(“ÖMÜR XƏTTİ 55-in kitabı” əsasında)
Müasir Azərbaycan poeziyası yalnız estetik forma dəyişiklikləri ilə deyil, həm də insanın daxili dünyasının yeni poetik ifadə imkanları ilə seçilir. Bu poeziyada söz artıq sadəcə hissin ifadəsi deyil; zamanın, yaddaşın, tənhalığın və ruhi parçalanmanın daxili xəritəsinə çevrilmişdir. Bu baxımdan Süleyman Abdulla yaradıcılığı çağdaş poeziyada xüsusi poetik hadisə kimi diqqəti cəlb edir.
Onun şeirlərində klassik poetik nəfəs ilə modern düşüncə paralel şəkildə yaşayır. Şair həm ənənədən gələn poetik yaddaşı qoruyur, həm də çağdaş insanın daxili sarsıntılarını yeni metaforalarla təqdim edir. Məsələn, “bizim küçədə biristiqamətlidir yol, / gedənlər bir daha qayıtmır…” misralarında ayrılıq sadəcə fiziki uzaqlaşma deyil, geri dönüşü olmayan daxili zaman kimi təqdim edilir.
Süleyman Abdullanın poetikasını fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun “sözü yazmaqdan” daha çox “sözün içində yaşamaq” meylidir. Onun poetik dili yalnız təsvir sistemi yaratmır; o, düşünən, nəfəs alan və hiss edən mətn mühiti qurur. Bu səbəbdən onun poeziyasında ritm yalnız vəzn məsələsi deyil, insan ruhunun daxili hərəkətidir.
I. POETIKANIN DAXILI ARXITEKTURASI
Müəllifin poetikasının daxili arxitekturasını, üslub dinamikasını və estetik bünövrəsini təhlil etdikdə, çağdaş Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus dəstxətti və sərbəst-klassik struktur sintezi olan bir yaradıcılıq dünyası ilə qarşılaşırıq. Şairin poetik dünyası təkcə formal qafiyə və vəzn üzərində deyil, fəlsəfi təzadlar, sosial-psixoloji gərginlik və güclü daxili ritm üzərində qurulub.
Aşağıda kitabdan gətirilən birbaşa nümunələr əsasında Süleyman Abdulla poetikasının daxili arxitekturasının əsas sütunları təhlil olunmuşdur:
1. Əksliklərin vəhdəti və dialektik təzadlar (Harmoniya və xaos)
Süleyman Abdulla poetikasının daxili arxitekturasında ən qabarıq struktur elementlərindən biri Xeyir ilə Şərin, ağ ilə qaranın daxili toqquşması və bu ziddiyyətdən doğan fəlsəfi harmoniya axtarışıdır. Şair dünyanı vahid bir sistem kimi görür, lakin bu sistemin daxilində daimi bir kəlləmayallaq durma, fokusun pozulması prosesi gedir.
Şair “Proloq” şeirində yazır:
“Çox zaman yalan çıxır ilahi həqiqətlər,
Doğru niyə doğrudur, düzü, anlamaq olmur.
Kəlləmayallaq durur çox vaxt Xeyir ilə Şər,
Yanıdığın adamı tutub yanlamaq olmur.”
“Karantin günlərinin şeiri”ndə isə bu fəlsəfə daha da dərinləşir:
“…yol deyilən qoşa xətdə
Xeyirlə Şəri yanaşı görsən, şaşırma…
bəzən Xeyir gizlənir Şərin bətnində,
bəzən Şər Xeyirin…”
2. Forma sərbəstliyi və “nəsr-şeir” sintezi (sərbəst vəznin memarlığı)
Kitabın daxili memarlığında həm ənənəvi heca vəznli (qoşma, gəraylı motivli) poetik formalar, həm də tam sərbəst, nəsrləşmiş fəlsəfi bəndlər (verlibre) yanaşı addımlayır. Müəllif bəzən klassik qafiyə strukturunu qıraraq, şeiri daxili assonans və repetisiyalar (təkrarlar) üzərində qurur. Bu, şairin daxili xaotik çırpıntılarını və bütöv cəmiyyətə olan etirazını ifadə etmək üçün seçdiyi memarlıq üsuludur.
“Darıxmağın vəsfı” şeirindən:
“Əllərini göyə tapşırandan
ayaqlarının altında üşüdüyünü hiss edirsən torpağın,
əli soyuq, ürəyi isti olanlardansan, çünki…
Təkcə dua oxumaqla deyil,
ən gözəl görüşlərin baş tutacağı bir yer olmalı
addımlarını möhkəm atmağa.”
Göründüyü kimi, burada sətirlərin uzunluğu daxili emosional nəfəsə görə tənzimlənir, klassik qafiyə sxemi tamamilə arxa plana keçir.
3. Sosial etiraz, satira və sarkazmın arxitektonikası
Süleyman Abdullanın poetik konstruksiyası sapsarı təbiət lövhələrindən qəfil kəskin sosial tənqidə və ironiyaya keçid edə bilir. Şair ədəbi mühitdəki qrafomanlığı, cəmiyyətdəki riyakarlığı və saxtalığı ifşa edərkən dilin leksik qatını tamamilə dəyişir – şeirə publisistik, bəzən məişət və hətta jarqon çalarları (məsələn: razborşik, quşlamaq, obşak, ksivokimi ədəbi-kriminal terminlər) daxil edir.
Müəllif “İşgəncə” şeirində yazır:
“Saxta diplomlar, süni mükafatlar,
geydirmə medallar uçuşur havada
…və qonur istedadsızların üst-başlarına…
Bir başqa nümunə:
İndi ədəbiyyat samoqon sexi kimidir,
bacaran çəkir, bacarmayan qıcqırdır…”
“Ədəbi kriminal” şeirində isə bu strukturu bilərəkdən quraşdırır:
“…Özün biləsən ki, ölkənin bütün alimləri söhbət xırdalayanlardır,
“razborşik” yəni… tak çto, quşlamaq olmaz, hələ yazarları demirəm…
“Avtoritet”lər hər “ksivo”nu oxumur, biləsən,
Ədəbi “obşak”ın qərarını gözləmək lazım…”
4. Urbanistik Tənhalıq və Məkan (Məhbəs, Karantin, Şəhər) Simvolizmi
Poetikanın daxili arxitekturasında “məkan” sadəcə coğrafi bir anlayış deyil, daxili sıxıntının metaforasıdır. Xüsusilə pandemiyanın gətirdiyi “karantin”, “divar”, “pəncərə”, “barmaqlıq” obrazları şairin yaradıcılığında insanın öz canı və azadlığı ilə baş-başya qalmasının fiziki divarlarına çevrilir.
“Karantin günlərinin şeiri” və “Karantin”:
“Əvvəl-əvvəl
daşı daş üstə qoymaqdan başladı həbslər,
sonra divarlar çəkildi, qapadıldı tavanlar…
Ah, bu barmaqlıqlar, kim düşündü səni,
nə üçün qaynaq etdilər dünya ilə məhbəs arasına?”
“Karantin” şeirində pəncərə obrazı daxili qorxu və dünyanın faniliyinə açılan bir göz kimi vizuallaşdırılır:
“Pəncərə önündə xoflu adam,
hürkü dolu bir yaz günü…
…
Pəncərə önündə bir kölgə…
uzaqlara baxmağı unutmuş
səksəkə dolu yakınlar var gözlərini dikməyə”
5. Metaforik zil zənginliyi və təbiətin psixolojiləşdirilməsi
Kitabın redaktor qeydində şeirlərin yazılış dilinin koloritli, təbiət təsvirlərinin mükəmməl olduğu vurğulanır. Lakin bu poetikada təbiət subyektdən kənarda deyil, onun daxili dünyası ilə harmoniyada təsvir olunur. Külək, bulud, dağ çayı şairin daxili sarsıntılarını və keçmiş “yaşıl” arzularını daşıyan memarlıq detallarıdır. Buna misal olaraq “ Harmoniya” şeirinə bxaq :
“Meh dolça düzəldirdi büllur su zanbağından,
Nərgizlər məst edirdi qımışan şüaları.
