Tarixdə elə günlər var ki, illər keçdikcə onların mənası azalmır, əksinə, daha dərindən dərk olunur. 27 sentyabr Azərbaycan xalqının yaddaşında məhz belə tarixlərdən biri kimi yaşayır. Bu gün ölkəmizdə Anım Günü kimi qeyd olunur. Hər il sentyabrın 27-də Vətən uğrunda həyatını itirmiş şəhidlərin xatirəsi ehtiramla yad edilir, onların keçdiyi həyat yolu xatırlanır, məzarları ziyarət olunur. Lakin 27 sentyabrın mənası yalnız keçirilən mərasimlərdən ibarət deyil. Bu tarix Azərbaycanın yaxın keçmişinin, minlərlə insan taleyinin və bütöv bir xalqın yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Həmin gün başlayan hərbi əməliyyatlar 44 gün davam etdi. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması elan edildi. Müharibənin nəticəsində Azərbaycan uzun illər davam edən münaqişədən sonra ərazilərinin mühüm hissəsi üzərində nəzarəti bərpa etdi. 2020-ci il dekabrın 2-də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla sentyabrın 27-si Azərbaycan Respublikasında Anım Günü elan edildi.
Beləcə, müharibənin başladığı tarix ölkənin rəsmi təqvimində başqa bir məna qazandı. 27 sentyabr artıq yalnız hərbi əməliyyatların başlandığı gün deyil. Bu tarix həmin müharibədə həyatını itirən insanların xatirəsinə həsr olunmuş gündür.
Ancaq şəhidlər haqqında danışarkən rəqəmlərin arxasında insanların dayandığını unutmamaq lazımdır. Hər bir ad ayrıca həyat deməkdir. Hər birinin doğulduğu ev, getdiyi məktəb, sevdiyi insanlar, dostları, arzuları və gələcək haqqında planları olub. Kimsə müəllim olmaq istəyib, kimsə mühəndis, kimsə ailə qurub övlad böyüdüb, kimsə isə hələ həyatının ən gənc çağlarını yaşayırdı.
Buna görə də Anım Gününün ən böyük mənalarından biri insanı rəqəmin arxasında görə bilməkdir.
Bir şəhidin fotosuna baxarkən qarşımızda yalnız hərbi geyimli bir insan dayanmır. O fotoşəkildə bir ailənin övladı, bir uşağın atası, kiminsə qardaşı, dostu, sinif yoldaşı və ya iş yoldaşı var. Onun yoxluğu yalnız tarix kitablarında qeyd edilən itki deyil. Həmin yoxluq müəyyən bir evdə hər gün hiss olunan boşluqdur.
Bəzən bir insanın yoxluğunu ən yaxşı böyük sözlər deyil, kiçik detallar anlatmağa qadirdir. Evdə boş qalan bir stul, telefonda saxlanılan son səs yazısı, illərlə qorunan bir köynək, ailə albomundakı şəkil, dostların danışdığı bir xatirə… Bunların hər biri bir zamanlar yaşanmış həyatın izidir.
Anım məhz həmin izlərin itməsinə imkan verməməkdir.
27 sentyabrda Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında şəhidlərin məzarları ziyarət edilir. İnsanlar xatirə komplekslərinin önünə gül qoyur, şəhid ailələri ilə görüşür, məktəblərdə və mədəniyyət müəssisələrində tədbirlər keçirilir. Dövlət qurumlarında, ictimai təşkilatlarda və müxtəlif kollektivlərdə şəhidlərin xatirəsi yad edilir. Bu mərasimlərin hamısını birləşdirən əsas fikir eynidir: həyatını itirmiş insanların xatirəsinin unudulmaması.
Anımın ən təsirli ifadələrindən biri isə sükutdur.
Sükut qəribə bir dildir. Orada heç bir söz deyilmir, amma çox şey ifadə olunur. İnsan bir dəqiqəlik gündəlik qayğılarından ayrılır və artıq aramızda olmayan insanları düşünür. Həmin bir dəqiqə təqvimdə çox kiçik zaman parçasıdır, amma onun daxilində minlərlə həyatın xatirəsi dayanır.
Bununla belə, anım yalnız bir dəqiqəlik sükutla bitməməlidir.
