Bakı və Daşkənd! – Qardaş ölkələrimizin əziz paytaxtları Türk dünyasının yenidən dirçəlişinin iki strateji ağırlıq mərkəzi sayılmağı haqq edir. – Bunu hər keçən ay daha yaxından, daha yaxşı görürük. Görürük, sevinirik. Sevinc bölüşdükcə çoxalır. Zaman-zaman həm də kədəri bölüşüb azaldan qardaşların sevinc bölüşməsi bir ayrı hadisədir!
Azərbaycanla Özbəkistan münasibətlərinin önəmi ikitərəfli çərçivəni aybay aşır.
Azərbaycan Güney Qafqazın, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın (Türküstanın) önəmli siyasi-iqtisadi ağırlıq mərkəzlərindəndir. İki dövlətin yaxınlaşması, əslində, Xəzərin günbatarı ilə gündoğarının strateji baxımdan yaxınlaşmasıdır.
Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə (UzA) verdiyi müsahibədə
(https://president.az/az/articles/view/73309) də Azərbaycanın Güney Qafqazda, Özbəkistanın Mərkəzi Asiyada yerləşməsinin onları Gündoğarla Günbatarı birləşdirən strateji marşrutlarda təbii tərəfdaşlara çevirdiyi vurğulanır. Əlbəttə, Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun Orta dəhliz və Zəngəzur dəhlizi ilə inteqrasiyası yeni tranzit imkanları kimi qiymətləndirilməyə layiqdir.
Bu artıq sadəcə yükdaşıma məsələsi sayılmamalıdır; bu, Türk dünyasının coğrafiyasını geosiyasi üstünlüyə çevirmək məsələsidir.
Uzun illər türk dövlətlərinin coğrafi baxımdan bir-birindən ayrı düşməsi zəiflik kimi təqdim edilirdi. İndi həmin coğrafiya düzgün kommunikasiya xətləri ilə birləşdirildikcə üstünlüyə çevrilir.
Xəzər “maneə” olmaqdan çıxıb körpüyə çevrilir.
Azərbaycan isə həmin körpünün günbatarda güvənli qapısıdır.
Özbəkistan onun Mərkəzi Asiyadakı böyük qovşaqlarından biridir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərində tamhüquqlu iştirakı ilə öncəki “C5” formatının faktiki “C6”ya çevrilməsi xüsusi tarixi-siyasi anlam daşıyır.
Burada bir rəqəm dəyişməyib yalnız; bölgə anlayışının özü dəyişib.
Azərbaycan coğrafi təsnifatda Güney Qafqaz dövlətidir. Ancaq tarix, mədəniyyət, dil, geoiqtisadiyyat və strateji maraqlar baxımından Mərkəzi Asiya (Türküstan) ilə bağlılığı o qədər təbiidir ki, Xəzərin iki sahilini artıq iki ayrı siyasi dünya kimi təsəvvür etmək getdikcə çətinləşir.
Bəlkə gələcəyin siyasi coğrafiyası bugünkü dərsliklərdəki bölgülərlə izah olunmayacaq…
Bəlkə “Güney Qafqaz üstəgəl Mərkəzi Asiya” əvəzinə daha bütöv bir geosiyasi anlayış yaranacaq.
Onun mədəni adı isə çoxdan var:
Türküstan!
Azərbaycan bu böyük mənəvi-siyasi məkanın qırağında deyil.
Azərbaycan Türküstanın Xəzərin bu tayındakı davamıdır.
“Davam” demişkən, bizi ikitərəfli münasibətlərdən və çoxsaylı üzvü olan uluslararası qurum-quruluşlardan başqa öz doğma birliklərimiz birləşdirir. Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) – nostaljidən strategiyaya götürən ocaqdır, ailədir, evdir. Dostluq-qardaşlığımız TDT-də çiçəkləyir, qanadlanır, yeni üfüq və üfüqötəsi qazanır.
Azərbaycan Prezidentinin UzA-ya verdiyi müsahibənin iki ölkə münasibətləri ilə birgə Türk dünyasına da işıq salması qətiyyən təsadüfi deyil.
Türk Dövlətləri Təşkilatının ən böyük tarixi xidməti türk birliyi düşüncəsini romantik anılardan çıxarıb siyasi, iqtisadi və institusional gələcək layihəsinə çevirməsidir.
Azərbaycan və Özbəkistanın yanaşmasında da TDT dövlətlərarası işbirliyi platformu olmaq etibarıyla, ortaq tarixi, mədəniyyəti və mənəvi dəyərləri gələcəyə daşıyan birlik kimi qəbul edilir. Siyasi dialoqdan iqtisadiyyata, logistik və yükdaşımadan elm, təhsil və mədəni-humanitar işbirliyinədək geniş inteqrasiya gündəliyinin vurğulanması təsadüfidirmi? – Əlbəttə, yox! Bax, bu məqamın özü prinsipiallığı göstərir.