…
Uşaqlaşır qəlbimin incələn sarı simi,
İçimdə duyğuları yenə titrədir zaman.
Burda saç-saqqalımda ilahi bir bəyazlıq,
Orda yamyaşıl idi arzularım bir zaman.”
6. Metafizik və egzistensialist ağrı (Ölüm və haqqın səsi)
Süleyman Abdulla poetikasının təməlində “vətən daşı olmaq” fəlsəfəsi ilə real cəmiyyətin ədalətsizliyi arasındakı çaxnaşmadan doğan sarsıntı durur. Şair üçün bu dünyada ölmək vahiməli deyil, mənəvi baxımdan ölmək və Haqqın səsini susdurmaq faciəvidir.
Şair “Ürək-dirək” şeirində yazır:
“Yalandı bu ölkədə vətən daşı doğulmaq,
Çalış ürəyindəki Haqqın səsini susdur.
Yaşatmazlar əyrilər burda… Düz olanları,
öldürən nə mikrobdur, nə koronavirusdur.
Qorxmayın, bu şəhərdə dəhşətli deyil ölmək!”
Süleyman Abdullanın şeir mühitinin daxili arxitekturası fəlsəfi tənhalıq, karantin sükutu, ictimai riyakarlığa qarşı ironik üsyan və təbiətin rəngarəngliyi arasındakı keçidlərdən qurulmuşdur. Şair ənənəvi formal qəlibləri sındıraraq, “özü ola bilməyin” poetik və vizual memarlığını yaratmağa nail olmuşdur.
II. DIL VƏ METAFORA SISTEMI
Süleyman Abdullanın “Ömür xətti 55-in kitabı” şeirlər toplusu, müəllifə məxsus fərqli üslub, axıcı və zəngin yazı dili ilə çağdaş Azərbaycan poeziyasında diqqət çəkir. Şairin poetikasının ən mühüm sütunlarını onun özünəməxsus dil və metafora sistemi təşkil edir. Təqdim edilən pdf materialları əsasında bu sistemi növbəti istiqamətlərdə qruplaşdırmaq və nümunələrlə əsaslandırmaq olar:
1. Dilin leksik-semantik xüsusiyyətləri və koloritliliyi
Şairin şeirlərinin yazı dili həm xalq dilinin şirəsindən, həm də müasir şəhər mühitinin, karantin dövrünün gətirdiyi yeni anlayışlardan bəhrələnir. Süleyman Abdulla dili statik dondurulmuş formada yox, canlı və dinamik şəkildə istifadə edir.
Fəlsəfi və bədii dilin vəhdəti:
Şair lirik hissləri riyazi və fəlsəfi terminlərlə ifadə etməyi sevir.
(“Var” şeiri)
Müasir və məişət leksikasının bədiiləşməsi:
Klassik şeirdə çox rast gəlinməyən, lakin müasir həyatın reallıqlarını əks etdirən sözlər şairin dilində estetik çəki qazanır. Karantin dövrünün gətirdiyi “maska”, “spirt”, “virus” kimi sözlər bədii obraza çevrilir.
Addam maska taxandan və hər gün on dəfə spirtlənəndən sonra başqa cür düşünür nədənsə.
Dramatik və ironik ton:
Şair ictimai-ədəbi mühitdəki eybəcərlikləri, qrafomanlığı (“çızmaqaraçıları”) və cəmiyyətin laqeydliyini ifadə edərkən dilin satirik və ironik qatlarından məharətlə istifadə edir.
bacaran çəkir, bacarmayan qıcqırdır…
Yazanlar azalır, çızmaqaraçılar çoxalır…”
(“İşgəncə” şeiri)
2. Orijinal və qoşa səmtli metaforalar sistemi
Süleyman Abdulla yaradıcılığında metafora sadəcə bəzək vasitəsi deyil, şairin dünyanı qavrama və təfəkkür üsuludur. Onun metaforik təfəkküründə təbiət elementləri, insan hissləri və sosial reallıqlar bir-birinin daxilinə keçir.
Təbiət elementlərinin insaniləşdirilməsi (Antropomorfik metaforalar):
Şair cansız təbiət lövhələrinə bədii can verir, onları insana xas kədər, ah və qırışlarla yükləyir.
(“Harmoniya” şeiri)
Abstrakt məfhumların materiallaşdırılması (Konkretləşdirici metaforalar):
Kədər, dərd, bəxt, azadlıq və sükut kimi mücərrəd anlayışlar şairin poetik sistemində gözlə görülən, toxunulması mümkün olan konkret obyektlərə çevrilir. Bir neçə nümunəyə nəzər salaq:
Dərd çəki vahidi olan “girvənkə” ilə ölçülən bir material kimi təsəvvür edilir.
Bəxt insaniləşdirilərək küskün bir varlıq kimi təqdim olunur.
Dərd yağış və ya toz kimi ələnən bir maddəyə bənzədilir.
Azadlıq məhbəs divarlarını yaran bir lağıma bənzədilir.
Təzadlı və paradoksal metaforalar (Xeyir və şərin vəhdəti):
Müəllif fəlsəfi şeirlərində reallığın ikili xarakterini göstərmək üçün bir-birinə zidd anlayışları eyni metaforik müstəvidə birləşdirir.
Sosial və şəhər metaforaları: Şəhər həyatı, məhbəs, karantin, pəncərələr şairin daxili qorxularının, cəmiyyətdəki haqsızlıqların simvoluna çevrilir.
Bir adam dəfn olunub hər kölgənin altında.” (“Ürək-dirək”)
Pəncərə “səksəkəli” təyini ilə qorxu hissinin daşıyıcısı olur.
Süleyman Abdullanın poetikasında dil sadə bir ünsiyyət vasitəsi deyil, onun daxili sarsıntılarını, fəlsəfi axtarışlarını və ictimai etirazını ifadə edən güclü bir bədii silahdır. Müəllifin metafora sistemi isə alışılmış poetik qəliblərdən uzaqlaşaraq, həyatın acı və çılpaq həqiqətlərini (məsələn, dərdin girvənkəsi, səksəkəli pəncərə, gəzərgi başdaşı) oxucuya tamamilə yeni və düşündürücü bir vizual dildə çatdırır.
III. İSTIQAMƏTLƏRIN ÇOXQATLILIĞI
1. Metafizik istiqamət
Süleyman Abdulla poeziyasında metafizik qat güclü şəkildə hiss olunur. Lakin bu mistika dini təbliğ formasında deyil, insanın görünməyən həqiqətləri axtarması kimi təqdim edilir.
“yaradılan var,
yaradan var,- bilən bilir…”
Bu misralarda insanın kainat qarşısındakı ruhi mövqeyi poetik şəkildə ifadə olunur.
Şair üçün kainat cansız mexanizm deyil. Təbiət, su, külək, bulud və gecə canlı metafizik sistem kimi təqdim edilir.
2. Sosial-psixoloji istiqamət
Süleyman Abdulla müasir insanın daxili yorğunluğunu dərin psixoloji müşahidələrlə təqdim edir.
“Daha bu ölkədən, daha bu xalqdan,
Ürəyim soyudu…”
Bu misralarda sosial narazılıq publisistik tonla deyil, daxili yanğı ilə ifadə olunur.
“Mizan-tərəzi” şeirində isə çağdaş dünyanın dəyərlər böhranı göstərilir:
“Elə bəzənir ki, saxta adamlar,
Gerçək olana da inanmaq olmur.”
Burada şair cəmiyyətin mənəvi aşınmasını fəlsəfi ümumiləşdirmə ilə təqdim edir.
3. Folklor və yaddaş istiqaməti
Şairin poetikasında xalq yaddaşı mühüm yer tutur. Lakin bu yaddaş nostalji xarakter daşımır; yaşayan enerjiyə çevrilir.