Xatirənin həqiqi gücü onun davamlı olmasındadır. Şəhidin adını ildə bir dəfə səsləndirmək vacibdir, amma onun həyatını tanımaq daha böyük məna daşıyır. Məktəblərdə şəhid məzunların həyat yolunun öyrənilməsi, ailələrin qoruduğu fotoşəkillərin və sənədlərin toplanması, xatirələrin yazıya alınması gələcək nəsillər üçün qiymətli mənbələr yarada bilər.
Çünki zaman keçdikcə hadisələrin canlı şahidlərinin sayı azalır. Bu gün hamıya məlum görünən bir məlumat bir neçə onillikdən sonra unudula bilər. Bir fotoşəkildəki insanların kimliyi qeyd edilməzsə, gələcəkdə həmin fotoşəkil öz hekayəsinin bir hissəsini itirəcək. Bir insan haqqında danışılan xatirə yazıya alınmazsa, onu danışan nəsillə birlikdə yox ola bilər.
Buna görə anım həm də yaddaşı qorumaq məsuliyyətidir.
Bu məsuliyyət xüsusilə gənc nəslə münasibətdə mühüm əhəmiyyət daşıyır. 2020-ci ildə körpə olan uşaqlar böyüyür. Bir neçə ildən sonra məktəblərdə İkinci Qarabağ müharibəsini şəxsən xatırlamayan bütöv bir nəsil təhsil alacaq. Onlar həmin hadisələri valideynlərinin xatirələrindən, dərsliklərdən, sənədlərdən və arxiv materiallarından öyrənəcəklər.
Onlara yalnız tarixləri əzbərlətmək kifayət etməyəcək.
Tarix insan taleləri ilə birlikdə danışılmalıdır.
Bir məktəbin şəhid məzunu haqqında danışarkən onun yalnız həlak olduğu günü deyil, həmin məktəbdə keçirdiyi illəri də xatırlamaq olar. Müəllimləri onu necə xatırlayırdı? Hansı fənni sevirdi? Dostları ilə münasibəti necə idi? Hansı arzuları vardı?
Belə olduqda tarix uşağın gözündə uzaq və mücərrəd anlayış olmaqdan çıxır. O anlayır ki, bir zamanlar həmin məktəbin dəhlizlərindən keçən, həmin partalarda oturan, onun kimi gələcək haqqında düşünən bir insanın həyatından söhbət gedir.
Anım Gününün mühüm tərəflərindən biri də şəhid ailələrinə münasibətdir. Cəmiyyətin göstərdiyi ehtiram yalnız xüsusi günlərlə məhdudlaşmamalıdır. Şəhid ailəsinin ağrısı təqvim üzrə yaranmadığı kimi, ona göstərilən diqqət də yalnız müəyyən tarixdə olmamalıdır.
Eyni zamanda, həmin ailələrə münasibətdə həssaslıq vacibdir. Hər insan kədəri fərqli yaşayır. Kimsə doğması haqqında uzun-uzadı danışmaq istəyir, digəri isə xatirəsini daha şəxsi şəkildə qorumağa üstünlük verir. Hər iki seçim hörmətə layiqdir.
Anmaq insanı yalnız necə öldüyü ilə deyil, necə yaşadığı ilə də xatırlamaqdır.
Bu fikir 27 sentyabrın mənasını daha dərindən anlamağa imkan verir. Şəhidlərin həyat hekayələri yalnız müharibə tarixinin bir hissəsi deyil. Onlar Azərbaycanın müxtəlif şəhər və kəndlərində yaşamış insanların, ailələrin və bütöv bir nəslin tarixidir.
İllər keçəcək. 2020-ci ilin payızından bizi on, iyirmi, əlli il ayıracaq. Bu hadisələri yaşamış nəsillər dəyişəcək. Amma 27 sentyabr təqvimdə qalacaq.
Həmin günün gələcək nəsillər üçün hansı məna daşıyacağı isə bu gün yaratdığımız yaddaşdan asılı olacaq.
Əgər adların arxasındakı insanları tanısaq, onların həyatını sənədləşdirsək, ailələrin xatirələrini qorusaq və tarixi düzgün şəkildə gələcəyə ötürsək, Anım Günü formal bir tarixə çevrilməyəcək.
Çünki xalqın yaddaşı yalnız tarix kitablarında yaşamır.
O, insanların bir-birinə danışdığı hekayələrdə, qorunan şəkillərdə, yazılan kitablarda, məktəblərdə, ailələrdə və nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrdə yaşayır.
27 sentyabr isə həmin yaddaşın ən ağır, ən mühüm səhifələrindən biridir.
Gülnarə Allahverdiyeva
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.
