Səlim Babullaoğlu Poeziyasına Ədəbi-Bədii Baxış

Müasir Azərbaycan poeziyasının özünəməxsus düşüncə və ifadə tərzinə malik şairlərindən olan Salim Babullaoğlu bu şeirində insanın daxili tənhalığını, yaddaşın ağrılı qatlarını və zamanın ruhda yaratdığı yorğunluğu olduqca incə poetik boyalarla təqdim edir.

“MAY” şeiri zahirən sakit və sadə görünən misralar altında dərin psixoloji çırpıntılar daşıyır. Şair burada həm modern insanın mənəvi yorğunluğunu, həm də xatirələrin insan ömründə necə ağır bir yükə çevrildiyini poetik dillə ifadə edir. Şeirin epioqrafında verilən Michel Houellebecq fikri isə əsərin ümumi ruhunu əvvəlcədən oxucuya hiss etdirir: “Biz gecəni ötürdük, amma yüngülləşmədik…”

MAY

Mayın son gecəsində
“Biz gecəni ötürdük, amma yüngülləşmədik…”
Mişel Uelbek

Göy üzümü bu tavan,
Bu döşəmə, bəs nədir?
Ağ gəmiysə boz divan,
Yəqin, ev tərsanədir.
Hamı öz taleyinin
Magellanı, Kolumbu.
Yaddaşın sularında
Yalnız Xatirə burnu.
Keyidirəm ağrını
Xəyalın həbləriylə.
Nəticələr çözülmür
Səbəbin əlləriylə.
Təqvimdə salı günü,
Çöldəsə çərşənbədir.
Bu axşam niyə hər şey
Bir az özgə dildədir?
Mayın son gecəsində
İçimdə bir ayaz var,
Uçuşur pişpişələr
Sanki çəngə bəyaz qar.
Təklikdə tez soyuyur
Çay belə stəkanda,
İnsan da tez böyüyür
Səssiz yaş axıdanda.
Eybi yox, qoy bir cütü
Qurusun yanağında,
Oyaqdı bir cüt mələk
Hələ ki otağında.

Şeirin Bədii Təhlili:

“MAY” şeiri müasir insanın daxili dünyasını, ruhundakı səssiz çatları və tənhalığın yaratdığı psixoloji boşluğu əks etdirən dərin fəlsəfi-poetik nümunədir. Şeir ilk baxışda sadə müşahidələr üzərində qurulmuş kimi görünür. Lakin misraların alt qatına enəndə burada insan ruhunun yorğunluğu, yaddaşın ağrılı yükü və həyatın mənəvi soyuması görünür.
Şeir epioqrafla başlayır. Michel Houellebecq tərəfindən deyilən “Biz gecəni ötürdük, amma yüngülləşmədik…” fikri şeirin əsas ideyasını müəyyənləşdirir. Burada gecə yalnız zaman anlayışı deyil. Gecə insanın keçirdiyi ağrılar, daxili sıxıntılar, mənəvi böhranlar mənasında işlədilir. İnsan bəzən bir gecəni keçirir, amma ağrıları keçmir. Səhər açılır, lakin ruh işıqlanmır. Şair də məhz bu psixoloji vəziyyəti təsvir edir.
“Göy üzümü bu tavan,
Bu döşəmə, bəs nədir?” misralarında şair məkan anlayışını dəyişir. Otaq artıq adi otaq deyil. Tavan göy üzünə çevrilir. Divan gəmiyə bənzədilir. Ev isə “tərsanə” olur. Bu metaforalar insanın həyatını uzun və yorucu səfərə bənzədir. İnsan öz ömrünün dənizində yol gedən bir səyyahdır. Buradakı “Magellan” və “Kolumb” obrazları təsadüfi seçilməyib. Ferdinand Magellan və Christopher Columbus dünyanın naməlum istiqamətlərini axtaran insanlar idi. Şair deyir ki, hər kəs öz taleyinin səyyahıdır. İnsan öz ruhunun okeanında yol axtarır. Ancaq yaddaşın sularında yalnız “Xatirə burnu” görünür. Bu ifadə olduqca güclü poetik tapıntıdır. Yəni insan hara getsə də, sonda yenə xatirələrə qayıdır.
“Keyidirəm ağrını
Xəyalın həbləriylə.”
Bu misralarda xəyal bir dərman kimi təqdim olunur. İnsan bəzən reallığın ağrısından qaçmaq üçün xəyallara sığınır. Amma bu yalnız müvəqqəti keyimə yaradır. Ağrı tam keçmir. Şairin “Nəticələr çözülmür səbəbin əlləriylə” deməsi isə həyatın mürəkkəbliyinə işarədir. Bəzən insan səbəbi bilir, amma yenə də nəticəni dəyişə bilmir. Bu, insanın taleyə qarşı acizliyini göstərən fəlsəfi yanaşmadır.
“Təqvimdə salı günü,
Çöldəsə çərşənbədir.”
Bu misralar zamanın pozulmuş ritmini ifadə edir. Şairin daxili aləmi ilə xarici dünya arasında uyğunsuzluq yaranıb. Təqvim bir şeyi göstərir, ruh başqa şeyi hiss edir. “Bu axşam niyə hər şey bir az özgə dildədir?” misrası isə insanın həyata yadlaşmasını göstərir. Dünya tanış olsa da, artıq doğma görünmür. Bu, modern poeziyada tez-tez rast gəlinən ekzistensial tənhalıq hissidir.
Şeirin ən təsirli hissələrindən biri də may ayının sonunda içdə hiss olunan “ayaz” obrazıdır. May adətən baharın, istiliyin, ümidin simvoludur. Amma şairin daxilində ayaz var. Bu ziddiyyət poetik təsiri daha da gücləndirir. Xaricdə bahar olsa belə, insanın daxilində qış yaşaya bilər.
“Uçuşur pişpişələr
Sanki çəngə bəyaz qar.”
Burada pişpişələrin qara bənzədilməsi nostalji və hüzn hissini artırır. Ağ rəng təmizliyi və səssizliyi ifadə edir. Sanki zaman dayanıb və otaqda görünməz bir kədər dolaşır.
“Təklikdə tez soyuyur
Çay belə stəkanda.”
Bu misralar şeirin ən sadə, amma ən dərin poetik həqiqətlərindən biridir. Təklik yalnız insanı yox, əşyaları da soyudur. Burada çayın soyuması insan ruhunun soyumasının metaforasına çevrilir. Ardınca gələn “İnsan da tez böyüyür səssiz yaş axıdanda” misrası isə həyatın ən ağır gerçəklərindən birini ifadə edir. İnsan bəzən illərlə yox, bir ağrıyla böyüyür. Səssiz çəkilən əzab insanı vaxtından əvvəl yetkinləşdirir.
Şeirin sonluğu isə qaranlığın içində kiçik bir təsəlli işığı yaradır:
“Oyaqdı bir cüt mələk
Hələ ki otağında.”
Burada mələk obrazı ümidin, mənəvi qorunmanın və ilahi mərhəmətin simvoludur. Şair nə qədər tənhalıq və yorğunluq hiss etsə də, tam ümidsiz deyil. Hələ otaqda oyaq qalan mələklər var. Bu isə insanın içində sönməyən son işığa işarədir.
Ümumilikdə “MAY” şeiri müasir insanın ruh halını yüksək poetik ustalıqla ifadə edən dəyərli nümunədir. Şair sadə məişət detalları ilə böyük fəlsəfi mənalar yaradır. Şeirin əsas gücü də məhz bundadır, sakit görünən misraların altında böyük bir mənəvi təlatüm yaşayır.