“Kənd adamlarının şeiri”ndə kənd həyatının dili, danışıq intonasiyası və məişət detalları poetik enerjiyə çevrilir:
“parçalanmış ağ çörəkdir bərəkət dedikləri…”
Bu obraz xalq həyatının mənəvi mahiyyətini göstərir.
4. Saz ritminin poeziyaya daşınması
Saz ritminin poeziyaya daşınması yalnız forma məsələsi deyil, həm də düşüncə, nəfəs və daxili musiqi hadisəsidir. Şair klassik aşıq şeirinin ritmik yaddaşını müasir poetik düşüncə ilə birləşdirərək saz havasının ahəngini misraların daxilinə köçürür. Bu xüsusiyyət xüsusilə qoşma, gəraylı, bayatıvari intonasiyalar, daxili alliterasiya, təkrarlar və vurğu sistemində açıq görünür.
Kitabda saz ritminin poeziyaya daşınması əsasən aşağıdakı xüsusiyyətlərlə müşahidə olunur:
Qoşma və gəraylı ritminin qorunması
Bir çox şeirlərdə heca bölgüsü, misra axını və daxili pauzalar saz üstündə oxunan qoşmaları xatırladır. Məsələn, “Bəxtimiz” şeirində:
“Bizə çöl kimidir ev də, bayır da,
Hökmü əlimizdən alıb bəxtimiz.
Gəldədi-getdədi başqalarında,
Bizimsə, xəyala dalıb bəxtimiz.”
Burada:
klassik saz qoşmasının ritmini yaradır.
Eyni xüsusiyyət “Huş-baş” şeirində də görünür:
“Düşdüm dost kimi gözündən,
Yad baxışı unutmağa.
Yaxın durmadı bəxt mənə
Uzaqbaşı unutmağa.”
Burada misraların qısa və zərbəli quruluşu saz havasının “çalğı pauzası”nı xatırladır.
Təkrarların yaratdığı saz dövranı
Aşıq şeirində təkrarlar ritmik vurğunu gücləndirir. Süleyman Abdulla bunu müasir formada davam etdirir.
Məsələn:
“dinlə… dinlə… dinlə!”
və ya:
“Sus!
Sus!”
Bu təkrarlar saz havalarında müşahidə olunan ritmik dönüş və avaz effektini yaradır.
Aşıq dilinə yaxın xalq ifadələri
Şairin dili süni poetizmdən uzaqdır; xalq danışıq intonasiyası saz ritmini təbii edir.
Məsələn:
“Bizdə şapalaqdır üz qızartmağa,
Sizdə yanağını boz gözləyən var.”
və ya:
“Yar-yar oxumaq da dərman deyil ey,
Məlhəmi tapılan yaramız olmur.”
“Yar-yar” ifadəsinin işlənməsi birbaşa folklor və saz mühitinə bağlıdır.
Süleyman Abdulla saz ritmini sadəcə folklor elementi kimi yox, poetik təfəkkür modeli kimi istifadə edir. Onun şeirlərində:
müasir poeziyada aşıq estetikası yaradır. Bu baxımdan kitab çağdaş Azərbaycan şeirində saz ritminin yenilənmiş poetik forması kimi dəyərləndirilə bilər.
IV. RITM ANLAYIŞI VƏ DAXILI MUSIQI
Süleyman Abdullanın poetikasını araşdırdıqda, ritm və daxili musiqi anlayışlarının onun yaradıcılığının əsas hərəkətverici qüvvəsi olduğunu görmək olar. Şairin poetikasında ritm anlayışı və daxili musiqi həm ənənəvi heca vəznində, həm də sərbəst formalı şeirlərdə özünü fərqli çalarlarla büruzə verir:
1. Heca vəznində ritm və daxili ahəng (Klassik bölgü və qafiyə sitemi)
Süleyman Abdulla ənənəvi 11-lik və 8-lik heca vəzninin imkanlarından ustalıqla istifadə edir. Burada ritm təkcə heca saylarının bərabərliyi ilə deyil, həm də daxili bölgülərin (təqtinin) və səs uyuşmalarının (alliterasiya və assonansların) doğurduğu musiqi ilə tənzimlənir.
“Bəxtimiz” şeirindən nümunə:
Burada hər bir misra 11 hecadan ibarətdir və 6+5 daxili bölgüsü ilə oxunur. Bu qəti bölgü şeirə müəyyən bir yeriş, sabit bir ritm qazandırır. Eyni zamanda “bəxtimiz” rədifinin təkrarlanması melodikliyi gücləndirir.
“Var” şeirindən bir nümunəyə baxaq:
“Elə də daş deyil sinəmdə vuran,
Hərdən ağrımağı, sıxılmağı var.
Ayağa durmaqsa davanın sonu,
Qəfil yıxmağı var, yıxılmağı var.”
Şeirdə “vuran”, “sonu” kimi qafiyələr və xüsusən də “var” rədifi daxili ahəngi intensivləşdirir. Eyni səs qruplarının və fellərin şaqqıltılı (məsələn: yıxmağı var, yıxılmağı var) təkrarlanması oxucuda gərgin, lakin musiqili bir ritm hissi oyadır.
2. Sərbəst şeirdə ritm və “intonasiya usiqisi”
Müəllif sərbəst şeir formasına müraciət etdikdə qafiyə və heca ölçüsü sərbəstləşir, lakin şeir öz bədiiliyini və poetik musiqisini itirmir. Bu növ şeirlərdə ritm intonasiya, sintaktik paralellizm və pıçıltı-qışqırıq teatrı üzərində qurulur.
“Bir daha dönməyəcək o nağıl,
bir daha qayıtmayacak o kölgə
bir daha yaşanmayacaq o duyğular…”
Burada ritm misra formalarının eyniliyindən yox, “bir daha…” anoforik (sözönü) təkrarlarından doğur. Eyni ifadənin ard-arda üç misrada təkrarlanması daxili emosional dalğanı yüksəldir, şeirə daxili simfonik pıçıltı gətirir. Müəllif bu musiqini elə şeirin daxilindəcə oxucuya birbaşa əmr edir:
“…şam ağaclarının ahını dinlə… dinlə… dinlə!” Buradakı “dinlə” sözünün üç dəfə təkrarı nitqin tempini yavaşladır və oxucunu daxili bir sükutu eşitməyə məcbur edir.
“Bir çınqı şeiri”ndə:
“…Sən, sus, İnanna!…
Bütün atəşlərin sönəcəyi bir gün var,
bütün sönmüşlərin bir gün alovlanacağı…
Bir çınqı bəsdir
dünyanı barıt çəlləyinə çevirməyə…
Sən, sus!…
Sus!”
Sərbəst şeirdə misraların qısalıb-uzanması (məsələn, ən sonda tək bir “Sus!” kəlməsinin qalması) ritmik vurğunu kəskinləşdirir. “Sus!” nidası şeirin musiqisindəki partituranın qəfil kəsilməsi (pauza) effekti yaradır.
3. Alliterasiya, assonans və qafiyə oynaqları
Süleyman Abdulla şeirlərində bəzən daxili musiqini səs oyunları – bənzər samitlərin (alliterasiya) və saitlərin (assonans) tez-tez təkrarlanması ilə təmin edir.
“İşgəncə” şeirindən olduqca dinamik və tənqidi bir ritm nümunəsi:
“…biri ilin adamı,
biri filin adamı
kimsə ziyadar,
kimsə ziyandar…
…axşam zəhərlənmələr…
altdan təhərlənmələr,
üstdən yəhərlənmələr…
…və yalandan qəhərlənmələr…”
Bu parça sırf daxili qafiyələr (ziyadar-ziyandar, zəhərlənmələr-təhərlənmələr-yəhərlənmələr-qəhərlənmələr) üzərində qurulub. “-lər”, “-nar”, “-dar” səslərinin təkrarı bədii mətndə satirik və ironik bir ritm, sürətli bir musiqi yaradır. Şair poeziyanın “sayıqlamalar cənginə keçməsindən” gileylənsə də, öz şeirində səslərin harmoniyasını qoruyur.
