Sönməyən İşıq
—
Giriş
XXI əsr Azərbaycan poeziyasının ən parlaq, lakin ən az tanınan simalarından biri, şübhəsiz ki, Təbrizli şair Xosrov Barışandır. 29 yanvar 1983-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olan Barışan, rəsmi təhsilini ana dilində ala bilməməsinə baxmayaraq, müasir Azərbaycan şeirinin ən dərin, ən çoxqatlı və ən orijinal nümunələrini yaratmışdır. O, “Yaşar qələm Təbriz” nəşriyyat evinin qurucusu, “Yağış saniyəsi”, “Mən sənə məcburam”, “Dünyamız danışanda” və bir çox başqa kitabın müəllifidir.
Lakin bu gün ağır Parkinson xəstəliyi ilə mübarizə aparan, maddi çətinliklər içərisində olan şairin nə dövlət, nə də ictimai qurumlar tərəfindən kifayət qədər dəstəklənməməsi dərindən narahatlıq doğurur. Bu məqalə, Barışan poeziyasının bədii və fəlsəfi dərinliyini elmi sübutlarla ortaya qoyaraq, onun dünya ədəbiyyatı səviyyəsində bir şair olduğunu əsaslandırmaq və Azərbaycanın mədəniyyət qurumlarını bu dahi sənətkarın qədrini bilməyə çağırmaq məqsədi daşıyır.
—
I. Barışan Poeziyasının Bədii-Fəlsəfi Ölçüləri
1.1. Postmodern Dil Oyunları və Mənanın Yenidən Qurulması
Barışanın poeziyası, müasir Azərbaycan şeirində postmodernizmin ən yetkin nümunələrindən biridir. Rəsul Məlikoğlu “Yeni Bir Ritim: Xosrov Barışanın Şeirinə Postmodern Yanaşma” adlı məqaləsində qeyd edir:
“Postmodern şeirdə artıq ardıcıl nəql, birmənalı dil və sabit kimlik yoxdur. Bunun yerinə qırılma, oyun, ironiya və şübhə gəlir. İran Azərbaycanı ədəbiyyatında bu cərəyan tədricən özünü göstərməkdədir. Xosrov Barışanın «Yeni Bir Ritim» şeiri bu dönüşümün canlı sübutudur.”
Barışan dili mənanı ötürən vasitə kimi yox, mənanı yaradan bir oyun sahəsi kimi görür. Şair dili qəsdən əyir, qırır və mənasızlaşdırır ki, yeni bir məna doğulsun. “Kitab yox, bitik deyir, varaqlanır… ayaqlanır…” kimi misralar şeiri hiss ötürməkdən çıxarıb bir dil-məna oyununa çevirir.
“Yeni Bir Ritim” şeirinin açılış misraları – “Qaranlığı mən yazmadım gecəyə, gözlərin yazdı…” – bir sevgi durumunu təsvir etməkdənsə, “mən” və “sən” münasibətini metafizik və bədii səviyyədə yenidən qurur. Bu, şairin dilə yanaşmasının nə qədər orijinal və dərin olduğunu göstərir.
1.2. Mətnlərarasılıq və Çoxqatlı Göndərmələr
Barışanın poeziyası, müxtəlif mədəniyyət qatlarına – İncilə, Qurani-Kərimə, klassik eşq mədəniyyətinə (Leyla, Yusif) və yerli mifologiyaya göndərmələrlə zəngindir. “Başlanğıcda kəlmə idi və kəlmə tanrı idi” misrası müqəddəs bir mətnə (Yəhya İncilinə) istinaddır, lakin dini deyil, hətta üsyankar bir mətnin içində gəldiyindən ilkin məna çərçivəsindən çıxarılır.
Bu mətnlərarası yanaşma, Barışanın poeziyasını təkcə şəxsi hisslərin deyil, bütöv bir mədəniyyətin yaddaşının ifadəsinə çevirir. O, Şərq-Qərb mədəniyyət qovşağında duran bir şair kimi, həm öz ənənəsinə, həm də dünya mədəniyyətinə müraciət edir.
1.3. Sürreal Təsvirlər və Orijinal Metaforlar
Barışanın şeirləri, gündəlik həyatın tanış obyektlərini tamamilə yeni və gözlənilməz mənalarla yükləyən sürreal təsvirlərlə doludur. Onun “Pəncərəm” şeirində “Göm-göy gözlərini asdım pəncərəmə! / Bir quş çəkdim Göy üzünə, / Bir qanadı sən.., Bir qanadı mən” misraları, sevgini kosmik bir səviyyəyə qaldıran orijinal bir metaforadır.
“Sevda dediyin” şeirində isə o, sevdanı “Zaman kimidir! Görülməzdir; Zaman içində an kimidir! Bilinməzdir!” kimi təsvir edərək, eşqin zamandan, hətta ömürdən də gizli və keçici mahiyyətini vurğulayır.
Bu cür orijinal metaforlar və sürreal təsvirlər, Barışanın poeziyasını dünya ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri ilə yanaşı qoymağa imkan verir.
