Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin və çoxşaxəli mənzərəsində elə sənət adamları vardır ki, onların yaradıcılıq yolunu yalnız şair, yazıçı, alim və ya publisist anlayışlarından birinin çərçivəsinə sığdırmaq mümkün deyil.
Belə şəxsiyyətlərin ömür yolu bir neçə istiqamətin qovuşuğunda formalaşır. Söz sənəti, elm, folklor, müəllimlik, tədqiqatçılıq, ədəbi təşkilatçılıq və ən başlıcası, milli-mənəvi yaddaşa sədaqət. Bilal Alarli belə çoxşaxəli ədəbi simalardandır.
Onun yaradıcılıq yolu doğulduğu torpağın ruhundan başlanır. Alar kəndindən başlayan bu yol sonralar Cəlilabadın, Muğanın, Yardımlının, bütövlükdə Azərbaycan folklorunun və ədəbi mühitinin araşdırılmasına qədər genişlənir. Lakin bu genişlənmə doğma torpaqdan uzaqlaşmaq deyil, əksinə, doğma torpağın mənəvi sərhədlərini genişləndirməkdir.
Bilal Alarlı üçün söz sadəcə ifadə vasitəsi deyil. Söz yaddaşdır, söz tarixdir, söz xalqın yaşantısıdır, söz insanın mənəvi portretidir. Onun yaradıcılığına bütöv şəkildə nəzər salanda bu düşüncənin bütün fəaliyyət istiqamətlərindən keçdiyini görmək mümkündür.
Bilal Hüseynağa oğlu Hüseynov – ədəbi aləmdə Bilal Alarlı imzası ilə tanınan şair, yazıçı, folklorşünas, ədəbiyyatşünas və publisist – 8 sentyabr 1958-ci ildə Cəlilabad rayonunun Alar kəndində dünyaya göz açıb. İnsan doğulduğu yeri sonralar dəyişə bilər, lakin doğulduğu yer insanın yaddaşından heç vaxt silinmir. Bəzən bir kənd bütöv bir ömrün poetik atlasına çevrilir. Bilal Alarlının yaradıcılığında Alar məhz belə bir mənəvi məkandır.
Alar onun əsərlərində yalnız coğrafi ad deyil. Burada ata-baba yaddaşı, kənd həyatı, insan münasibətləri, el adətləri, xalq danışığı, folklor, tarix və mənəviyyat bir-birinə bağlanır.
Təsadüfi deyil ki, müəllifin ədəbi imzasının özündə də doğulduğu torpağın adı yaşayır, Alarlı!
Bu imza müəyyən mənada müəllifin öz kökünə verdiyi ədəbi anddır.
Bilal Alarlının yaradıcılıq yolunun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun folklora təsadüfən gəlməməsidir. O, hələ məktəb illərindən folklor nümunələri toplamağa başlayıb. Xalqın dilində yaşayan bayatılar, atalar sözləri, deyimlər, rəvayətlər, əfsanələr, nəğmələr onun diqqətini çəkib.
Bu maraq sonralar elmi istiqamətə çevrilib.
Beləliklə, uşaqlıq marağı alimlik fəaliyyətinin bünövrəsinə çevrilib.
Bu məqam çox əhəmiyyətlidir. Çünki folklorşünaslıq yalnız kitabxanada oturub mövcud mətnləri araşdırmaqdan ibarət deyil. Folklor canlı xalq yaddaşıdır. Onu qorumaq üçün xalqın içərisinə getmək, yaşlı insanların yaddaşında qalan sözləri dinləmək, kənd-kənd, el-el material toplamaq lazımdır.
Bilal Alarlı məhz bu yolu seçib.
Onun folklor fəaliyyətinin coğrafiyasına Cəlilabad, Alar, Muğan, Yardımlı və digər bölgələrlə yanaşı, Qarabağ folkloru da daxil olub.
Bu fəaliyyət nəticəsində bir çox şifahi xalq yaradıcılığı nümunələri yazıya alınaraq gələcək nəsillər üçün qorunub.
Bilal Alarlının folklorşünaslığında maraqlı bir cəhət vardır, o, folkloru yalnız keçmişin qalığı kimi qəbul etmir.
Onun üçün folklor yaşayan orqanizmdir.
Xalqın əmək nəğməsində onun zəhmətə münasibəti, laylasında ana məhəbbəti, bayatısında kədəri, atalar sözündə həyat təcrübəsi, əfsanəsində dünyagörüşü yaşayır.
