Damət Salmanoğlunun “Cavabsız məktublar” kitabında həyatın müxtəlif üzləri, insan münasibətlərinin mürəkkəbliyi, sevginin və sədaqətin gücü, yanlış qərarların doğurduğu nəticələr, zamanın insan yaddaşında qoyduğu izlər bir-birini tamamlayır.
Kitabın səhifələrində böyük iddialardan çox, həyatdan gələn hadisələr və həmin hadisələrin doğurduğu duyğular var. Müəllif oxucunu qeyri-adi süjetlərlə təəccübləndirməkdən daha çox, gündəlik həyatın içində görünməyən məqamları üzə çıxarmağa çalışır.
İstedadlı şair dostum Damət Salmanoğlunun yeni çapdan çıxmış “Cavabsız məktublar” kitabını birnəfəsə oxudum. Hekayələrin əksəriyyətini əvvəllər sosial şəbəkələrdə oxumuşdum. Ancaq onları bir kitabın bütövlüyündə oxumaq müəllifin nəsr dünyasını daha yaxından görməyə imkan verdi. Ayrı-ayrı hekayələr bir araya gələndə Damət Salmanoğlunun yaradıcılıq istiqaməti, həyata münasibəti və insan xarakterlərinə yanaşması daha aydın görünür.
Onun nəsrinin başlıca xüsusiyyətlərindən biri səmimiyyətdir. Müəllif hadisələri süni şəkildə dramatikləşdirmir, obrazları da qeyri-adi qəhrəmanlara çevirmir. O, adi insanların həyatında baş verən hadisələrdən çıxış edir və həmin hadisələrin arxasında dayanan mənəvi qatları göstərir. Bu səbəbdən hekayələrdəki personajlar oxucuya uzaq görünmür. Onların sevinci də, səhvi də, tərəddüdü də həyatdan tanışdır.
Damət Salmanoğlunun dili də bu üsluba uyğun gəlir. Axıcı, aydın və emosional dil onun hekayələrinin rahat oxunmasına imkan verir. Müəllif təsvirə və hadisəyə lazım olduğundan artıq yük vermir. Sözün təbiiliyini qoruyaraq fikrin oxucuya birbaşa çatmasına üstünlük verir. Şair duyumu isə nəsrində xüsusilə hiss olunur: ayrı-ayrı cümlələrdə poetik ifadə, obrazlı təsvir və duyğusal ritm diqqətdən yayınmır.
Kitabın adını daşıyan “Cavabsız məktublar” hekayəsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. 27 il əvvəl yarımçıq qalmış bir sevginin sonrakı taleyindən bəhs edən əsərdə ayrılığın səbəbləri, ailə təzyiqi, itirilmiş illər və gecikmiş görüş bir-birinə bağlanır. Mahirin illər əvvəl sevdiyi Lena ilə yenidən qarşılaşması və bu görüşün ata-oğul münasibətinə çevrilməsi müəllifin zaman və yaddaş mövzusuna marağını göstərir.
Lakin hekayənin əsas məziyyəti yalnız gözlənilməz finalında deyil. Müəllif burada insan həyatına kənardan verilən qərarların hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini də göstərir. Bir ailənin verdiyi qərar iki insanın taleyini dəyişir, amma onların hisslərini tamamilə yox edə bilmir. Hekayənin sonunda qovuşma ilə yanaşı, itirilmiş illərin ağrısı da qalır. Bu ikili duyğu əsərin emosional təsirini artırır.
Kitabdakı hekayələri birləşdirən əsas cəhətlərdən biri müəllifin insan davranışlarının səbəblərinə maraq göstərməsidir. O, hadisəni sadəcə nəql etməklə kifayətlənmir; oxucunu “niyə belə oldu?” sualı ilə üz-üzə qoyur. “Xətaların cəzası” da məhz bu istiqamətdə düşünməyə imkan verən əsərlərdəndir. İnsan həyatında verilən qərarların bəzən illər sonra öz nəticəsini göstərməsi, səhvin qiymətinin təkcə onu edən şəxslə məhdudlaşmaması hekayənin mənəvi yükünü müəyyənləşdirir.