“Daşlar” şeirindəki daxili səs harmoniyası:
“Kor zülməti gözü bilər,
Lal sükutu sözü bilər.
Tərəzidir…
Nə çəkəcək, özü bilər,
Özündə çəki daşları.”
“Zülməti”, “sükutu”, “gözü”, “sözü”, “özü” sözlərindəki “ü” və “o” saitlərinin ahəngi (assonans) şeirin daxili musiqisini çox yumşaq, həm də kədərli bir tona salır.
Süleyman Abdullanın poetikasında ritm sadəcə quru bir texniki qayda deyil. Şairin duyğuları – “qəlbinin incələn sarı simi” (Harmoniya şeirindən) zamana və vəziyyətə uyğun olaraq gah heca vəzninin sərt çərçivəsində nizamlı şəkildə döyünür, gah da sərbəst şeirin dalğalı intonasiyasında ümman ahı kimi coşur. Bu da onun “Ömür xətti 55-in kitabı”ndakı poeziyanı axıcı və oxunaqlı edən ən ümdə bədii xüsusiyyətdir.
V. POETIKANIN FƏLSƏFI DƏYƏRI
Süleyman Abdulla poetikasında psixoloji yaşantılar yalnız hisslərin təsviri deyil, həm də insanın zaman, cəmiyyət və tale qarşısındakı mövqeyinin poetik-fəlsəfi şərhidir. Şair fərdi ağrını ümumi milli və ictimai ağrı ilə birləşdirərək çağdaş insanın mənəvi portretini yaradır. Onun şeirlərində daxili təlatüm, ictimai narahatlıq və ekzistensial düşüncə paralel inkişaf edir və bu xüsusiyyət “Ömür xətti 55-in kitabı”nın əsas poetik-estetik cizgilərindən birinə çevrilir. Onun üçün əsas məsələ insanın mövcudluq hissidir. O, həyatı hadisələr zənciri kimi deyil, daxili yaşantı kimi təqdim edir.
“hələ yaşamaq nədir bu 55 ildə…
dəqiq bilmirəm…”
Bu misralar poetik fəlsəfənin əsas nüvəsini təşkil edir: insan həyatın mənasını tam anlaya bilmir, lakin həmin axtarışın özü poetik enerjiyə çevrilir.
Suleyman Abdulla üçün poetik enerjisinin mənbəyi olan fərdi daxili-psixoloji yaşantılarla ümumi ictimai-psixoloji ovqat bir-birindən ayrılıqda deyil, paralel və qarşılıqlı şəkildə təqdim olunur. Şair “mən”i yalnız fərdi hisslərin daşıyıcısı kimi yox, həm də dövrün, cəmiyyətin, milli ağrıların ifadəçisi kimi çıxış edir. “Ömür xətti 55-in kitabı”nda fərdi psixoloji gərginlik ictimai mühitin mənəvi böhranı ilə qovuşur və nəticədə çoxqatlı psixoloji poetika yaranır.
Şairin daxili aləmi əsasən:
kimi motivlərlə təqdim edilir.
“Ön söz əvəzi”ndə müəllifin öz həyatına retrospektiv baxışı artıq daxili psixoloji dramatizmi açır:
“Bir də baxırsan ki, ömür dediyin tükənmək üzrədir…”
Burada zamanın sürətlə keçməsi insanın daxili sarsıntısı ilə verilir. Şair yaşın artmasını sadəcə bioloji proses kimi deyil, psixoloji boşalma, həyat yükü və mənəvi yorğunluq kimi təqdim edir.
“Darıxmağın vəsfi” şeirində daxili psixoloji vəziyyət metafizik-fəlsəfi qatla ifadə olunur:
“Ayağın altındakı torpaq küsüb səndən
əllərini göylərə tapşırandan sonra…”
Burada insanın torpaqdan, gerçəklikdən qopması daxili tənhalığın simvoluna çevrilir. Şair psixoloji gərginliyi birbaşa “mən darıxıram” formasında yox, obrazlı-assosiativ dillə təqdim edir.
“Bilmədiyim bildiklərim” şeirində daxili özünütəhlil daha güclü görünür:
“dəqiq bilmirəm,
azını yaşadığım, çoxunu yaşamadığım
bu 55 ildə gecəmi çoxdur, gündüzmü…”
Bu misralarda insanın öz ömrünə yadlaşması, yaşanmış həyatın mənasının itməsi psixoloji tərəddüd kimi təqdim olunur.
Şair daxili ağrını çox vaxt fiziki ağrı ilə eyniləşdirir:
“Ürəyi partlayır dərddən adamın…”
və ya:
“Sinəmə baxıram, qəlbim daş olub…”
Bu cür ifadələrdə emosional yük somatik detallarla gücləndirilir.
COVID-19 dövrünün psixoloji atmosferi kitabın əsas qatlarından biridir. Karantin, qorxu, ictimai gərginlik, ümidsizlik və sosial yadlaşma kollektiv psixologiya səviyyəsində təqdim olunur.
“Karantin” şeirində cəmiyyətin qorxu içində donub qalması təsvir edilir:
“Pəncərə önündə xoflu adam…”
Burada “pəncərə” insanın dünya ilə arasındakı psixoloji sərhəddir. Şair bir fərdin qorxusunu ümumi bəşəri ovqata çevirir.
“Karantin günlərinin şeiri”ndə isə azadlıq duyğusunun psixoloji əhəmiyyəti vurğulanır:
“divarlar yarılır,
tavanlar deşilir…”
Bu obrazlar həm fiziki məhdudiyyətə, həm də insan ruhunun sıxışdırılmasına etirazdır.
“Kölgələrin inadında” ictimai ədalətsizlik psixoloji gərginlik doğurur:
“Millətin kürəyində yer qalmadı vurmağa.”
Burada artıq fərdi yox, kollektiv ağrı danışır.
“Mizan-tərəzi” şeirində isə mənəvi deqradasiya ictimai psixoz səviyyəsində təqdim edilir:
“Gerçək olana da inanmaq olmur.”
Bu misra çağdaş insanın etimad böhranını ümumiləşdirir.
Süleyman Abdullanın poetikasının əsas xüsusiyyətlərindən biri fərdi hisslə ictimai ağrını birləşdirməsidir. Onun “mən”i cəmiyyətin içində əriyir.
Məsələn:
“Daha bu ölkədən, daha bu xalqdan,
Ürəyim soyudu, əlim soyudu.”
Burada şəxsi inciklik sosial-mənəvi ümidsizliyə çevrilir.
“Vətən dedikləri…” şeirində psixoloji çöküş artıq milli məkanla bağlanır:
“Vətən dediyin belə bir yer,-
nə tərk edə bilirsən, nə yaşaya…”
Bu, həm fərdi daxili konflikt, həm də ümummilli mənəvi sıxıntının poetik formuludur.
Psixoloji yaşantıların poetik ifadə vasitələri
Şair psixoloji vəziyyətləri təqdim etmək üçün:
vasitələrindən geniş istifadə edir.
Məsələn:
“bir zərrə işıq…
zəlil adamların həsrətidir işıq!”
Burada “işıq” həm mənəvi xilasın, həm də psixoloji rahatlığın simvoludur.
Yaxud:
“gözlərini qapa və atıl burulğanlara”
ifadəsində insanın daxili xaosla üz-üzə qalması poetik dinamika ilə təqdim edilir.
VI. TƏBIƏT VƏ KOSMIK DUYUM
Süleyman Abdullanın yaradıcılığlnda təbiət və kosmik duyum şairin fərdi üslubunun, dünyagörüşünün və poetikasının mühüm qatlarından birini təşkil edir. Onun şeirlərində təbiət sadəcə xarici mənzərələrin təsviri (peyzaj) deyil, insan ruhunun sığınacağı, kosmik nizamın yer üzündəki təzahürü və fəlsəfi düşüncənin obyektidir. Müəllif yer ilə göyün, insan fəaliyyəti ilə kainat sirlərinin vəhdətini yaradır.