Bu baxımdan onun “Azərbaycan əmək nəğmələri” adlı iki kitablıq tədqiqatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Əmək nəğmələri Azərbaycan xalqının həyatında əməyin necə mühüm yer tutduğunu göstərən qiymətli folklor xəzinəsidir. Bu nəğmələrdə torpaq, zəhmət, məhsul, ailə, sevinc, kədər və insanın təbiətlə münasibəti öz əksini tapır.
Bilal Alarlı bu materialları toplamaqla, sistemləşdirməklə və elmi şəkildə təqdim etməklə xalqın əmək yaddaşının mühüm bir hissəsini qoruyub.
Bu, sadəcə kitab yaratmaq deyil.
Bu, mənəvi yaddaşı gələcəyə ötürməkdir.
Bilal Alarlının yaradıcılığında xüsusi yer tutan əsərlərdən biri “Alar və alarlar” kitabıdır.
Bu əsərin mahiyyətində kökə qayıdış dayanır.
İnsan özünü tanımaq istəyirsə, əvvəlcə öz kökünü tanımalıdır. Soy-kök, şəcərə, nəsil yaddaşı, adət-ənənə və folklor bir xalqın özünüdərkinin əsas sütunlarındandır.
Bilal Alarlı Alar məsələsinə də bu prizmadan yanaşır.
O, doğma kəndinin tarixini, insanlarını, soylarını, folklorunu və adət-ənənələrini araşdıraraq lokal yaddaşı daha geniş tarixi-mədəni kontekstə daxil etməyə çalışır.
Bu əsərin əhəmiyyəti ondadır ki, müəllif doğma kənd haqqında sadəcə xatirələr danışmır.
O, kənd yaddaşını elmi tədqiqat predmetinə çevirir.
Bilal Alarlının yaradıcılığında Muğan xüsusi poetik və elmi məna daşıyır.
Muğan onun üçün düzənlikdən, çaydan, kənddən, şəhərdən ibarət coğrafi ərazi deyil.
Muğan burada insanların yaşantısı, söz yaddaşı, folkloru və ədəbi mühiti ilə birlikdə təqdim olunur.
“Muğan elləri” istiqamətindəki tədqiqatları bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Cəlilabadın folklor dünyasını və ədəbi mühitini araşdırmaqla Bilal Alarlı bölgənin söz xəzinəsini sistemləşdirməyə çalışır.
Burada onun tədqiqatçı kimliyinin daha bir xüsusiyyəti üzə çıxır: o, folkloru yalnız mətn kimi deyil, mətnin arxasında dayanan həyatla birlikdə öyrənir.
Bilal Alarlının folklor fəaliyyəti doğma Cəlilabadla məhdudlaşmır.
Yardımlı folklorunun toplanması və tərtibində iştirakı, Qarabağ folklorunun müxtəlif bölgələrindən nümunələr toplaması onun tədqiqat coğrafiyasının genişliyini göstərir.
Burada xüsusilə bir məsələ diqqət çəkir.
Folklorun sərhədi inzibati xəritənin sərhədi deyil.
Bir xalqın dili, yaddaşı, folkloru müxtəlif bölgələrdə müxtəlif çalarlarla yaşaya bilər. Tədqiqatçının vəzifəsi həmin çalarları qorumaqdır.
Bilal Alarlı da məhz bu missiyaya xidmət edir.
Bilal Alarlı yaradıcılığının digər mühüm istiqaməti ədəbiyyatşünaslıqdır.
Onun elmi araşdırmalarında xüsusilə folklor və yazılı ədəbiyyat münasibəti ön plana çıxır.
“Novatorluğun folklor qaynaqları” və Rəsul Rza yaradıcılığı ilə bağlı tədqiqatları bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Rəsul Rza kimi novator sənətkarın yaradıcılığında folklor qaynaqlarını axtarmaq, əslində, bir mühüm həqiqəti ortaya qoyur:
Azərbaycan poeziyasında yenilik ənənədən qopmaq deyil, ənənənin yeni bədii düşüncə ilə yenidən mənalandırılmasıdır.
Bilal Alarlı bu münasibəti elmi müstəvidə araşdırır.
Bu baxımdan onun ədəbiyyatşünaslığı ilə folklorşünaslığı bir-birindən ayrılmır.
Əksinə, biri digərini tamamlayır.