Bəli, Türk dünyası keçmişə baxaraq özünü tanıyır, gələcəyə baxaraq özünü qurur.
Orxon yazıları bizə kim olduğumuzu söyləyir.
Nizami, Nəvai, Füzuli, Yunus Əmrə, Məhtimqulu, Abay, Cambul, Çingiz Aytmatov ruhumuzun sınırlarının siyasi sınırlardan nə qədər böyük olduğunu göstər…
[09:16, 2026-08-22] Əkbər Qosali: Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyindən yeni Türk dünyası düzəninə
Dövlət arasındakı münasibətləri anlamaq üçün bəzən anlaşmalara baxmaq yetərlidir; bəzənsə danışan eləcə statistika olur: ticarət dövriyyəsi, yatırımlar, daşınan yükün həcmi, qarşılıqlı səfərlərin sayı və s… Azərbaycanla Özbəkistan haqqında danışarkən bunların hamısı vacibdir, amma heç biri təkbaşına yetərli sayılmır.
Çünki Bakı ilə Daşkənd arasındakı yol yalnız diplomatiyanın çəkdiyi yoldan ibarət ola bilməz.
Qədim, ulu ortaq keçmişimiz öz yerində; indi ən azı son min ilə baxsaq, yolun bir başında Gəncəli Nizami, o biri başında Əlişir Nəvai dayanır; bir tərəfində Füzuli, bir tərəfində Babur; bir ucunda Gəncə, Naxçıvan, Şuşa, o biri ucunda Xivə, Buxara, Səmərqənd salama durub… Bəs Türküstanla Qafqazın arasındakı Xəzər necə? O yalnız su hövzəsidirmi?.. – Xəzər yaddaşın aynası, qardaş coğrafiyaları ayırmayan, əksinə, bir-birinə bağlayan mavi üfüqdür.
Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsində (https://president.az/az/articles/view/73309)
səslənən əsas fikir də məhz bu tarixi-mənəvi özülə söykənir: Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri ortaq tarix, mədəniyyət, dil və mənəvi dəyərlərlə yanaşı, ulusların yüzillər boyu nəsildən-nəslə ötürdüyü dərin qarşılıqlı rəğbət üzərində qurulub. Bu təməl üzərində münasibətlər artıq ən yüksək siyasi qata – müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib.
Bax, burada çox önəmli anlamlar vardır. – Biz yeni qardaş olmuruq – qədim qardaşlığımızın yeni dövlətçilik modelini qururuq.
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin indiki səviyyəsini “dostluq münasibətləri” ifadəsi ilə səciyyələndirmək yetərli görünmür. Dostluq mənəvi kateqoriyadır, müttəfiqlik isə mənəvi yaxınlığın strateji iradəyə çevrilməsidir.
2024-cü ildə Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana, 2025-ci ildə Prezident Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfərləri zamanı imzalanmış “Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə” və “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” məhz həmin keçidin hüquqi-siyasi ifadəsidir.
Başqa sözlə, tarixin verdiyi qardaşlığa dövlət ağlı müttəfiqlik statusu qazandırıb.
Bu baxımdan İlham Əliyev–Şavkat Mirziyoyev münasibətləri ayrıca diqqət çəkir. Dövlətlər arasında münasibətlər institutlarla qurulur, ancaq bəzən liderlərin qarşılıqlı güvəni həmin institutlara sürət, ruh və siyasi enerji verir. Son beş ildə ən yüksək səviyyədə 15 qarşılıqlı səfərin həyata keçirilməsi sıradan diplomatik statistika sayıla, sanıla bilərmi?..
Bax, bu özü, Bakı ilə Daşkənd arasında diplomatik məsafənin minimuma, strateji güvənin maksimuma yaxınlaşmasının göstəricisidir.
2023-cü ildə yaradılmış Dövlətlərarası Yüksək Şura isə qardaşlığın artıq duyğulardan üstün, uzunmüddətli prioritetləri müəyyənləşdirən institusional mexanizmlərlə idarə olunduğunu göstərir.
Budur, Azərbaycan–Özbəkistan modeli Türk dünyası üçün maraqlı bir formul ortaya qoyur:
kök birliyi üstəgəl siyasi iradə üstəgəl iqtisadi maraq üstəgəl institusional mexanizm bərabərdir dayanıqlı müttəfiqlik.
Deyir, rəqəmlərin də ruhu var
Bəli, bəzən “qardaşlıq” sözünün iqtisadi münasibətlərə aid edilməsinə ehtiyatla yanaşırlar. Halbuki gerçək qardaşlıq bayramlarda söylənən xoş sözlərdən savayı, birgə yaradılan dəyərlə möhkəmlənir.
2025-ci ildə Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsinin öncəki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatması çox ciddi göstəricidir. Ümumi kapitalı 500 milyon dollar olan Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin fəaliyyəti isə işbirliyinin artıq “alqı-satqı” mərhələsindən çıxaraq ortaq iqtisadi gələcək quruculuğuna keçdiyini göstərir. Ortaq iqtisadi gələcək quruculuğu özlüyündə ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə aparan ulu yola xidmət edir.
Energetika, neft-kimya, avtomobil istehsalı, kənd təsərrüfatı, turizm, tikinti, logistik və s…
Bu siyahını u…
[09:16, 2026-08-22] Əkbər Qosali: Füzulidə Uluqbəy məktəbi: siyasətüstü bir rəmz
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində mənim üçün ən təsirli hadisələrdən biri Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikilməsidir.
Çün burada söhbət yalnız məktəb binasından getmir.
Füzuli Qarabağ Zəfərinin, qayıdışın, dirçəlişin özünəxas coğrafiyasıdır. Uluqbəy isə Türk-İslam dirçəlişinin, elmin, göyüzünün, zəkanın adıdır.
Özbəkistanın Qarabağ torpağında məktəb tikməsi sanki tarixə ünvanlanan üfüqötəli bir cümlədir:
“Sənin yarana biganə deyilik; sənin gələcəyində də varıq”!
Füzulidə fəaliyyət göstərən Mirzə Uluqbəy adına məktəb iki ölkənin təhsil işbirliyinin ən parlaq örnəklərindən, eyni zamanda qardaşlıq münasibətlərinin təzahürlərindən biridir.
Bəlkə də siyasi bəlgələr onilliklərin tarixini yazır, məktəblər isə yüzilliklərin…
Çünki anlaşmanı dövlət adamı oxuyur, məktəbdə isə gələcək nəsil böyüyür…
Tanrı necə haqdır!
“Özbəkistanı ilə Azərbaycanı yüzillərin sınağından keçmiş ortaq tarix, eyni kökdən gələn dil və mədəniyyət, zəngin mənəvi irs, eləcə də sarsılmaz qardaşlıq bağları birləşdirir. Bizim qardaş uluslarımızın münasibətləri dövlətlərarası işbirliyi örnəyi olmaqla birgə, həm də könülləri birləşdirən mənəvi yaxınlığın parlaq təcəssümüdür.
Bu gün Özbəkistan ilə Azərbaycan arasında ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi, ədəbi-mədəni, elm-sənət bağları davamlı şəkildə inkişaf edir, qarşılıqlı güvən və sayğı əsasında yeni məzmun qazanır. Dövlətlərimiz bölgədə, bütün dünyada barışın, anlaşmanın, sabitliyin və davamlı inkişafın möhkəmlənməsinə birgə töhfə verir.” – Bu anlamlı sözlər qardaş ölkənin ünlü yazıçı-dramaturqu, ictimsi xadim Qoşqar Narqabilindir (Qo’chqor Norqabil).
Gəncəli Nizami Daşkənddədirsə, Əlişir Nəvai Bakıda olacaq, əlbət!
Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin Nizami Gəncəvinin adını daşıması, Bakının mərkəzində beş hektarlıq “Özbəkistan” parkının yaradılması, qarşılıqlı Mədəniyyət Günləri, Xivədə “Şuşa Günləri”, ədəbi nəşrlər, elmi konfranslar… – bunların hər biri özlüyündə tədbirdir, birlikdə baxıldıqda isə ortaq mədəni məkanın yenidən qurulması prosesidir.
Şuşa ilə Xivənin qardaşlaşması özəl anlam daşıyır.
Şuşa – Qafqazdakı türk mədəniyyətinin uca qalalarından biri,
Xivə – Mərkəzi Asiyanın qədim türk-islam mədəniyyətinin canlı yaddaşıdır.
Bakı–Daşkənd, Şuşa–Xivə, Lənkəran–Buxara, Şəki–Kokənd, Füzuli–Gülüstan və digər şəhərlər arasında qurulan tərəfdaşlıq bağları dövlətlərarası münasibətləri paytaxtların çərçivəsindən çıxararaq ulusların gündəlik yaşamına daşıyır.
Bax, bu, olduqca vacibdir.
Çünki Türk dünyası yalnız Zirvə toplantılarında birləşməməlidir.
Universitet universitetlə, şəhər şəhərlə, yazıçı yazıçı ilə, müəllim müəllimlə, gənc gənclə görüşməlidir.
Türk dünyasının siyasi inteqrasiyasının arxasında ictimai-mədəni inteqrasiya dayanmasa, böyük ideya tam dərinlik qazana bilərmi?
“Turana qılıcdan daha kəskin, ulu qüvvət,
Yalnız mədəniyyət, mədəniyyət, mədəniyyət”! (H.Cavid)
Əkbər QOŞALI
