Salim Babullaoglunun "Noyabr gündəliyi" şeirinin geniş filoloji təhlili

Müasir Azərbaycan poeziyasında insanın daxili tənhalığını, yaddaşın ağır yükünü və ana itkisini bu qədər sakit, təmkinli, amma eyni zamanda sarsıdıcı şəkildə ifadə edən mətnlər azdır.

Səlim Babullaoğlunun “Noyabr gündəliyi” şeiri yalnız elegiya deyil, həm də insan ruhunun gizli qatlarına enən böyük poetik etirafdır. Bu şeir klassik yas poetikasından fərqlənir. Burada fəryad yoxdur, hayqırtı yoxdur, süni romantik göz yaşları yoxdur. Əksinə, şair mümkün qədər sakit danışır və məhz bu sakitlik mətni daha ağrılı edir.
“Noyabr gündəliyi”ndə noyabr sadəcə ilin bir ayı deyil. O, insan ömrünün payız çağını, yaddaşın saralmış səhifələrini, içəridə gec düşən soyuğu simvolizə edir. Şeir boyunca hiss olunur ki, müəllif həyatın ən böyük boşluğu ilə üz-üzə qalıb. Ana itkisi burada təkcə bir insanın yoxluğu deyil; evin, uşaqlığın, dilin, toxunuşun, hətta zaman hissinin dəyişməsidir. Ana gedəndən sonra insanın yaşadığı dünya əvvəlki dünya olmur.
Şair şeiri gündəlik formasında qurmaqla poetik səmimiyyəti daha da artırır. Tarixlər sadəcə günləri göstərmir. Hər tarix yaddaşın yeni bir yarasını açır. Oxucu sanki müəllifin şəxsi qeydlərini deyil, ruhunun içindən keçən səssiz monoloqları oxuyur. Şeirin gücü də bundadır, burada hər detal yaşanmışdır. Xalatın qoxusu, yaylığın istiliyi, uşağın bir küncdə gizlənib ağlaması, qapıdakı lövhəcik, nənənin yorğun səsi, bunların hamısı birlikdə böyük insan faciəsinin poetik xəritəsini yaradır.
Bu şeirdə ölüm son deyil. Ölüm yaddaşın başqa formaya keçməsidir. Ana yuxularda danışır, gündəlik həyat isə getdikcə yuxuya çevrilir. Şair artıq gerçəkliklə xatirə arasındakı sərhədi dəqiq ayıra bilmir. Bu səbəbdən şeirdə mistik və metafizik qat da yaranır. Oxucu hiss edir ki, insanın sevdikləri fiziki olaraq getsə də, onların səsi, nəfəsi və varlığı insanın daxilində yaşamaqda davam edir.
“Noyabr gündəliyi”nin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun yüksək poetik mədəniyyətlə daxili sadəliyi birləşdirməsidir. Burada həm fəlsəfi düşüncə var, həm uşaqlıq saflığı, həm də müasir insanın mənəvi yorğunluğu. Şeir insanı yalnız kədərləndirmir, onu öz keçmişinə qaytarır. Hər oxucu bu mətnin içində öz anasının səsini, öz evinin qoxusunu, öz uşaqlığının itirilmiş işığını tapır.

“Noyabr gündəliyi”
I (04.XI.2016)

Yazdıqları dilin ölü olduğu iddia edilən
qədim şairlərin şeirlərini oxuyuram tərcümədə,
özündən bacardıqca uzağa qaçmağın
daha bir yolunu təcrübədən keçirirəm hər cümlədə;
onların nəğmələri, sevinci və kədəri mənim batıq səsli
yorğun nitqimlə bu cümə sanki dirilirsə də,
məni heç kim və heç nə ovuda bilmir indi, kiritmir.
çünki sən yoxsan, ana,
və o uşaq bir də baş qoymayacaq dizlərinin pərqusuna.
Demək, insan yaşaya-yaşaya belə ölür(y)müş, diri-diri.

II (06.XI.2016)

Yadıma düşür, payızdı, ikimizdik –
Göyərçin nənə və mən; balacaydım.
Sevincimi, qüssəmi böyüklərə
qısılmaqla anlatdığım vaxtlardı, sarılmaqla.
Hava qaralırdı, talvarın arasından Ayın gümüşü tiyəsini oğurlayıb
əncirin divardakı quru kölgələriylə savaşırdım xəyalımda.
Nənəm söylədi ki, bəri gəl, bir azca başımı dırnaqla.
Şüşəbəndin kəlləsindəki divanda başını qucağıma aldım…
Sürgün görmüş, altı qız və bir oğul böyütmüş, ərini iki ildi itirmiş,
qayınatasının məzarı başında yaşmaqlanan, beli vaxtsız bükülmüş
tənha qadın halsız-halsız nimdaş divandan qalxanda
duz basmış dizlərinin yun sarğısına baxan
balaca uşağın – nəvəsinin heyrət qədər böyük olan gözlərinə zilləndi:
– Eh, ay bala, elə bil heç yaşamadıq, yuxu gördük, – dedi.
Bəzən heç nə anlamırsan.
O gecə mən öz-özümə qısıldım.
Yəqin ki, ilk dəfə.
İndi mən kiminlə danışıram?!
Sən gedəli beş il oldu artıq, bir neçə gün əskikdir.
Sən gedəli həyat rəngsizləşdi, ana, günlər tez ötür, tələsikdir.
Vəfatının ilk ili, demək olar, hər gün səni yuxuda gördüm.
İndi də tez-tez görüşürük və sən hər dəfə nəsə deyirsən:
bir az anlayıram, bir az yox – uşaqlıqda da beləydi.
İndi mən həyatda itirir, yuxularda bəzən qazanıram.
İndi mən də həyatın yalnız həyat,
yuxunun yalnız yuxu olduğuna az inanıram.

III (07.XI.2016)

Nənəgildən atamın, sənin yanına
yetmiş doqquzun ortalarında döndüm.
Məktəbə getməliydim, avqustun son günləriydi.
Diqqətimi ilk çəkən açıq-qəhvəyi lövhəcik oldu.
Qapıda, poçt qutusunun üstündəydi.
– Bura nə yazılıb? – deyə soruşdum.
– Sən… bu yazı həm də sənsən… – dedin.
Razı-razı sevindim və heyrətləndim:
“Bu necə olur, demək, mən təkcə oğlan yox,
həm də bir yazıymışam”.
Evimizdə ilk sabahı gözümü açanda gördüm ki, yoxsan.
Qardaşım və bacım öyrəncəliydilər,
sakitcə: – Ata və ana işdədir, – dedilər.
Xalatını qucaqlayıb bir küncə çəkildim,
onu qoxlayaraq üç-dörd saat dayanmadan ağladım.
Sonra da elə o küncdəcə sən gəlincə mürgülədim.
Toxunuşuna ayıldım, sığalına, öpdün və dedin ki,
böyüyüncə adamlar işə gedirlər hər gün, gülümsədin.
Son gedişindən sonra ağır günlər yaşadım.
Həftələrlə öz-özümə qısılıb yaylığını qoxladım.
– Daha vacib işlər var, adamlar böyüyüncə
gedir və bir daha geriyə dönmürlər… –
sən bunu o vaxt demədin.
Deyə bilməzdin.

IV (08.XI.2016)
İnşa yazanda ən çətini ilk həmlə, birinci cümlədir, demişdin.
Bəs ilk cümləni, sözü yazanda çətin olan nədir?
Sən yoxsan və mən ilk hərfi yoxa çıxmış
bir əlifbayla bambaşqa bir cümlənin,
sözün lap başındaca karıxmış,
qələmi ağ vərəqə söykəyib qalmışam;
əslində, vacib olan nəsə yazmamışam.
Sən yoxsan deyə daha heç kim
əlimdən tutub məni qələmlə birgə ağ vərəqdə
elə rahat və xoşbəxtcə gəzdirməyəcək.
İlk hərfi, sözü itmiş cümlələr bundan sonra
nə yazsam belə, heç vaxt əvvəlkitək bitməyəcək,
bütünləşməyəcək.

V (09.XI.2016)
Hər dəfə uzun fasilədən sonra yazmaq istəyəndə
heç kimə deməsəm də, böyük çətinliklə qarşılaşıram;
“ana” sözünü yazmağı öyrənən uşaqlar kimi həyəcanlanır və çaşıram.
İndi “ana” kəlməsi mənimçün yalnız sənin qıvrım, şabalıdı saçların,
bəstə boyun, ala gözlərin, ətrin, ətsiz yumru göz qapaqların,
ağ bənizin, parlaq dərin, şəfqətli təbəssümün, şux səsin,
yəni şəklin deyil;
indi “ana” kəlməsi bir az yoxluğudur, ana, boşluğudur
bütün bunların və var olan hər bir şeyin – həyatın, ölümün, sözün, dilin.

VI (10.XI.2016)
Bir-iki yeniyetməlik cəhdimi nəzərə almasam,
sənə heç vaxt şeir yazmadım, yaza bilmədim
və ölümündən sonra bu məni daha çox ağrıtdı.
Ölümündən sonra, bəlkə də, ovunmaqçün
ana haqqında yazılmış,
nə vaxtsa oxuduğum çoxlu şeirləri təkrar xatırladım.
Yenilərini axtardım, oxudum.
Əlçatan əksər kitabları vərəqlədim.
Heç birində sən yoxdun.
Bir vaxtlar yaxşı hesab etdiyim,
sevə-sevə əzbərlədiyim mətnlər
niyə belə sönük və saxtaydılar:
qafiyələr məni üzdü –
sənin laylanda onlar belə qulaq deşmirdi;
hövlanklıq – o şey ki, sənin aram nitqinə,
mülayim, mehriban sükutuna yaddı –
məni dəli etdi.
Bircə bəraəti oldu o yazıların,
mən anladım ki, bəzən şeirlərin tarixçələri,
onları yazdıran səbəblər mətnin özündən vacib olur –
əlbəttə, bu, pis təsəlliydi.
Hə, ana, bir-iki yeniyetməlik cəhdimi nəzərə almasam,
sənə heç vaxt şeir yaza bilmədim;
indi yazdıqlarım da təskinlik və etirafdır.

XIII (22.XI.2016)
Bilirsən, ana, nə qədər ki, aramızdaydın, biz ailə idik.
İndi olsa-olsa, bir-birimizə vərdiş etmiş adamlarıq.
Hətta küçədə bəzən təsadüfən və yad adamlar kimi rastlaşırıq.

XIV (23.XI.2016)
Məzar daşın sakini olduğun aləmin
qapısı kimi görünür mənə.
Sən, sanki yenə bizi qoruyursan;
qapının ağzındaca nəvazişlə qarşılayır,
amma içəri buraxmırsan.
– Hansı aydı, oğlum?
– Noyabrdı, ana.
– Qarrıyır?
– Sulu qardı.
– Üşüyürsən?!
– Sənsiz, hə…
– Əynini qalın elə. Qalan hər şeyi bilirsən.
Get, oğlum, yaxşı yol.

XV (24.XI.2016)
Düz beş ildir, demək olar, heç nə yazmıram.
Ömrün qırx dördüncü payızında dünyam
qırx dördün payızındakı dünya qədər xarabalıqdır.
“Freqat”, “Pirat”, “Liman”, “Ləman”, “Limon” deyə
mənasız şeir kimi sahilboyu uzanır həmqafiyə otel və restoranlar;
sanki tək-tək, iki-iki sahilə qaçışan dalğaları yamsılayırlar.
Ümidsizlik içindəyəm, yaddaşın saralmış xəritəsi əlimdə
uşaqlığın mücrüsünü axtarıram o uzaq, yaxın, yad və tanış yerlərdə.
İricınqıllı yaş qumsal zolaq, lal qayalıq, bir də atılmış dəlik-deşik qayıqdı.
Sahildə cızılmış “ana” kəlməsindən uzaqlaşır ləpirlər.
Ləpələr yuyur hər şeyi.
Günəş yanmış evin arxasından qürub edir.

“NOYABR GÜNDƏLİYİ ” şeirinin geniş filoloji təhlil:

“Noyabr gündəliyi” müasir Azərbaycan poeziyasında elegik düşüncənin ən dərin nümunələrindən biri hesab oluna bilər. Bu əsər yalnız ana itkisi haqqında yazılmış şəxsi mətn deyil, o, insan yaddaşının poetik anatomiyasıdır. Şeir yaddaş, ölüm, dil, zaman, ailə, uşaqlıq və varlıq problemlərini bir mərkəzdə birləşdirərək son dərəcə mürəkkəb poetik məkan yaradır.
Əsərin strukturunda diqqəti ilk çəkən cəhət gündəlik formasının seçilməsidir. Bu forma təsadüfi deyil. Gündəlik insanın ən səmimi danışıq məkanıdır. Şair klassik lirik monoloqdan fərqli olaraq tarixlərlə danışır. Tarixlər burada zaman ölçüsü olmaqdan çıxır və psixoloji mərhələlərə çevrilir. Hər gün yeni bir daxili yarılmanı, yeni bir xatirə qatını açır.
Şeirin əsas semantik mərkəzi “ana” anlayışıdır. Lakin burada ana yalnız bioloji və ya ailəvi obraz deyil. Ana dilin başlanğıcı, evin istiliyi, insanın ilkin təhlükəsizlik hissidir. Şairin “ilk hərfi yoxa çıxmış əlifba” metaforası bunu çox güclü ifadə edir. Ana yox olanda insanın daxili dili yarımçıq qalır. Yazmaq çətinləşir. Hətta mövcudluğun özü tamamlanmamış cümləyə çevrilir.
Mətnin poetik xüsusiyyətlərindən biri yaddaşın detallar vasitəsilə qurulmasıdır. Burada böyük fəlsəfi fikirlər məişət əşyalarının içindən doğur. Xalatın qoxusu, yaylıq, qapıdakı lövhəcik, yun sarğı, sığal, bunların hər biri psixoloji simvol funksiyası daşıyır. Müəllif oxucuya faciəni izah etmir, onu hiss etdirir. Bu isə yüksək poetik ustalıq əlamətidir.
Şeirin ikinci hissəsində verilən Göyərçin nənə obrazı kollektiv yaddaşın simvoluna çevrilir. Onun sürgün həyatı, ağır məişət taleyi, itkilərlə dolu ömrü Azərbaycan qadınının ümumiləşmiş obrazıdır. “Elə bil heç yaşamadıq, yuxu gördük” cümləsi əsərin fəlsəfi düyün nöqtələrindən biridir. Burada həyatın faniliyi, zamanın sürəti və insan ömrünün anlaşılmazlığı ifadə olunur.
Şeirdə yuxu motivi xüsusi poetik funksiyaya malikdir. Ana öldükdən sonra yuxularda görünür və bu, gerçəkliklə metafizik dünya arasındakı sərhədi zəiflədir. Müəllif artıq həyatın yalnız maddi reallıq olduğuna inanmır. Bu baxımdan mətn ekzistensial poetikanın nümunəsi kimi də qiymətləndirilə bilər.
“Noyabr gündəliyi”ndə dil problemi də mühüm yer tutur. Şair qədim dillərdə yazılmış şeirləri oxuyur, tərcüməyə sığınır, amma nəticədə yenə öz ağrısına qayıdır. Bu məqam göstərir ki, insan hansı dilə qaçırsa-qaçsın, daxili boşluqdan xilas ola bilmir. Burada dil həm xilas vasitəsidir, həm də acizdir.
Şeir müasir poetik düşüncənin əsas xüsusiyyətlərini daşıyır,
pafosdan uzaqlıq,
daxili monoloqun üstünlüyü,
sərbəst assosiativ yaddaş axını,
məişət detalının simvolikləşməsi,
səssiz emosional gərginlik.
Əsərin mühüm qatlarından biri də ailə anlayışının parçalanmasıdır. “Nə qədər ki, aramızdaydın, biz ailə idik” misrası ana obrazının ailə daxilində birləşdirici mərkəz olduğunu göstərir. Ana yox olduqdan sonra insanlar sadəcə “bir-birinə vərdiş etmiş adamlar”a çevrilirlər. Bu fikir müasir insanın mənəvi yadlaşmasını da əks etdirir.
Şeirin son hissəsində sahildə yazılmış “ana” sözünün ləpələr tərəfindən yuyulması çox güclü poetik simvoldur. Burada zamanın hər şeyi silməsi ideyası görünür. Lakin insan yenə də həmin sözü yazır. Çünki yaddaş unudulacağını bilsə də, unutmaq istəmir.
“Noyabr gündəliyi” müasir Azərbaycan poeziyasında ana mövzusunun ən səmimi və ən fəlsəfi ifadələrindən biridir. Səlim Babullaoğlu bu əsərdə şəxsi itkini ümumbəşəri duyğuya çevirə bilir. Şeir yalnız kədər mətninə çevrilmir, o, insanın yaddaşla yaşamaq məcburiyyətinin poetik salnaməsi olur. Bu əsəri oxuyan hər kəs öz keçmişinə, öz evinə, öz anasına və öz uşaqlığına qayıdır. Məhz buna görə “Noyabr gündəliyi” yalnız bir şeir deyil, insan ruhunun payız gündəliyidir.