Alimin araşdırdığı sözlə şairin yaratdığı söz eyni mənbədən, insan həyatından qidalanır.
Bilal Alarlının poeziyasında insanın mənəvi dünyası əsas mövzulardandır.
Onun şeirlərində zamanın amansızlığı, həyatın faniliyi, ölüm, vicdan, haqsızlıq, insan münasibətləri, mənəvi aşınma və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət kimi məsələlər mühüm yer tutur.
Şairin poetik dünyasında insan bəzən öz taleyi ilə, bəzən zamanla, bəzən cəmiyyətlə, bəzən də öz vicdanı ilə üz-üzə qalır.
Bu poeziyada söz yalnız gözəllik yaratmaq üçün deyil.
Söz həm də düşündürmək, silkələmək və sual vermək üçündür.
Onun sosial motivli şeirlərində narazılıq yalnız etiraz xatirinə etiraz deyil. Bu narazılığın arxasında insanın daha ədalətli və daha mənəvi bir dünya arzusu dayanır.
Bilal Alarlının poetik yaradıcılığında “Son dua” kitabının xüsusi yeri var.
Kitabın adı özü bir poetik proqram təsiri bağışlayır.
Dua insanın Tanrı qarşısında səmimiyyətidir.
Amma burada “son” sözü bu səmimiyyətə zamanın, faniliyin və həyatın sonluğunun kölgəsini gətirir.
Bilal Alarlının poeziyasında insanın Tanrı, həyat, ölüm və vicdan qarşısındakı münasibəti bir-birinə bağlanır.
Bu şeirlərdə insanın öz iç dünyasına müraciəti də güclüdür.
2023-cü ildə işıq üzü görən “Yaşantılarım” kitabı şairin poetik dünyasının daha bir mühüm mərhələsidir.
Kitabın adına diqqət yetirdikdə belə onun mahiyyəti görünür.
Burada müəllif özünü yalnız şair kimi deyil, yaşayan, düşünən, sevinən, ağrıyan və xatırlayan insan kimi təqdim edir.
“Tapınaqlar”, “minacatlar”, “təsəllilər”, “qınaqlar”, “gileyləmələr”, “hayqırtılar”, “göynərtilər” kimi ifadələr kitabın emosional diapazonunun nə qədər geniş olduğunu göstərir.
Burada ömrün müxtəlif səsləri var.
Sakit dua da var.
Hayqırtı da.
Təsəlli də var.
Göynərti də.
Beləliklə, “Yaşantılarım” bir şeir kitabından daha çox ömrün poetik gündəliyi təsiri bağışlayır.
Kitabda yer alan “Vüsal ağrısı” poeması isə müəllifin Vətən mövzusuna münasibətinin göstəricisidir.
Şəhidlik Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız ölüm anlayışı ilə izah edilmir.
Şəhidlik həm də Vətən qarşısında borc, yaddaş və əbədiyyət anlayışıdır.
Bilal Alarlı bu mövzunu poetik düşüncəyə gətirərkən fərdi ağrı ilə milli ağrını birləşdirir.
Şəhidin taleyi bir ailənin itkisi olmaqdan çıxaraq xalqın yaddaşına çevrilir.
Bilal Alarlının yaradıcılıq diapazonu poeziya və elmi tədqiqatlarla məhdudlaşmır.
Onun hekayə, povest və publisistik yazıları da vardır.
“Üç yanğın”, “Qobu əhvalatı”, “Ölüm”, “Balakişinin qızılları” kimi əsərlərində həyat hadisələrinə bədii münasibət özünü göstərir.
Nəsrində də onun əsas maraq dairəsi insandır.
İnsan taleyi, sosial münasibətlər, mənəvi seçimlər, yaddaş və həyatın ziddiyyətləri onun bədii düşüncəsinin əsas istiqamətlərindəndir.
Bilal Alarlının şəxsiyyətini müəllimlikdən kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil.
Çünki müəllimlik onun üçün sadəcə iş yeri deyil.
Müəllimlik həm də insan yetişdirmək, sözün qiymətini öyrətmək, düşünməyi aşılamaqdır.
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi kimi fəaliyyət göstərməsi onun yaradıcılığına da təsir edib.
O, dili kitabdan öyrənilən quru qaydalar toplusu kimi deyil, xalqın ruhunu yaşadan canlı sistem kimi qəbul edir.
