gəlir.
Üçüncü hissədə tövbə və yenilənmə motivi güclənir. Şair yeni ürək, yeni göz, yeni ömür dəftəri istəyir. Buradakı “miləmil dəftər” obrazı çox sadə görünür, lakin dərin emosional yük daşıyır. Uşaqlıqda təmiz saxlanılan məktəb dəftəri burada günahsızlığın və saf başlanğıcın simvoluna çevrilir. Şair yenidən başlanmaq istəyir. O, bağışlanmanı “doğuluş kimi” təsvir edir. Bu, mənəvi dirilmə ideyasıdır. İnsan yalnız fiziki yox, ruhi olaraq da yenidən doğula bilər.
Altıncı hissədə sükut fəlsəfəsi ön plana keçir. Şair anlayır ki, bəzi həqiqətlər sözlə ifadə olunmur. “Sözün çoxluğu, mənanın yoxluğudur” misrası müasir dövr üçün də çox aktualdır. İnformasiya və danışıq bolluğu içində həqiqi məna itib gedə bilir. Şair sükutu danışıqdan daha müqəddəs hesab edir. Burada mistik düşüncə aydın hiss olunur. Çünki ilahi həqiqətə yaxınlaşdıqca insanın dili azalır, susqunluğu artır. “Mən danışmaq istəyirəm. Necə?!” sualı isə şairin daxili paradoksunu göstərir, o həm danışmaq, həm də susmaq istəyir.
Yeddinci hissədə isə şair ailə mövzusunu böyük bir mənəvi həssaslıqla təqdim edir. Burada uşaqların qapını açması adi məişət səhnəsi deyil; insanın həyatdakı ən saf bağlılıqlarının poetik təsviridir. Şair uşaqlarının üzünü unutduğunu düşündüyü an utanc keçirir. Bu utanc əslində insanın mənəvi məsuliyyət hissidir. O anlayır ki, həyatın ən böyük neməti ailədir və insan bəzən gündəlik yorğunluq içində bu nemətin fərqinə gec varır.
Poemanın son hissəsində azan səsinin açıq pəncərədən içəri dolması güclü simvolik məna yaradır. Pəncərə burada ruhun açılmasıdır. Havanı dəyişmək istəyən insan əslində mənəvi atmosferini dəyişmək istəyir və həmin anda içəri dolan azan səsi ilahi çağırışa çevrilir. Bu final olduqca təsirlidir. Şair böyük fəlsəfi nəticəni sadə bir məişət detalı ilə ifadə edir.
“RAMAZAN – Əvvəlinci ayın şeirləri” insanın Allah qarşısında özünü tanıma cəhdinin poetik salnaməsidir. Bu əsərdə suallar dua olur, sükut ibadətə çevrilir, gündəlik həyat isə ilahi həqiqətin aynası kimi görünür. Şair oxucuya hazır cavablar vermir, onu düşünməyə, öz ruhunun səsinə qulaq asmağa çağırır. Əsərin ən böyük gücü də məhz buradadır.
✍️ Sevil Azadqızı
14.05.2026