“Mişa – ayı kimi igid” əsərində isə başqa bir keyfiyyət – mərdlik və xarakter məsələsi ön plana çıxır. Müəllifin qəhrəman anlayışında fiziki gücdən daha vacib olan insani keyfiyyətlərdir. Çətin vəziyyətdə doğru mövqe tutmaq, dostluğa sədaqət göstərmək, qorxunun qarşısında geri çəkilməmək və insanlıq sərhədlərini qorumaq onun yaratdığı obrazların mənəvi ölçülərini müəyyənləşdirir.
“Bəzi sevgilər vaxtla bitmir” əsərinin adı belə kitabın mühüm mövzularından birini ifadə edir. Damət Salmanoğlunun yaradıcılığında sevgi yalnız iki insan arasındakı münasibət kimi təqdim edilmir. Burada sevgi həm də yaddaş, sədaqət, bağlılıq və məsuliyyətdir. Zamanın münasibətlər üzərində yaratdığı dəyişikliklər müəllifin diqqətindən kənarda qalmır. O, insan hisslərinin zamanla sınağa çəkilməsini və bu sınaqdan necə çıxdığını müşahidə edir.
“Yuxu” hekayəsində isə müəllifin bədii imkanları bir qədər fərqli istiqamət alır. Gerçəkliklə xəyalın sərhədləri arasında qurulan mətn insanın daxili aləminə, gizli duyğularına və şüuraltı dünyasına nəzər salmağa imkan verir. Burada hadisənin özündən çox, onun insanın düşüncəsində yaratdığı əks-səda maraq doğurur.
“Mürəkkəbi bitmiş qələm” də kitabın simvolik yükü olan əsərlərindən biridir. Adındakı metafora belə oxucuda yazılmamış sözlər, yarımçıq qalmış etiraflar və vaxtında deyilməyən fikirlər haqqında düşüncə yaradır. Həyatda bəzən bir cümlənin vaxtında deyilməməsi uzun illərin nəticəsini dəyişə bilir. Müəllif bu həssas məqamları gündəlik həyatın təbii axarı içərisində göstərir.
Damət Salmanoğlunun hekayələrində sosial motivlər də nəzərə çarpır. Ailə münasibətləri, cəmiyyətin insan üzərindəki təsiri, ənənələrin fərdi seçimlərə müdaxiləsi, insanların bir-birinə münasibəti kimi məsələlər ayrı-ayrı süjetlərin içində öz əksini tapır. Müəllif bunları ayrıca problem kimi qabartmaq əvəzinə, hadisələrin təbii gedişində göstərir. Bu da nəsrin publisistik deyil, bədii təsirini gücləndirir.
Müəllifin el-obasına, xalqına və dövlətinə bağlılığı da onun dünyagörüşünün mühüm cəhətlərindəndir. Bu bağlılıq əsərlərdə pafoslu ifadələr şəklində deyil, daha çox dəyərlərə münasibətdə görünür. Ailə, vəfa, mərdlik, böyüyə hörmət, doğma yurda bağlılıq kimi anlayışlar onun hekayələrində insan xarakterinin bir hissəsi kimi təqdim olunur.
Kitabın diqqət çəkən tərəflərindən biri də hekayələrin həyatiliyidir. Müəllifin əksər süjetləri real həyatdan doğur. Bu, əsərlərin bədii dəyərini azaltmır; əksinə, onun müşahidə qabiliyyətini göstərir. Ədəbi material kimi seçilən hadisənin gücü çox vaxt onun nə qədər qeyri-adi olmasında deyil, müəllifin həmin hadisədə nə görə bilməsindədir. Damət Salmanoğlu da tanış həyat materialından öz hekayə dünyasını yaratmağa çalışır.
Şairlik təcrübəsi onun nəsrinə müəyyən üstünlüklər gətirir. Təsvirlərdə obrazlılıq, duyğuların ifadəsində incəlik və söz seçiminə həssas münasibət bunu göstərir. Bununla belə, müəllif nəsrdə şeirin ritmini süjetin qarşısına keçirmir. Hadisə əsas xətti qoruyur, poetik çalar isə onun emosional təsirini tamamlayır.
“Cavabsız məktublar”ın bütöv təsirini yaradan da məhz bu müxtəliflikdir. Bir hekayədə sevgi və ayrılıq, digərində səhv və peşmanlıq, başqa birində mərdlik və dostluq, digərində isə insanın daxili dünyası ön plana çıxır. Bu fərqli mövzular müəllifin eyni düşüncənin ətrafında dövrələnməsinə imkan vermir. Əksinə, kitabı müxtəlif insan talelərinin toplandığı bir mənəvi xəritəyə çevirir.
Ədəbiyyatın dəyəri yalnız böyük hadisələrdən danışmaqla ölçülmür. Bəzən bir insanın həyatında baş verən kiçik bir hadisənin arxasında bütöv bir ömür dayanır. Damət Salmanoğlu həmin məqamları görməyə və yazıya gətirməyə çalışır. Onun hekayələrində oxucunu cəlb edən də çox vaxt məhz bu həyatilikdir.
“Cavabsız məktublar” kitabı Damət Salmanoğlunun nəsr yaradıcılığının imkanlarını göstərməklə yanaşı, onun insanlara və həyata münasibətini də ortaya qoyur. Müəllifin hekayələrində hökm verməkdən daha çox müşahidə, nümayiş etdirməkdən daha çox düşündürmək, süni dramatizmdən daha çox həyatın özünün yaratdığı gərginlik var.
Kitabın adındakı “cavabsız məktublar” ifadəsi isə yalnız bir hekayənin deyil, bütöv kitabın mənəvi simvollarından birinə çevrilir. İnsan həyatında cavabını gözlədiyi çoxlu suallar olur. Bəzilərinin cavabı sözlə gəlir, bəzilərinin cavabı isə illər sonra bir hadisə, bir görüş, bir insan və ya sadəcə gecikmiş bir həqiqət şəklində ortaya çıxır.
Damət Salmanoğlu bu kitabda məhz həmin gecikmiş həqiqətlərin, yarımçıq qalmış münasibətlərin, insanı dəyişdirən seçimlərin və yaddaşdan silinməyən duyğuların izinə düşür.
“Cavabsız məktublar”ı oxuyarkən müəllifin əsas məqsədinin oxucuya hazır nəticələr təqdim etmək olmadığı hiss olunur. O, hadisəni danışır, obrazı qarşıya çıxarır və qərarı oxucunun öz ixtiyarına buraxır. Hər kəs oxuduğu hekayədən öz həyatına uyğun bir məna çıxara bilər.
Mənim üçün kitabın əsas dəyəri də budur. Damət Salmanoğlu oxucunu öz qəhrəmanlarının taleyinə baxmağa, onların seçimləri üzərində düşünməyə və bəzən bir insanın görünən davranışının arxasında nələrin dayana biləcəyini anlamağa çağırır.
“Xətaların cəzası”, “Mişa – ayı kimi igid”, “Bəzi sevgilər vaxtla bitmir”, “Yuxu”, “Mürəkkəbi bitmiş qələm”, “Cavabsız məktublar” və digər hekayələr bir araya gələndə fərqli mövzuların, fərqli xarakterlərin və fərqli həyatların kitabını yaradır.
Damət Salmanoğlunun yeni kitabı həm oxunaqlılığı, həm də toxunduğu mövzuların həyati olması ilə diqqət çəkir. Bu kitabda müəllifin şair kimi sözə həssaslığı ilə nasir kimi hadisə qurmaq bacarığı bir araya gəlir.
“Cavabsız məktublar” oxucuya bir həqiqəti xatırladır: insan həyatı heç vaxt yalnız baş verən hadisələrdən ibarət deyil. Hər hadisənin arxasında seçimlər, susqunluqlar, gözləntilər və deyilməmiş sözlər dayanır. Ədəbiyyat isə həmin görünməyən tərəfi görünən etmək gücünə malikdir.
Damət Salmanoğlu da öz hekayələrində bu görünməyən tərəfə işıq salmağa çalışır. Onun “Cavabsız məktublar” kitabı məhz buna görə oxucu üçün maraqlı və düşündürücü bir nəsr nümunəsidir.
Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
Prezident təqaüdçüsü, “Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı” laureatı.