Bəlkə də buna görə onun folklora marağı ilə müəllimliyi arasında dərin əlaqə var.
Müəllim xalqın dilini gələcək nəslə ötürür.
Folklorşünas xalqın yaddaşını qoruyur.
Şair isə həmin dil və yaddaşdan sənət yaradır.
Bilal Alarlının şəxsiyyətində bu üç istiqamət bir araya gəlir.
Bilal Alarlının Azərbaycan ədəbi mühitinə xidmətlərindən danışarkən “Nöqtələr” ədəbi qrupunu xüsusi qeyd etmək lazımdır.
1997-ci ildə Alar kəndində yaradılan bu ədəbi qrup bölgədə yaşayan gənc qələm sahiblərinin üzə çıxarılmasına mühüm imkan yaradıb.
“Nöqtələr”in fəaliyyəti bir həqiqəti sübut etdi:
Ədəbiyyatın coğrafiyası yoxdur.
İstedad yalnız Bakıda, böyük şəhərlərdə yaranmır.
Bəzən ən dəyərli misra kənd evinin sakitliyində yazılır.
Əsas məsələ həmin misranın oxucuya çatdırılmasıdır.
Bilal Alarlı bu istiqamətdə mühüm işlər görüb.
Gənc müəlliflərin əsərlərinin toplu halında çap olunması, onların ədəbi mühitə təqdim edilməsi, yeni adların tanıdılması “Nöqtələr”in fəaliyyətinin mühüm nəticələrindəndir.
Bu səbəbdən Bilal Alarlının xidmətini yalnız “öz kitablarını yazan müəllif” kimi qiymətləndirmək doğru olmaz.
O, həm də başqalarının sözünə yol açan ədəbi şəxsiyyətdir.
Bilal Alarlının yaradıcılıq miqyasını göstərən əsas faktlardan biri onun haqqında ayrıca “Əyalətin ədəbiyyat mogikanı: Bilal Alarlı Hüseynovun ədəbi və elmi fəaliyyəti” adlı biblioqrafik göstəricinin hazırlanmasıdır.
212 səhifəlik bu nəşr onun ədəbi, elmi və publisistik fəaliyyətinin sistemləşdirilməsi baxımından qiymətli mənbədir.
Onun yaradıcılıq irsində müxtəlif janr və istiqamətlər bir arada mövcuddur:
poeziya, nəsr, publisistika, folklorşünaslıq, ədəbiyyatşünaslıq, tərtibçilik və ədəbi təşkilatçılıq.
Bu qədər müxtəlif istiqamətin bir müəllif şəxsiyyətində birləşməsi onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biridir.
Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında bölgələrin rolu çox böyükdür.
Bakı ədəbi prosesin mərkəzlərindən biri olsa da, Azərbaycanın rayon və kəndlərində də daim güclü söz mühiti mövcud olub.
Cənub bölgəsi isə özünəməxsus folkloru, danışıq dili, zəngin mədəni ənənələri və istedadlı qələm sahibləri ilə seçilir.
Bilal Alarlının ən böyük xidmətlərindən biri bu mühitin görünməsinə çalışmasıdır.
O, Cənubun sözünü topladı.
Cənubun folklorunu araşdırdı.
Cənubun ədəbi mühitini yazıya aldı.
Cənubdan çıxan qələm sahiblərinə imkan yaratdı.
Beləliklə, onun fəaliyyəti müəyyən mənada Cənub ədəbi yaddaşının sənədləşdirilməsi missiyasına çevrildi.
Bilal Alarlı yaradıcılığının bütöv mənzərəsinə baxanda qarşımıza yalnız bir şair çıxmır.
Qarşımızda:
şair Bilal Alarlı, insanın ağrısını və sevincini misraya çevirir.
Nasir Bilal Alarlı, həyatın ziddiyyətlərini bədii sözə gətirir.
Folklorşünas Bilal Alarlı, xalqın yaddaşını qoruyur.
Ədəbiyyatşünas Bilal Alarlı, sözün qaynaqlarını araşdırır.
Müəllim Bilal Alarlı, biliyi və söz sevgisini yeni nəslə ötürür.
Publisist Bilal Alarlı, cəmiyyətin ağrılarına münasibət bildirir.
Ədəbi təşkilatçı Bilal Alarlı, gənc qələm sahiblərinə yol açır.
Bu istiqamətlərin hamısının kəsişdiyi nöqtə isə birdir.
