Hər il avqustun 1-i ölkəmizdə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd olunur. Bu əlamətdar gün xalqımızın ana dilinə, milli əlifbasına, tarixi yaddaşına və mədəni irsinə verdiyi yüksək dəyərin ifadəsidir. Azərbaycan dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqımızın milli kimliyini, düşüncə tərzini, adət-ənənələrini və mənəvi dünyasını yaşadan ən qiymətli sərvətlərdən biridir.
Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü 2001-ci il avqustun 9-da Prezident Heydər Əliyevin imzaladığı fərmanla təsis edilmişdir. Bu qərar 2001-ci il avqustun 1-dən ölkədə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçidin tam şəkildə təmin olunması ilə bağlı idi. Yeni əlifbanın bütövlükdə tətbiqi Azərbaycan xalqının ictimai, siyasi və mədəni həyatında mühüm hadisə hesab edilirdi.
Azərbaycan xalqı tarix boyu müxtəlif əlifbalardan istifadə etmişdir. Uzun əsrlər ərzində ölkəmizdə ərəb qrafikalı əlifba işlədilmiş və çoxlu sayda elmi, dini və bədii əsər bu əlifba ilə yazılmışdır. Lakin ərəb əlifbası Azərbaycan dilinin səs xüsusiyyətlərini tam ifadə etmədiyinə görə oxuyub-yazma prosesində müəyyən çətinliklər yaradırdı. XIX əsrdə görkəmli mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundzadə daha sadə və dilimizin xüsusiyyətlərinə uyğun yeni əlifbanın yaradılması ideyasını irəli sürmüşdür.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda latın qrafikalı əlifbaya keçid istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. 1920-ci illərin sonunda latın əlifbası geniş şəkildə tətbiq olunmağa başlasa da, 1939-cu ildə kiril qrafikasına keçilməsi haqqında qərar qəbul edilmişdir. Bundan sonra uzun illər Azərbaycan dilində kitablar, qəzetlər, dərsliklər və rəsmi sənədlər kiril əlifbası ilə hazırlanmışdır.
Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra milli dəyərlərin və latın qrafikalı əlifbanın bərpası məsələsi yenidən aktuallaşdı. Həmin il latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının bərpası haqqında qanun qəbul edildi. Lakin yeni əlifbaya keçid bir anda baş vermədi. Müəyyən müddət ərzində latın və kiril qrafikalarından paralel istifadə olunurdu.
2001-ci il iyunun 18-də “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” fərman imzalandı. Bu sənədlə Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində, təhsildə, mətbuatda, reklam və digər ictimai sahələrdə düzgün tətbiq olunması ilə bağlı mühüm vəzifələr müəyyənləşdirildi. Fərman qəzet, jurnal, kitab və digər çap məhsullarının latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçirilməsini də nəzərdə tuturdu.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 21-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir. Konstitusiyada dövlətin Azərbaycan dilinin inkişafını təmin etdiyi də göstərilir. 2002-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun isə dilimizin işlənməsi, qorunması və inkişaf etdirilməsi ilə bağlı hüquqi prinsipləri daha ətraflı müəyyənləşdirmişdir.
Azərbaycan dilinin formalaşması və zənginləşməsində şifahi xalq ədəbiyyatının və görkəmli sənətkarların böyük rolu olmuşdur. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı dilimizin ən qədim və qiymətli abidələrindən biridir. İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətai, Molla Pənah Vaqif və digər klassik şairlər Azərbaycan dilinin poetik imkanlarını genişləndirmişlər. Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Üzeyir Hacıbəyli və Hüseyn Cavid kimi ziyalılar isə ədəbi dilimizin inkişafına, sadələşməsinə və xalq arasında yayılmasına böyük töhfələr vermişlər.
Ana dilinin qorunmasında ailənin, məktəbin, müəllimlərin, mətbuatın və televiziya kanallarının xüsusi məsuliyyəti vardır. Uşaqlara kiçik yaşlarından düzgün danışmaq, savadlı yazmaq və Azərbaycan ədəbiyyatını oxumaq öyrədilməlidir. Kitab oxumaq insanın söz ehtiyatını artırır, nitqini zənginləşdirir və fikirlərini daha aydın ifadə etməsinə kömək edir.
Müasir dövrdə internetin və sosial şəbəkələrin geniş yayılması Azərbaycan dili qarşısında yeni vəzifələr yaradır. Bəzən yazışmalarda Azərbaycan hərflərindən istifadə edilmir, sözlər səhv yazılır və ehtiyac olmadığı halda xarici ifadələrə üstünlük verilir. Xarici dilləri öyrənmək vacib olsa da, bu, ana dilinə laqeyd yanaşmağa səbəb olmamalıdır. Azərbaycan dili internet saytlarında, mobil tətbiqlərdə, elektron lüğətlərdə, proqram təminatlarında və süni intellekt sistemlərində daha geniş və düzgün şəkildə təmsil edilməlidir.
Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü bizə dilimizin keçdiyi tarixi yolu və onun qorunmasının əhəmiyyətini xatırladır. Ana dilində düzgün danışmaq, yazı qaydalarına əməl etmək, milli ədəbiyyatı oxumaq və dilimizi gələcək nəsillərə ötürmək hər bir vətəndaşın mənəvi borcudur.
Azərbaycan dili xalqımızın keçmişini bu günü ilə, bu gününü isə gələcəyi ilə birləşdirən mənəvi körpüdür. Dilimizi qorumaq tariximizi, mədəniyyətimizi, milli kimliyimizi və dövlətçilik ənənələrimizi qorumaq deməkdir. Ana dilimiz yaşadıqca Azərbaycan xalqının milli yaddaşı və mənəvi irsi də yaşayacaqdır.
Gülnarə Allahverdiyeva
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.