—
II. Barışan Poeziyasının Dünya Səviyyəli Ölçüləri
2.1. İnsan Varlığının Universal Problemlərinə Yanaşma
Barışanın poeziyası təkcə şəxsi veya milli deyil, bəşəriyyətin ümumi problemlərinə – tənhalıq, kimlik böhranı, sürgün, ölüm, sevgi, yadlaşma – dərin fəlsəfi yanaşır. “Öpüşmək qadağan olmadan öncə” şeirində “Fosil düşüncələr çirkin beyinlərdə göyərir” misrası ilə o, ictimai təfəkkürün donmuşluğunu tənqid edir.
“Sənin gözlərin məni mənə tanıtdırır, yerimi dünyaya. / Gözlərin hara baksa ora vətəndır” – bu misralarda Barışan vətən anlayışını fiziki coğrafiyadan çıxarıb metafizik səviyyəyə qaldırır, onu sevgi və baxışla eyniləşdirir. Bu, dünya poeziyasında nadir rast gəlinən orijinal bir yanaşmadır.
2.2. Müasir Dünya Ədəbiyyatı ilə Paralellər
Barışanın poeziyası, T.S. Eliotun dil oyunları, Paul Celanın söz qırıntıları, Octavio Pazın metafizik dərinliyi ilə paralellər təşkil edir. Onun postmodern dil qırıntıları, mətnlərarası göndərmələri və mənanı daim sual altına alan yanaşması, onu XXI əsr dünya poeziyasının ən cəsarətli nümayəndələri sırasına qoyur.
Məlikoğlunun qeyd etdiyi kimi, postmodern şeirdə “ardıcıl nəqldən imtina” və “qırıq obrazlar və fraqmentlər” Barışanın əsərlərində özünün ən yetkin ifadəsini tapır.
2.3. Cənub Azərbaycan Poeziyası Antologiyasında Yeri
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Barışanın “Pəncərəm” şeirinin yer alması, onun Cənub poeziyasındakı mövqeyinin rəsmi etirafıdır. Bu antologiyaya daxil edilməsi, onun poeziyasının təkcə bədii deyil, həm də tarixi əhəmiyyətini vurğulayır.
—
III. Təbrizli Şairin Üzləşdiyi Çətinliklər və Təcili Dəstək Zərurəti
Təəssüf ki, bu gün Xosrov Barışan ağır Parkinson xəstəliyi ilə mübarizə aparır. Xəstəlik onun hərəkət qabiliyyətinə təsir edən, mərkəzi sinir sisteminin proqressiv xroniki nevroloji pozğunluğudur. Bu vəziyyət onun işləmək və gündəlik həyatını normal davam etdirmək imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırıb.
Buna baxmayaraq, Barışan yaradıcılığını davam etdirir. Xəstəliyin ağır şərtlərinə baxmayaraq, o, yeni şeirlər yazmaqda, çap etdirməkdə və “Yaşar qələm Təbriz” nəşriyyatının fəaliyyətini davam etdirməkdədir.
Lakin maddi çətinliklər və dövlət dəstəyinin olmaması onun həm müalicəsinə, həm də yaradıcılıq fəaliyyətinə ciddi maneə törədir. Bu vəziyyət, təkcə bir şəxsin deyil, bütöv bir mədəniyyətin itki riski deməkdir.
—
IV. Nəticə və Təkliflər
Xosrov Barışan müasir Azərbaycan poeziyasının ən istedadlı nümayəndələrindən biridir. Onun əsərləri Cənub Azərbaycan şeirinin inkişafında mühüm rol oynayır, akademik dairələrdə tədqiq olunur, antologiyalara daxil edilir. Lakin bu gün ağır xəstəlik və maddi çətinliklərlə üzləşən şairin haqqı olan dəstəyi ala bilməməsi, bütün Azərbaycan ictimaiyyəti üçün böyük bir itki riski deməkdir.
Buna görə də:
1. Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi Xosrov Barışanın yaradıcılığını rəsmi səviyyədə tədqiq etməli, ona uyğun mükafat və fəxri adlar (məsələn, “Əməkdar incəsənət xadimi” və ya “Xalq şairi”) verilməsi məsələsini nəzərdən keçirməlidir.
2. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Barışanın əsərlərini sistemli şəkildə tədqiq edib, onun ədəbi irsini akademik müstəvidə layiqincə dəyərləndirməlidir.
3. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Təbrizli həmkarlarını tək qoymamalı, Barışanı birliyə üzv olmağa dəvət etməli və onun yaradıcılığını təbliğ etməlidir.
4. Kütləvi İnformasiya Vasitələri Barışanın həyat və yaradıcılığı haqqında geniş materiallar hazırlamalı, onun şeirlərini müntəzəm dərc etməlidir.
5. Azərbaycan ictimaiyyəti bu dahi sənətkarı maddi və mənəvi cəhətdən dəstəkləmək üçün təşəbbüslər irəli sürməlidir. Onun əsərlərinin nəşri, tərcüməsi və beynəlxalq səviyyədə təbliği üçün fond yaradılması vacibdir.
Unutmayaq ki, bir xalqın böyüklüyü onun öz sənətkarlarına verdiyi dəyərlə ölçülür. Xosrov Barışan kimi dahi şairlər bizim milli sərvətimizdir, onların qədri bilinməzsə, bu günün itkisi sabahın peşmançılığına çevrilər.
—
Yazan: Doktor Hadi Musəvi