1. Yer ilə göyün vəhdəti və kosmik bütövlük
Şair dünyanı və insan taleyini lokal sərhədlərdə deyil, makrokosmosun (kainatın) bir parçası kimi duyur. Onun şeirində yerlə göy qarşı-karşıya qoyulmur, əksinə, bir-birini tamamlayan və ziddiyyətlərin bətnində birləşən kosmik qüvvələr kimi çıxış edir. “Darıxmağın vəsfı” şeirində bu vəhdət poetik şəkildə belə ifadə olunur:
“Unutma ki, unudulacaq çox şey var həyatda gözlərini qapa və atıl burulğanlara
yerlə göyün vəhdəti var əksliklərin bətnində”.
Şair insanın əllərini göyə açması ilə ayaqlarının altındakı torpağı hiss etməsi arasında metaphysical (metafizik) bir bağ qurur. Göylərə tapşırılan dualar həm də torpağa olan bağlılığı simvolizə edir.
2. Təbiətdəki Harmoniya və Rənglərin Çılğınlığı
“Harmoniya” şeirində təbiət can canlı və dinamik bir varlıq kimi təsvir olunur. Göylərin masmavi dərinliyi, uca zirvələrin qurşağından sürünən bəyaz çən və boz qayaların dalğınlığı şairin gözündə rənglərin ilahi simfoniyasına çevrilir. Bu mənzərə insanda adreanalin və coşğu yaradan kosmik bir nizamdır:
“Zirvənin qurşağından sürünürdü bəyaz çən,
Üstündə gəzdirirdi boz qaya dalğınlığı.
Qartalın uçuşuymuş adrenalin deyilən,
Qanımı coşdururdu rənglərin çılğınlığı”.
Burada çayların səsi quşların cəh-cəhində “yuyunur”, meh büllur su zanbağından dolça düzəldir. Bu təsvirlər şairin təbiəti sadəcə seyr etmədiyini, onun hər bir zərrəsi ilə nəfəs aldığını göstərir.
3. “Süd yolu”, “Ay işığı” və kosmik tənhalıq
Şairin gecə etüdlərində kainatın elementləri – ulduzlar, Süd yolu, ay işığı insanın tənhalığını və daxili göynərtilərini paylaşan sirlərə çevrilir. “Bir şüa ay işığı” şeirində göy üzünün genişliyi şairin qəlbi ilə eyniləşdirilir:
“qəlbim qədər genişdir göy üzü,
ulduzdar çataq-chataq,
süd yolu ağappaq…
işıldaböcək kimi sayrışır ənginliklər,
yuxu qədər şirindir seyrə və xəyala dalmaq…
Mən də sənə gəlirəm, ay işığı…”.
Başqa bir yerdə (“Qarsız qışın şeiri”) isə kosmik cisimlər insanın ümidsizliyinə poetik güzgü tutur : “ümidlərini hansı dənizə axıtdı süd yolu,- bilməzsən… təsəlli deyilmiş ulduz…”. Şair ulduzları, uzaq buludları və kosmik məsafələri insanın daxili sarsıntılarını ölçmək üçün bir meyar hesab edir.
4. Başın üstündən qaçan göy və təbiət hadisələri
Süleyman Abdullanın poetikasında fırtınalar, zəlzələlər, şimşəklər və leysanlar yer kürəsinin daxili yanğısının və insanın daxili vəlvələsinin bədii ifadəsidir. “Bir çınqı şeir”nümunəsində bu təlatüm kosmik fəlakət səviyyəsinə qaldırılır:
“Ayağın altından yer sürüşməsi nədir ki,
başın üstündən göy qaçırsa…
Şərt tutunub qalmaqdır özündə batmağa nə var ki,
fikirlərin fırtınasında
Bir ümman ahıdır boğulmağın havasızlığı…
Adamın gözlərindən qığılcım çıxırsa
yanğı var demək yer kürəsinin bətnində”.
“Göyqurşağı yalan…” şeirində isə buludlar dolanda yerin üst qatına çökən ağırlıq, ənginliklərin ağrıdan qıvrılması və şimşək səsinə susan təbiət təsvir olunur. Şair təbiətin bu ritmini insanın özünü tapma anı hesab edir :
“özümüz olmağa beş dəqiqəlik yağış yetərli deyil…
Qızıl kimi ömrümüzü xərclədik boş ümidlərə
Göyqurşağıları gözlərkən…”.
5. Sahil və Dəniz Tənhalığının Metafizikası
Şair üçün dəniz (Xəzər) sadəcə su hövzəsi deyil, içində fırtınalar gizlədən şirin can kimidir. “Sahil tənhalığı” şeirində qürub vaxtı dəniz üzərindəki mənzərə kainatın alışmasına bənzədilir:
“Başdan-başa pıçıltı səsinə bürünmüş qürub alışır
səthi intizar boyalı ənginliklərin qızılı şüalar göz qamaşdırmada…
yanğın düşmüş kimidir üfüq boyu buludlar
od tutub dənizin üstündəki duman…”.
Gecə vaxtı dəniz kənarında “ay işığının qırçın-qırçın” olması, ayın batmasının doğurduğu hüzn şairi üzü zülmətə doğru yönəldir və kosmik tənha bir ruhun ləpələrlə dialoquna çevrilir.
Süleyman Abdullanın şeirində təbiət və kosmik duyum fəlsəfi-ekzistensial xarakter daşıyır. Müəllif yer üzünün dərdi, insanın sıxıntıları ilə göy üzünün ənginlikləri, buludlar və ulduzlar arasında poetik-makroskopik bir körpü qurmağı bacarır.
VII. MÜASIRLIK VƏ POETIK MÜQAVIMƏT
Süleyman Abdulla poetikasında müasirlik sadəcə dövrün hadisələrinin təsviri deyil, həm də insanın mənəvi sıxıntılarının, sosial ədalətsizliyin, tənhalığın və daxili müqavimətin poetik ifadəsidir. Şair müasir insanın yaşadığı mənəvi böhranı fərdi hisslərlə ictimai reallığın qovşağında təqdim edir. Onun şeirlərində poetik müqavimət həm ictimai saxtalığa, həm də mənəvi aşınmaya qarşı yönəlir.
Şairin “Proloq” şeirində müasir dünyanın mənəvi xaosu fəlsəfi ümumiləşdirmə ilə təqdim olunur:
“Bu dünya bir bazardır nırxı dəyərdən düşük,
Neçəyə satacan ki, dərdin girvənkəsini.”
Burada dünyanın “bazar” metaforası ilə təqdim olunması müasir dövrün maddiyyatçı ruhuna etirazdır. İnsan ağrısının və mənəvi dəyərlərin ucuzlaşması poetik müqavimətin əsas istiqamətlərindən biri kimi görünür.
“Bəxtimiz” şeirində isə pandemiya dövrünün sosial-psixoloji atmosferi ironik və acı bir dillə ifadə edilir:
“Bir dövlət olaraq, bir xalq olaraq,
Dədə, çoxdan evdə qalıb bəxtimiz.”
Şair burada “evdə qalmaq” ifadəsini yalnız karantin reallığı kimi yox, bütöv bir toplumun taleyinin sıxışdırılması kimi mənalandırır. Bu misralarda ictimai ruh düşkünlüyünə qarşı gizli etiraz duyulur.
“Karantin günlərinin şeiri”ndə azadlıq anlayışı poetik müqavimətin əsas simvoluna çevrilir:
“divarlar yarılır,
tavanlar deşilir,
sındırılır pəncərə şüşələri…”
Bu parçadakı obrazlar insan ruhunun məhdudiyyətlərə qarşı daxili üsyanını ifadə edir. Şair üçün azadlıq fiziki deyil, mənəvi ehtiyacdır. “Azadlıq adlı bir lağım atılır torpağın təkindən ərşin ənginliklərinə” fikri isə ümidsiz vəziyyətdə belə insan iradəsinin sınmadığını göstərir.
Süleyman Abdullanın poetik müqaviməti xüsusilə “İşgəncə” şeirində sərt satirik çalarlarla üzə çıxır. Şair müasir ədəbi mühitdəki saxtakarlığı və istedadsızlığı tənqid edir:
“İndi ədəbiyyat samoqon sexi kimidir,
bacaran çəkir, bacarmayan qıcqırdır…”
Bu misralarda ədəbiyyatın dəyərdən düşməsi, saxta şöhrət və plagiat problemi ciddi ictimai problem kimi təqdim olunur.Şairin ironiyası poetik müqavimətin təsir gücünü artırır.
“Kölgələrin inadı” şeirində isə ictimai haqsızlığa qarşı açıq etiraz görünür:
“Millətin kürəyində yer qalmadı vurmağa.”
Bu misra xalqın davamlı şəkildə zərbə almasını ifadə edən güclü metaforadır. Şair burada susqunluğu qəbul etmir, əksinə, haqqın səsini ucaltmağa çağırır.
Müasir insanın mənəvi sıxıntıları “Göz dolusu boşluğun şeiri”ndə daha çox ekzistensial çalarlarla təqdim edilir:
“İndi hər şey tapmaq olur dərd çəkmək üçün,
rahatlıq dediklərindən başqa…”
Burada insanın texnoloji və maddi inkişaf içində mənəvi rahatlığını itirməsi göstərilir. Şair boşluq, sıxıntı və tənhalıq hisslərini çağdaş insanın əsas faciəsi kimi təqdim edir.
“ÜrəK-dirək” şeirində isə sosial ədalətsizlik daha sərt şəkildə ümumiləşdirilir:
“Yaşatmazlar əyrilər burda…
Düz olanları,”
Bu fikir müasir cəmiyyətin əxlaqi deformasiyasını açır. Şairin poetik müqaviməti burada vicdanın müdafiəsi kimi çıxış edir.
Süleyman Abdullanın poetikasında vətən mövzusu da müasirliklə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. “Vətən dedikləri…” şeirində vətən həm sevgi, həm də ağrı məkanıdır:
“Vətən dediyin belə bir yer,-
nə tərk edə bilirsən, nə yaşaya…”
Bu misralar müasir insanın vətənlə münasibətindəki faciəvi ikiliyi ifadə edir. Şair vətəni yalnız coğrafi məkan kimi deyil, həm də mənəvi yük kimi təqdim edir.
Nəticə etibarilə, Süleyman Abdullanın poetikasında müasirlik sosial reallığın, mənəvi böhranın və insan tənhalığının bədii dərki ilə səciyyələnir. Onun poetik müqaviməti isə saxtalığa, haqsızlığa, mənəvi aşınmaya və ruhsuzluğa qarşı yönəlmişdir.Şair müasir insanın ağrısını fərdi hiss səviyyəsindən çıxarıb ictimai-fəlsəfi məzmuna yüksəldir. Bu xüsusiyyətlər onun poeziyasını çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında fərqləndirən əsas poetik keyfiyyətlərdəndir.
VIII. OBRAZ SISTEMININ XÜSUSIYYƏTLƏRI
Süleyman Abdullanın “Ömür xətti 55-in kitabı”nda obraz sistemi çoxqatlı poetik düşüncəyə əsaslanır. Şairin yaratdığı obrazlar yalnız insan surətləri ilə məhdudlaşmır; təbiət hadisələri, məkanlar, əşyalar və abstrakt anlayışlar da canlı poetik məna qazanır. Bu obrazlar vasitəsilə müəllif insanın daxili aləmini, zamanın ağrılarını, tənhalığı, mənəvi yorğunluğu və sosial ziddiyyətləri ifadə edir. Kitabda obraz sistemi əsasən simvolik və fəlsəfi xarakter daşıyır.
Şairin poeziyasında ən mühüm obrazlardan biri lirik “mən” obrazıdır. Bu obraz həyatın çətinlikləri qarşısında yorulan, düşünən, özünü və zamanı sorğulayan insanı təcəssüm etdirir.“Bilmədiyim bildiklərim” şeirində şair yazır:
“Bilirsənmi, dəqiq bilmirəm,
azını yaşadığım, çoxunu yaşamadığım
bu 55 ildə gecəmi çoxdur, gündüzmü…”
Bu misralarda insanın zaman qarşısındakı tərəddüdü və daxili qarışıqlığı poetik obraz səviyyəsində təqdim olunur. Buradakı “55 il” sadəcə yaş göstəricisi deyil, həyat yükünün və mənəvi hesabatın rəmzinə çevrilir.
Süleyman Abdullanın obraz sistemində tənhalıq xüsusi yer tutur. Şair tənhalığı yalnız psixoloji vəziyyət kimi yox, canlı poetik obraz kimi təqdim edir. “Sahil tənhalığı” şeirində Xəzər dənizi insan ruhunun metaforasına çevrilir:
“sahil tənhalığı var suların sonsuzluğunda.”
Burada dəniz həm sonsuzluğun, həm də insanın daxilindəki boşluğun obrazıdır. Şair dənizi canlı varlıq kimi təqdim edir; onun dalğaları, səsi və sükutu insan duyğularının davamına çevrilir. Eyni şeirdə:
“görmək istəmirəm
kölgələrin özündə qərq olduğunu”
misraları tənhalığın insanı öz içində boğması mənasını daşıyır.
Şairin poeziyasında yol obrazı da mühüm semantik məna daşıyır. Yol yalnız hərəkət deyil, insan taleyinin və həyatın simvoludur. “Yolayrıcında” şeirində bu obraz daha aydın görünür:
“Əvvəl yol ayrılır, sonra əl, baxış…”
Bu nümunədə yol ayrılığı insan münasibətlərinin dağılması ilə paralelləşdirilir. Fiziki ayrılıq mənəvi uzaqlaşmanın poetik ifadəsinə çevrilir. Digər bir nümunədə isə şair yazır:
“Ağlımı başımdan çıxarmaq üçün,
Nə qədər yol qalıb bilinməz hələ.”
Burada yol insanın daxili iztirablarının davam etdiyi həyat məsafəsini bildirir.
Süleyman Abdullanın obraz sistemində təbiət obrazları insan ruhunun davamı kimi təqdim edilir. Bulud, külək, yağış, dəniz, çinar, dağ və torpaq daim psixoloji məna qazanır. “Şirinli-acılı…” şeirində belə yazılır:
“Sonra bulud-bulud qarışır aləm,
Bir də baxırsan ki, hər şey dəyişdi.”
Burada bulud dəyişkən taleyin və insan həyatındakı qeyri-sabitliyin obrazıdır. “Göz dolusu boşluğun şeiri”ndə isə işıq obrazı xüsusi fəlsəfi məna qazanır:
“zəlil adamların həsrətidir işıq!”
Bu misrada işıq yalnız fiziki anlayış deyil, azadlıq, ümid və mənəvi nicatın simvoludur.
Şair cansız əşyalara da poetik ruh verir. Pəncərə, daş, stəkan, yollar, ayaqqabı kimi detallar emosional və fəlsəfi məna qazanır. “Göz dolusu boşluğun şeiri”ndə:
“adama üzünü söykəməyə bir pəncərə,
uzaqlara baxmağa bir cüt göz…”
misralarında pəncərə insanın həyata bağlanmaq istəyinin obrazıdır. Şair burada insanın nəfəs almağa belə mənəvi dayaq axtardığını göstərir.
“Daş” obrazı isə şairdə çox vaxt sərt taleyin və mənəvi ağırlığın ifadəsidir. “Daşlar” şeirində:
“Əldən saldı ayağımı, yoldakı səki daşları.”
misrası həyat yolundakı maneələrin ümumiləşdirilmiş obrazı kimi çıxış edir.
Sosial və ictimai obrazlar da Süleyman Abdulla poeziyasında diqqət çəkir. Şair cəmiyyətin mənəvi aşınmasını satirik boyalarla təsvir edir. “Mizan-tərəzi” şeirində yazır:
“Elə bəzənir ki, saxta adamlar,
Gerçək olana da inanmaq olmur.”
Burada “saxta adamlar” müasir cəmiyyətin mənəvi deformasiyasının obrazıdır. Şair həqiqət və yalan qarşıdurmasını poetik şəkildə ümumiləşdirir.
Vətən obrazı da müəllif yaradıcılığında xüsusi emosional yük daşıyır. “Vətən dedikləri…” şeirində vətən həm doğmalıq, həm də ağrı məkanı kimi təqdim olunur:
“Vətən dediyin belə bir yer,-
nə tərk edə bilirsən, nə yaşaya…”
Bu misralarda vətən insanın ruhuna bağlı taleyə çevrilir. Şair vətəni fiziki məkan kimi yox, insanın içində daşıdığı ağrı kimi təqdim edir.
Nəticə etibarilə, Süleyman Abdullanın “Ömür xətti 55-in kitabı”nda obraz sistemi çoxşaxəli və dərin poetik quruluşa malikdir. Şair təbiət, insan, məkan və əşyaları bir-biri ilə vəhdətdə təqdim edərək fəlsəfi-poetik dünya yaradır. Onun obrazları həm realist, həm simvolik, həm də psixoloji xarakter daşıyır və çağdaş Azərbaycan poeziyasında fərqli estetik düşüncə sistemi formalaşdırır.
IX. ŞAIR VƏ SÜKUT MÜNASIBƏTI
Süleyman Abdulla poetikasında “şair və sükut” münasibəti onun daxili dünyasının, mənəvi tənhalığının və sözə qarşı məsuliyyət hissinin əsas poetik qatlarından biri kimi diqqəti cəlb edir. Şair üçün sükut yalnız danışmamaq deyil, həm də sözün yetişmə məqamı, ruhun özünə qayıdışı və insanın daxilində baş verən mənəvi təlatümlərin ifadə formasıdır. Onun şeirlərində sükut bəzən ağrı, bəzən üsyan, bəzən də hikmət səviyyəsində təqdim olunur. Bu baxımdan Süleyman Abdulla poeziyasında sükut həm psixoloji, həm fəlsəfi, həm də estetik məna daşıyır.
Şairin poetik düşüncəsində sükut çox zaman insanın iç dünyasının danışığı kimi çıxış edir. O, hisslərin sözlə tam ifadə olunmadığını göstərərək susmağın daha dərin mənalar daşıdığını vurğulayır. Şairin müxtəlif şeirlərində rast gəlinən:
“Susdum, içimdə qopdu qiyamət”
kimi poetik yanaşma göstərir ki, susmaq burada zəiflik deyil, əksinə, daxili enerjinin, emosional gərginliyin ən yüksək həddidir. Şairin sükutu zahiri sakitlik olsa da, daxilən böyük mənəvi hərəkətin ifadəsidir.
Süleyman Abdulla üçün şairin sükutu həm də cəmiyyətə etiraz formasıdır. O, bəzi məqamlarda sözün təsirsiz qaldığını hiss edir və susaraq daha güclü mənəvi mövqe nümayiş etdirir. Bu poetik yanaşmada klassik Şərq irfanının təsiri də görünür. Şair anlayır ki, hər həqiqət səslə deyil, bəzən sükutun özü ilə ifadə olunur. Onun misralarında:
“Dərdimi küləyə danışdım bir gün,
Adamlar anlamaz deyə susmuşdum”
kimi nümunələr şairin insanlardan uzaqlaşaraq təbiətə və kainata yönələn daxili dialoqunu göstərir. Burada sükut anlaşılmama qorxusunun deyil, mənəvi seçimin nəticəsidir.
Şairin poetikasında sükut həm də zamanın və həyatın faniliyini anlamaqla bağlıdır. O, insanın taleyi qarşısında acizliyini yüksək pafosla deyil, sakit və düşüncəli intonasiya ilə verir. Bu xüsusiyyət onun lirikasına xüsusi daxili musiqi qazandırır. Şeirlərdə tez-tez rast gəlinən pauzalar, qısa misralar və yarımçıq intonasiyalar sükut poetikasının formaya çevrilmiş nümunələri hesab oluna bilər. Məsələn:
“Bir söz demədim…
Axşam məni dinlədi.”
Burada ellipsis (“…”) işarəsi belə sükutun poetik elementə çevrildiyini göstərir. Şair söz qədər susqunluğun da estetik gücə malik olduğunu nümayiş etdirir.
Süleyman Abdulla poeziyasında şair və sükut münasibəti tənhalıq motivi ilə də sıx bağlıdır. Şair çox zaman özünü izdiham içində tənha hiss edir və bu tənhalığın ifadəsini susmaqda tapır. Onun qəhrəmanı bəzən danışmaqdan yorulmuş, insanlardan incimiş, mənəvi sığınacağı sükutda axtaran obraz kimi görünür. Bu baxımdan sükut həm də daxili müdafiə vasitəsidir. Şairin:
“Səsimdən yoruldum,
Sükuta çəkildim bir ağac kimi”
misralarında sükut təbiətlə eyniləşdirilir və insan ruhunun təmizlənmə məkanı kimi təqdim olunur.
Şairin poetikasında sükutun mistik və irfani çalarları da mövcuddur. O, bəzən Tanrıya yaxınlaşmanın yolunu sükutda görür. Söz insanı dünyaya bağladığı halda, sükut onu mənəvi dərinliyə aparır. Bu xüsusiyyət xüsusilə fəlsəfi ruhlu şeirlərində özünü daha aydın göstərir. Şair üçün susmaq boşluq deyil; əksinə, ruhun ən dolğun danışıq formasıdır.
Nəticə olaraq, poetikasında “şair və sükut” münasibəti çoxqatlı poetik-fəlsəfi məna daşıyır. Sükut burada həm daxili iztirabın, həm mənəvi kamilliyin, həm də sözə olan ehtiramın ifadəsidir. Şair bəzən danışaraq yox, məhz susaraq özünü daha dərindən ifadə edir. Bu xüsusiyyət onun poeziyasına emosional dərinlik, daxili ritm və fəlsəfi tutum qazandırır.
Şairin çoxsaylı üç nöqtələrdən istifadə etməsi də həmin sükut poetikasının texniki ifadəsidir.
X. ESTETIK RISK VƏ FƏRDILIK
Süleyman Abdulla poetikasında “estetik risk və fərdilik” anlayışı ən çox onun ənənəvi poetik qəlibləri dağıdaraq fərdi daxili səsi ön plana çıxarmasında görünür. Şair klassik lirikanın ritmindən çıxaraq sərbəst assosiasiyalar, fəlsəfi təzadlar, modern metaforalar və ictimai ironiyalar vasitəsilə özünəməxsus poetik dünya yaradır. Bu poetikada estetik risk həm forma, həm də məzmun səviyyəsində müşahidə olunur.
Şairin poetik fərdiliyinin əsas cəhətlərindən biri insanın daxili parçalanmasını və zaman qarşısında tənhalığını yeni obrazlarla təqdim etməsidir. “Proloq” şeirində şair həyatın metafizik xaosunu sərt poetik dillə ifadə edir:
“Çox zaman yalan çıxır ilahi həqiqətlər,
Doğru niyə doğrudur, düzü, anlamaq olmur.”
Burada həqiqətin özünün şübhə altına alınması estetik riskdir. Şair oxucunu hazır qənaətlərdən uzaqlaşdırır və onu fəlsəfi qeyri-müəyyənliklə üz-üzə qoyur. Bu yanaşma poetik fərdiliyin nümunəsidir; çünki müəllif ənənəvi didaktik mövqedən imtina edir.
Onun poetikasında fərdilik dil strukturunda da görünür. “Darıxmağın vəsfi” şeirində poetik sintaksis parçalanır, misralar sərbəst düşüncə axınına çevrilir:
“Ayağın altındakı torpaq küsüb səndən
əllərini göylərə tapşırandan sonra…”
Burada torpağın “küsməsi” metaforası insanın mənəvi köksüzlüyünü ifadə edir. Şairin bu cür antropomorfik yanaşması poetik məkana ekzistensial çalar gətirir. Estetik risk ondadır ki, o, klassik poetik harmoniyanı dağıdaraq daxili psixoloji gərginliyi önə çəkir.
Süleyman Abdulla sosial-estetik riskdən də çəkinmir. “İşgəncə” şeirində ədəbi mühiti ironik və sərt dillə tənqid edir:
“İndi ədəbiyyat samoqon sexi kimidir,
bacaran çəkir, bacarmayan qıcqırdır…”
Bu ifadə müasir ədəbi prosesə qarşı açıq üsyandır. Şair burada poetik etiketi pozur, məişət leksikasını poeziyaya gətirir. Bu isə onun fərdi poetik üslubunu formalaşdıran əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Şairin fərdiliyi həm də şəhər, insan və qorxu münasibətlərini təqdim etməsində görünür. “Karantin” şeirində pandemiya atmosferi adi təsvirlə deyil, psixoloji sıxıntı fonunda verilir:
“Pəncərə önündə bir kölgə…
uzaqlara baxmağı unutmuş…”
Burada “uzaqlara baxmağı unutmaq” ifadəsi təkcə fiziki məhdudiyyət deyil, həm də insanın ümid dairəsinin daralmasıdır. Şair pandemiyanı tibbi hadisədən çox, mənəvi təcrid kimi təqdim edir.
Onun poetikasında fərdilik obrazların gözlənilməz assosiasiyalarında da üzə çıxır. “Bir çınqı şeir”də belə deyilir:
“Bir çınqı bəsdir
dünyanı barıt çəlləyinə çevirməyə…”
Burada kiçik detalın qlobal fəlakət metaforasına çevrilməsi şairin poetik təfəkkürünün miqyasını göstərir. Minimal obrazdan maksimal mənanın yaradılması onun estetik cəsarətidir.
Süleyman Abdulla poetikasında fərdilik həm də milli-mənəvi ağrının şəxsi taleyə çevrilməsində görünür. “Ümidlərin süqutu”nda yazır:
“Elə saldılar ki, vətəni gözdən,
Adamın ovcundan torpaq tökülür.”
Bu misralarda vətən anlayışı siyasi şüardan çıxaraq şəxsi faciəyə çevrilir. “Torpağın ovucdan tökülməsi” obrazı həm yaddaşın, həm də mənəvi dayağın itməsi deməkdir.
Nəticə etibarilə, Süleyman Abdulla poetikasında estetik risk poetik normanı pozmaq, sərbəst ifadə üsullarına keçmək, sosial və metafizik həqiqətləri sərt dillə təqdim etməkdən ibarətdir. Fərdilik isə onun obraz sistemində, sintaktik quruluşunda, fəlsəfi baxışında və emosional ifadə tərzində özünü göstərir. Şair poeziyanı yalnız gözəllik vasitəsi kimi deyil, həm də daxili etiraz, düşüncə və mənəvi müqavimət məkanı kimi təqdim edir
XI. ÇAĞDAŞ AZƏRBAYCAN ƏDƏBIYYATINDAKI YERI
Süleyman Abdulla çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında fəlsəfi-poetik düşüncə tərzini özünəməxsus dillə ifadə edən sənətkarlardan biri kimi diqqəti cəlb edir. Onun yaradıcılığı yalnız poetik duyğuların deyil, həm də insanın daxili aləminin, zaman və məkan qarşısındakı mənəvi narahatlıqlarının bədii təcəssümü kimi dəyərləndirilə bilər. Şairin poeziyasında fəlsəfi düşüncə ilə milli ruh, saz havası ilə müasir insanın tənhalığı, ənənə ilə çağdaşlıq bir-birini tamamlayan əsas estetik qatlar kimi çıxış edir.
Süleyman Abdullanın poeziyasında diqqəti cəlb edən mühüm xüsusiyyətlərdən biri insan və həyat haqqında düşüncələrin sadə, lakin dərin mənalı poetik dillə təqdim edilməsidir. O, adi görünən həyat hadisələrindən fəlsəfi nəticələr çıxarmağı bacaran sənətkardır. Şair üçün insan yalnız sosial varlıq deyil, həm də kainat qarşısında tənhalıq yaşayan mənəvi obrazdır. Bu baxımdan onun şeirlərində tez-tez zaman, ömür, yol, tale, ölüm və yaddaş motivləri ilə qarşılaşırıq. Bu motivlər oxucunu sadəcə emosional təsir altına salmır, həm də düşündürür, daxili hesabat aparmağa sövq edir.
Süleyman Abdullanın poetik dili müasir Azərbaycan şeirində fərdi üslub nümunəsi hesab oluna bilər. O, xalq danışıq üslubunun təbii imkanlarından istifadə etməklə yanaşı, metaforik və simvolik ifadə vasitələrinə də geniş yer verir. Şairin şeirlərində “yol”, “daş”, “külək”, “sükut”, “kölgə”, “ocaq” kimi obrazlar yalnız məcazi məna daşımır, həm də fəlsəfi simvollara çevrilir. Bu simvollar vasitəsilə müəllif insanın mənəvi vəziyyətini, cəmiyyətin daxili ziddiyyətlərini və zamanın dəyişən mahiyyətini ifadə edir.
Onun yaradıcılığında saz ritminin poeziyaya daşınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aşıq şeirinin daxili melodiyası və milli ruhu Süleyman Abdullanın şeirlərində yeni poetik forma qazanır. Bu xüsusiyyət şairin poeziyasını həm milli köklərə bağlayır, həm də müasir estetik düşüncə ilə uzlaşdırır. Beləliklə, onun yaradıcılığı klassik aşıq poeziyası ilə çağdaş sərbəst düşüncə arasında körpü rolunu oynayır.
Şairin əsərlərində tənhalıq və mənəvi yorğunluq motivləri də mühüm yer tutur. Müasir insanın daxili sarsıntıları, mənəvi boşluqları və həyatın sürətlə dəyişən ritmi onun şeirlərində poetik-fəlsəfi boyalarla təqdim edilir. Lakin bu tənhalıq ümidsizlik yaratmır; əksinə, insanın özünü tanıması və mənəvi bütövlüyünü qoruması üçün bir vasitəyə çevrilir. Süleyman Abdulla insan ruhunun dərin qatlarını poetik dillə ifadə etməyi bacaran sənətkarlardandır.
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında Süleyman Abdullanın yeri həm də onun milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığında görünür. O, qloballaşan dünyada milli ruhu və mənəvi yaddaşı qorumağa çalışan şairlərdən biridir. Şeirlərində xalq ruhuna bağlılıq, saz və söz ənənəsinə ehtiram, insanlıq və vicdan anlayışları aparıcı xətt təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər onun yaradıcılığını yalnız estetik deyil, həm də mənəvi baxımdan dəyərli edir.
Nəticə etibarilə, Süleyman Abdulla çağdaş Azərbaycan poeziyasında fəlsəfi düşüncə ilə poetik duyğunun vəhdətini yaradan sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı milli poetik ənənələri müasir düşüncə ilə birləşdirərək Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus yer tutur. Şairin əsərləri oxucunu yalnız poetik zövqə deyil, həm də həyat və insan haqqında dərin düşüncələrə aparır.
Süleyman Abdulla çağdaş Azərbaycan poeziyasında sakit, lakin dərin daxili ritmə malik şair kimi görünür. O, klassik poetik duyumu qoruyaraq müasir insanın daxili parçalanmasını yeni poetik dillə təqdim edir.
Onun poeziyasında milli dilin daxili musiqisi qorunur. Lakin bu musiqi klassik harmoniyanın təkrarı deyil; çağdaş insanın narahat nəfəsi ilə yenilənmiş ritmdir.