SÖZ.
Söz onun üçün həm başlanğıcdır, həm yol, həm də mənzil.
Hər yaradıcı insanın kitabları vardır.
Lakin hər insanın bir də özündən böyük əsəri olur.
Bəzən bu əsər bir kitab deyil.
Bəzən bir ədəbi mühitdir.
Bəzən yetişdirdiyin gənclərdir.
Bəzən qoruduğun xalq yaddaşıdır.
Bəzən isə illərlə topladığın və gələcək nəsillərə saxladığın söz xəzinəsidir.
Bilal Alarlının yaradıcılıq yoluna bu prizmadan baxanda onun ən böyük əsərlərindən birinin sözə xidmət ömrünün özü olduğunu söyləmək mümkündür.
O, yazıb.
Toplayıb.
Araşdırıb.
Tərtib edib.
Öyrədib.
Gənclərə yol göstərib.
Və bütün bunların içində bir həqiqəti qoruyub:
xalqın sözü xalqın yaddaşıdır.
Bilal Alarlının ədəbi və elmi fəaliyyətini bir neçə cümlə ilə yekunlaşdırmaq çətindir.
Çünki onun yaradıcılıq yolu bir istiqamətli yol deyil.
Bu yol Alardan başlayır, Cəlilabaddan keçir, Muğana uzanır, Yardımlıya, Qarabağa və Azərbaycan folklorunun müxtəlif məkanlarına gedib çıxır.
Bu yol şeirdən elmə, elmdən folklora, folklordan ədəbiyyata, ədəbiyyatdan müəllimliyə və ədəbi təşkilatçılığa qədər uzanır.
Lakin yolun harasından baxırsan bax, qarşıya eyni obraz çıxır,
sözün adamı.
Bilal Alarlı sözün həm yaradıcısı, həm araşdırıcısı, həm qoruyucusu, həm də müəllimidir.
Onun yaradıcılığının əsas fəlsəfəsi isə bir fikirdə ümumiləşə bilər:
İnsan ölür, zaman keçir, nəsillər dəyişir, amma yaddaşa çevrilən söz yaşayır.
Bilal Alarlı ömrünü məhz yaşaya biləcək söz yaratmağa həsr edən ziyalılardandır.
ƏZİZ BİLAL ALARLI, AD GÜNÜNÜZ MÜBARƏK!
Əziz Bilal müəllim!
Sizi doğum gününüz münasibətilə səmimi, qəlbdən təbrik edir, sizə ilk növbədə möhkəm cansağlığı, uzun ömür, ailə səadəti, könül rahatlığı və yaradıcılıq fəaliyyətinizdə yeni-yeni uğurlar arzulayıram.
Siz ömrünüzü sözə, elmə, ədəbiyyata, folklora və insan yetişdirməyə həsr etmisiniz. Bu yolda yazdığınız kitablar, topladığınız folklor nümunələri, apardığınız araşdırmalar və yetişməsinə dəstək olduğunuz qələm sahibləri sizin ədəbi ömrünüzün qiymətli səhifələridir.
Arzu edirəm ki, bundan sonrakı illəriniz də əvvəlki illəriniz kimi yaradıcılıqla zəngin olsun. Qələm çəkdiyiniz hər misra könüllərə yol tapsın, apardığınız hər tədqiqat yeni bir həqiqəti üzə çıxarsın, topladığınız hər folklor nümunəsi xalqımızın mənəvi yaddaşında öz layiqli yerini tutsun.
Qoy doğma Aların adı ilə daşıdığınız “Alarlı” imzası hələ uzun illər Azərbaycan ədəbiyyatında, folklorşünaslığında və Cənub ədəbi mühitinin tarixində yaşasın.
Qoy qələminiz heç vaxt yorulmasın, sözünüz tükənməsin, ürəyinizdəki yaradıcılıq işığı daim yansın.
Sizə yeni kitablar, yeni tədqiqatlar, yeni şeirlər və ən başlıcası, sözünüzü qiymətləndirən sadiq oxucular arzulayıram.
68 yaşınız mübarək olsun, əziz Bilal Alarlı!
Tanrı sizə uzun və mənalı ömür, sağlam can, aydın düşüncə və qələm əlinizə daim güc versin!
Doğum gününüz mübarək, dəyərli şair, alim, müəllim və söz adamı!
Sevil Azadqızı Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq.AJB, AYB-nin üzvü. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist
