Səlahəddin XƏLİLOV VƏ Əbu TURXAN - Sevil Azadqızı yazdı

(Milli fəlsəfi düşüncədən ümumbəşəri hikmətə gedən yol)

Azərbaycan fəlsəfi fikrinin inkişaf tarixində elə şəxsiyyətlər vardır ki, onların yaradıcılığını yalnız bir elm sahəsinin sərhədləri daxilində qiymətləndirmək mümkün deyil. Onlar fəlsəfə ilə yanaşı ədəbiyyata, elmə, milli-mənəvi dəyərlərə, tarixə, mədəniyyətə və insanın mənəvi dünyasına müraciət edir, müxtəlif düşüncə sahələrini bir-biri ilə əlaqələndirirlər. Professor Salahaddin Halil belə şəxsiyyətlərdəndir.

Salahəddin Xəlilovun yaradıcılıq yolu Azərbaycan fəlsəfi fikrinin müasir mərhələsində özünəməxsus yer tutur. Onun fəlsəfəyə münasibətində bir mühüm cəhət xüsusilə diqqəti cəlb edir. Fəlsəfə onun üçün yalnız nəzəri anlayışların, terminlərin və abstrakt mülahizələrin məcmusu deyil. Fəlsəfə insanın dünyanı, özünü, cəmiyyəti, mənəviyyatı və varlığın mahiyyətini dərk etmək cəhdidir.
Məhz bu düşüncə istiqamətində Əbu Turxan fenomeni meydana çıxır.
Əbu Turxan adının arxasında dayanmış fikir dünyasını anlamaq üçün ilk növbədə Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi yoluna nəzər salmaq lazımdır. Çünki Əbu Turxanı Xəlilovun ümumi yaradıcılığından ayırmaq onun mahiyyətini natamam göstərərdi.
Əbu Turxan, əslində, Salahəddin Xəlilovun milli fəlsəfi düşüncəyə, xalqın hikmət xəzinəsinə, Şərq və Qərb fəlsəfələrinin münasibətinə və insanın mənəvi dünyasına uzun illər davam edən marağının özünəməxsus ifadəsidir.
Bu baxımdan “Əbu Turxanın hikmət dünyası” yalnız aforizmlər kitabı deyil. Bu əsər həm də bir filosofun milli düşüncə yaddaşına qayıdışının, fəlsəfəni həyatla yaxınlaşdırmaq istəyinin və böyük həqiqətləri yığcam sözlərlə ifadə etmək cəhdinin nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi yaradıcılığı geniş və çoxşaxəlidir. Onun elmi maraqları müxtəlif dövrlərdə elm fəlsəfəsi, fizikanın fəlsəfi problemləri, təbiət və cəmiyyətin inkişaf qanunauyğunluqları, insan, mənəviyyat, milli fəlsəfi fikir və dünya fəlsəfəsi kimi istiqamətlərə yönəlmişdir.
Bu müxtəliflik zahirən ayrı-ayrı mövzular təsiri bağışlasa da, onların daxilində vahid bir məqsəd görünür. İnsanı və onun yaşadığı dünyanı daha dərindən anlamaq.
Salahəddin Xəlilov üçün fəlsəfə yalnız keçmiş filosofların fikirlərini öyrənmək deyil. Fəlsəfə həm də müasir insanın qarşısında duran problemlərə düşüncə ilə cavab axtarmaqdır.
Ona görə onun yaradıcılığında elm ilə fəlsəfə, fəlsəfə ilə ədəbiyyat, milli düşüncə ilə ümumbəşəri fəlsəfə arasında sərhədlər tamamilə qapalı deyil.
Əksinə, bu sahələr bir-birinə keçərək bütöv bir düşüncə sistemi yaradır.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi yolunun ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də budur, o, fəlsəfəni həyatın özündən uzaqlaşdırmır.
Fəlsəfə həyatın içində olmalıdır.
İnsan sevəndə də fəlsəfi suallar qarşısında qalır.
İnsan seçim edəndə də.
İnsan itirəndə də.
İnsan ölüm haqqında düşünəndə də.
İnsan vicdanı ilə üz-üzə qalanda da.
Deməli, fəlsəfə yalnız universitet auditoriyasının deyil, insan həyatının özünün düşüncə formasıdır.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi yolunda xüsusi əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərdən biri milli fəlsəfi düşüncənin araşdırılmasıdır.
Dünya fəlsəfəsini öyrənmək vacibdir.
Qərb fəlsəfəsini bilmək vacibdir.
Şərq fəlsəfəsini bilmək vacibdir.
Antik düşüncəni, orta əsrləri, yeni dövr fəlsəfəsini və müasir fəlsəfi cərəyanları öyrənmək vacibdir.
Amma bütün bunlarla yanaşı bir sual da meydana çıxır.
Bəs biz özümüz kimik?
Azərbaycan düşüncəsinin dünya fəlsəfəsində yeri haradadır?
Azərbaycan xalqının yaratdığı mənəvi irsdə fəlsəfi fikir hansı formalarda ifadə olunub?
Nizaminin, Nəsiminin, Füzulinin, Xaqaninin, Cavidin və başqa mütəfəkkir sənətkarların yaradıcılığında hansı fəlsəfi ideyalar yaşayır?
Xalqın folklorunda, atalar sözlərində, dastanlarında hansı fəlsəfi ümumiləşdirmələr mövcuddur?
Salahəddin Xəlilovun milli fəlsəfi düşüncəyə yönəlməsi məhz bu suallarla əlaqəlidir.
Onun fikrincə, özümüzü yalnız başqalarının düşüncəsi ilə tanımaq olmaz.
Özümüzü öz düşüncə tariximiz vasitəsilə də tanımalıyıq.
Bu isə sadəcə milli qürur məsələsi deyil.
Bu, fəlsəfi özünüdərk məsələsidir.
Əbu Turxan bu yolun harasında dayanır?
Əbu Turxan fenomenini məhz burada anlamaq mümkündür.
Salahəddin Xəlilov milli fəlsəfi irsə və xalq hikmətinə müraciət etdikcə qarşısında çox zəngin bir düşüncə xəzinəsi açılır.
Bu xəzinədə yalnız sistemli fəlsəfi traktatlar yoxdur.
Burada aforizmlər var.
Atalar sözləri var.
Dastanlar var.
Şeirlər var.
Hikmətli ifadələr var.
İnsan həyatının əsrlər boyu topladığı təcrübə var.
Xalqın dünyanı dərk etmə üsulu var.
Deməli, fəlsəfə yalnız filosofların kitablarında yaşamır.
Fəlsəfə xalqın yaddaşında da yaşayır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan istiqamətindəki fəaliyyəti bu xalq hikmətini fəlsəfi düşüncə ilə əlaqələndirmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Burada Əbu Turxan yalnız konkret bir müəllif obrazı kimi deyil, milli hikmətin fəlsəfi ümumiləşdirilməsi üçün yaradılmış düşüncə modeli kimi də qəbul edilə bilər.
Xəlilovun öz izahlarında Əbu Turxan hikmətlərinin milli fəlsəfi fikir və xalq yaradıcılığından qaynaqlandığını vurğulaması da bu məqamı daha aydın göstərir.
Beləliklə, Əbu Turxanın arxasında dayanan əsas ideya fərdi “mən”dən daha genişdir.
Bu, milli yaddaşla filosof düşüncəsinin görüşüdür.
Salahəddin Xəlilovun “Əbu Turxanın hikmət dünyası” əsəri bu baxımdan xüsusi diqqətə layiqdir.
Əsərin dəyəri yalnız onun çoxsaylı hikmətləri əhatə etməsində deyil.
Əsas məsələ budur ki, hikmətli fikirlər ayrıca cümlələr kimi deyil, müəyyən bir düşüncə sisteminin parçaları kimi qəbul edilə bilər.
Kitabın adı belə mühüm məna daşıyır:
Hikmət dünyası.
Deməli, burada söhbət təkcə hikmətli sözlərdən getmir.
Söhbət bütöv bir dünyagörüşündən gedir.
İnsan haqqında düşüncə.
Allah haqqında düşüncə.
Sevgi haqqında düşüncə.
Ölüm haqqında düşüncə.
Zaman haqqında düşüncə.
Tale haqqında düşüncə.
Azadlıq haqqında düşüncə.
Elm haqqında düşüncə.
Mənəviyyat haqqında düşüncə.
Milli kimlik haqqında düşüncə.
Ədəbiyyat və fəlsəfə haqqında düşüncə.
Bütün bunlar birlikdə Əbu Turxanın hikmət dünyasını yaradır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan yaradıcılığında aforizmə xüsusi əhəmiyyət verməsi təsadüfi deyil.
Çünki aforizm fəlsəfi fikrin ən yığcam formalarından biridir.
Uzun bir fəlsəfi əsərdə bir fikri səhifələrlə izah etmək mümkündür.
Aforizmdə isə həmin fikir bir neçə sözə sığdırılır.
Lakin bu qısalıq sadəlik demək deyil.
Əksinə, aforizmin gücü ondadır ki, o, oxucunun qarşısında böyük düşüncə sahəsi açır.
Salahəddin Xəlilovun “Aforizm – fikrin qönçəsidir” fikri bu baxımdan olduqca mənalıdır.
Qönçə açılmamış çiçəkdir.
Onun daxilində çiçəyin gələcək gözəlliyi gizlənir.
Aforizmdə də fikrin böyük imkanları gizlənir.
Oxucu həmin qönçəni öz düşüncəsi ilə açmalıdır.
Bu səbəbdən aforizm oxucunun iştirakını tələb edir.
Xəlilovun Əbu Turxan dünyasında insan əsas mövzulardan biridir.
Çünki bütün fəlsəfi sualların son ünvanı yenə insandır.
Kainat haqqında düşünürük, insan düşünür.
Allah haqqında düşünürük – insan düşünür.
Ölüm haqqında düşünürük, insan düşünür.
Əxlaq haqqında düşünürük, insan qərar verir.
Həqiqəti axtarırıq, insan axtarır.
Deməli, fəlsəfənin mərkəzində insan dayanır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan hikmətlərində insan sadəcə bioloji varlıq kimi təqdim olunmur.
İnsan mənəvi məsuliyyət daşıyan varlıqdır.
O, seçim edir.
O, sevir.
O, nifrət edir.
O, səhv edir.
O, bağışlayır.
O, peşman olur.
O, özünü dəyişir.
O, özündən yüksək bir həqiqət axtarır.
Bu baxımdan Əbu Turxan hikmətləri insanın mənəvi portretini yaradır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan dünyasında ağıl və qəlbin münasibəti xüsusi maraq doğurur.
“Ağıl ayırır, məhəbbət birləşdirir” fikri insanın iki əsas mənəvi qüvvəsini qarşılaşdırır.
Ağıl təhlil edir.
Fərqləndirir.
Müqayisə edir.
Səbəb axtarır.
Məhəbbət isə yaxınlaşdırır.
Bağışlayır.
Birləşdirir.
Bu iki qüvvənin birliyi insanın kamilliyi üçün vacibdir.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi düşüncəsində də insan yalnız rasional varlıq kimi deyil, mənəvi və emosional varlıq kimi dərk olunur.
Bu isə fəlsəfənin insanı bütöv görməsi deməkdir.
İnsan yalnız ağıl deyil.
İnsan yalnız hiss də deyil.
İnsan ağıl və qəlbin mürəkkəb vəhdətidir.
Əbu Turxan hikmətlərinin mühüm istiqamətlərindən biri Allah, iman və mənəviyyat məsələləridir.
“Allahı sevməyin yolu onun yaratdıqlarını sevməkdən keçir” fikri bu istiqamətin mahiyyətini aydın göstərir.
Burada Allah sevgisi insan sevgisindən ayrılmır.
İnsanın mənəviyyatı onun davranışında özünü göstərir.
Əgər insan Allaha sevgidən danışırsa, onun yaratdıqlarına münasibətində də mərhəmət görünməlidir.
Bu yanaşma mənəviyyatı söz səviyyəsindən əməl səviyyəsinə keçirir.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan vasitəsilə ortaya qoyduğu mühüm fikirlərdən biri də budur:
Mənəviyyat yalnız inanmaq deyil, necə yaşamaq məsələsidir.
Əbu Turxan hikmətlərində “Allah qarşısında əyilmək” ilə “dünyanın qarşısında əyilməmək” arasında qurulan əlaqə də çox düşündürücüdür.
İnsan ali mənəvi dəyərə bağlandıqda dünyəvi qorxular qarşısında daha möhkəm ola bilər.
Bu, mənəvi azadlığın paradoksudur.
İnsan yalnız öz nəfsinin, mənfəətinin, qorxularının və ehtiraslarının ardınca getdikdə əslində azadlığını itirir.
Lakin onun həyatında dəyişməz mənəvi ölçü varsa, o zaman haqsızlıq qarşısında dayanmaq gücü artır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan dünyasında azadlıq məhz məsuliyyətlə birlikdə düşünülür.
İnsan həyatının ən qədim fəlsəfi suallarından biri tale problemidir.
İnsan nə qədər azaddır?
Nə qədər şey əvvəlcədən müəyyən olunub?
İnsan öz taleyini dəyişə bilərmi?
Əbu Turxan düşüncəsi bu suallara insanın iradəsini önə çəkən baxışla yanaşır.
İnsan hər şeyi seçmir.
Lakin müəyyən seçim imkanlarına sahibdir.
O, həyatın başlanğıcını seçməyə bilər.
Amma həyatın davamında münasibətini, qərarlarını və davranışlarını müəyyən qədər seçə bilər.
Bu fikir insanı məsuliyyətə çağırır.
Çünki hər şeyi taleyin üzərinə atmaq insanın öz məsuliyyətindən qaçması deməkdir.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi düşüncəsində insanın azadlığı onun məsuliyyəti ilə tamamlanır.
Əbu Turxanın “Zəiflərin faciəsi üçün güclülər məsuliyyət daşıyır” düşüncəsi də Xəlilovun fəlsəfi baxışlarının sosial tərəfini göstərir.
Gücün mənası yalnız üstünlük deyil.
Güc həm də məsuliyyətdir.
Cəmiyyətdə imkanları çox olanların zəiflər qarşısında məsuliyyəti daha böyükdür.
Bu fikir sosial münasibətlərə etik ölçü gətirir.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi düşüncəsində insan yalnız öz fərdi həyatına cavabdeh deyil.
O, başqalarına münasibətinə görə də məsuliyyət daşıyır.
Beləliklə, fəlsəfə fərdi düşüncədən sosial əxlaqa keçir.
Əbu Turxan hikmətlərinin böyük hissəsi insanın özünü tanıması məsələsinə bağlanır.
İnsan çox vaxt dünyanı dəyişmək istəyir.
Lakin özünü dəyişmək daha çətindir.
Başqasının səhvini görmək asandır.
Öz səhvini görmək çətindir.
Başqasını tənqid etmək asandır.
Özünə sual vermək çətindir.
Başqasının yerində olmağı arzulamaq asandır.
Öz potensialını reallaşdırmaq isə zəhmət tələb edir.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan dünyasında insanın özünüdərki məhz bu baxımdan əsas fəlsəfi məsələlərdən birinə çevrilir.
İnsan özünü tanımadan həyatının mənasını tam dərk edə bilməz.
Əbu Turxanın insanları “şüşə” və “ayna”ya bənzədən fikri də insan münasibətlərinin fəlsəfəsini açır.
Bəzi insanlar dünyanı göstərir.
Bəzi insanlar isə bizi özümüzə göstərir.
Birinci insanın funksiyası məlumatlandırmaqdır.
İkinci insanın təsiri isə özünüdərk yaratmaqdır.
Bu fikir müəllim, filosof, yazıçı və mütəfəkkir obrazlarını da düşündürür.
Əsl müəllim yalnız məlumat verən deyil.
Əsl filosof yalnız nəzəriyyə quran deyil.
Əsl yazıçı yalnız hadisə danışan deyil.
Onların ən böyük missiyası insanı özünə qaytarmaqdır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan vasitəsilə yaratdığı hikmət dünyasının gücü də burada görünür.
Xəlilovun düşüncə dünyasında ədəbiyyat təsadüfi sahə deyil.
Azərbaycan ədəbiyyatının böyük nümayəndələri fəlsəfi düşüncənin mühüm daşıyıcılarıdır.
Nizami insan və cəmiyyət haqqında düşünür.
Nəsimi insanın mənəvi azadlığını önə çəkir.
Füzuli eşqi fəlsəfi yüksəlişə çevirir.
Cavid insanın əbədi suallarını səhnəyə gətirir.
Bu baxımdan Azərbaycan ədəbiyyatını fəlsəfədən tam ayırmaq mümkün deyil.
Salahəddin Xəlilovun “Fəlsəfə və ədəbiyyat” istiqamətindəki düşüncələri də məhz bu yaxınlığın mahiyyətini göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Ədəbiyyat insanı düşündürür.
Fəlsəfə insanı sorğuya çəkir.
Hikmət isə bəzən hər ikisinin nəticəsini bir cümlədə ümumiləşdirir.
Əbu Turxan bu üç sahənin kəsişməsində dayanır.
Nizami yaradıcılığında insanın mənəvi kamilliyi əsas problemlərdən biridir.
Nizami üçün insanın böyüklüyü yalnız onun biliyi ilə ölçülmür.
Ədalət, ağıl, mərhəmət və mənəvi təmizlik insanın kamilliyinin əsas şərtləridir.
Bu baxımdan Əbu Turxan hikmətləri ilə Nizami düşüncəsi arasında mənəvi yaxınlıq müşahidə etmək mümkündür.
Fərqli dövrlər.
Fərqli janrlar.
Fərqli ifadə formaları.
Lakin eyni böyük sual:
İnsan necə kamil ola bilər?
Nəsiminin fəlsəfi dünyasında insanın mənəvi qüdrəti xüsusi yer tutur.
İnsan zahiri görünüşdən daha böyükdür.
Onun daxilində mənəvi aləm vardır.
Əbu Turxan düşüncəsində də insanın daxili aləminə xüsusi əhəmiyyət verilir.
İnsanın həqiqi azadlığı onun daxilində başlayır.
Öz nəfsinə hakim olmayan insanın xarici azadlığı nə qədər böyük olsa da, mənəvi azadlığı tam deyil.
Bu baxımdan Nəsimi ilə Əbu Turxan arasında düşüncə səsləşmələri müəyyən mənada milli fəlsəfi yaddaşın davamlılığını göstərir.
Füzulidə eşq yalnız hiss deyil.
Eşq insanı dəyişdirən qüvvədir.
İnsan özündən çıxaraq daha böyük mənəvi aləmə daxil olur.
Əbu Turxan hikmətində də sevginin birləşdirici gücü xüsusi vurğulanır.
“Ağıl ayırır, məhəbbət birləşdirir” fikri sevginin sosial və mənəvi funksiyasını göstərir.
Deməli, sevgi yalnız iki insan arasındakı münasibət deyil.
Sevgi insanın dünyaya münasibətidir.
Sevgi varsa, mərhəmət vardır.
Mərhəmət varsa, məsuliyyət vardır.
Məsuliyyət varsa, insanın mənəvi yüksəlişi mümkündür.
Hüseyn Cavid Azərbaycan fəlsəfi-ədəbi düşüncəsinin ən mühüm simalarından biridir.
Cavidin yaradıcılığında insanın həqiqət axtarışı, azadlıq arzusu, mənəvi böyüklüyü, sevgi və ədalət məsələləri xüsusi yer tutur.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfə və ədəbiyyat məsələlərinə münasibətində Cavid kimi böyük sənətkarların yaradıcılığının fəlsəfi potensialı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əbu Turxan isə həmin fəlsəfi axtarışın aforistik ifadə imkanlarından biri kimi diqqət çəkir.
Cavid böyük ideyanı dramda və poeziyada açır.
Əbu Turxan isə bəzən həmin böyük ideyanı bir cümləyə sıxışdırır.
Xəlilovun fəlsəfi dünyasında Şərq və Qərb düşüncələrinin münasibəti də mühüm yer tutur.
Şərq və Qərbi bir-birinə qarşı qoymaq əvəzinə onların düşüncə imkanlarını dialoqa gətirmək daha məhsuldardır.
Qərb rasional düşüncənin, elmi metodun və sistemli fəlsəfi təhlilin böyük ənənələrini formalaşdırıb.
Şərq isə mənəvi dərinlik, hikmət, irfan və insanın daxili aləmi haqqında zəngin düşüncə xəzinəsi yaradıb.
Lakin bu bölgü mütləq sərhəd deyil.
Hər iki sivilizasiyanın daxilində çoxsaylı düşüncə istiqamətləri vardır.
Salahəddin Xəlilovun fəaliyyəti bu iki böyük düşüncə məkanının dialoquna xüsusi əhəmiyyət verməsi ilə seçilir.
Əbu Turxan da bu dialoqda maraqlı bir körpü rolunu oynayır.
Çünki onun hikmətlərində həm Şərqin mənəvi-fəlsəfi nəfəsi, həm də fəlsəfi ümumiləşdirməyə meyl görünür.
Xəlilovun fəlsəfi yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən biri elm fəlsəfəsidir.
Elm dünyanı izah edir.
Lakin insan yalnız “necə?” sualını verməklə kifayətlənmir.
O, “niyə?” sualını da verir.
Elm hadisənin mexanizmini göstərə bilər.
Fəlsəfə onun mənasını soruşur.
Elm insanın imkanlarını artırır.
Fəlsəfə həmin imkanların məsuliyyətini gündəmə gətirir.
Bu baxımdan elm və fəlsəfə qarşı-qarşıya deyil.
Onlar bir-birini tamamlayır.
Əbu Turxan hikmətləri də insanın yalnız bilməsini deyil, bildiyi ilə necə davranmasını düşündürür.
Bu isə elm ilə hikmət arasındakı fərqi göstərir.
**Bilik imkan verir.
Hikmət istiqamət göstərir.**
Zaman bütün insanların ortaq taleyidir.
İnsan zamanın içində doğulur.
Böyüyür.
Yaşlanır.
Və bir gün bu dünyadan gedir.
Lakin insanın yaratdığı mənəvi dəyərlər başqa cür yaşayır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan hikmətləri də bu mənada zamana qarşı düşüncənin gücünü nümayiş etdirir.
Həqiqi fikir öz dövrünü aşır.
Çünki o, konkret hadisədən deyil, insanın dəyişməyən mahiyyətindən danışır.
Sevgi dəyişmir.
Vicdan dəyişmir.
Ədalət ehtiyacı dəyişmir.
Ölüm qarşısındakı insan sualı dəyişmir.
Həqiqət axtarışı dəyişmir.
Bu səbəbdən hikmət zamanın dəyişdirdiyi zahiri dünyadan daha dərin qatlarda yaşayır.
Milli yaddaş yalnız tarix kitablarında qorunmur.
Milli yaddaş dildə qorunur.
Ədəbiyyatda qorunur.
Musiqidə qorunur.
Folklorda qorunur.
Atalar sözlərində qorunur.
Dastanlarda qorunur.
Düşüncə tərzində qorunur.
Salahəddin Xəlilovun milli fəlsəfi fikrə müraciətinin böyük əhəmiyyəti də budur.
O, fəlsəfənin milli yaddaşla əlaqəsini önə çıxarır.
Əbu Turxan isə bu yaddaşın hikmət formasında ifadəsinə imkan yaradır.
Beləliklə, keçmiş yalnız muzeydə saxlanılan bir mirasa çevrilmir.
Keçmiş gələcəklə danışmağa başlayır.
Əbu Turxan fenomeninin ən maraqlı tərəflərindən biri də müəlliflik məsələsidir.
Salahəddin Xəlilov Əbu Turxan hikmətlərinin mənbəyini yalnız fərdi yaradıcılıqla məhdudlaşdırmır.
Əksinə, onların milli fəlsəfi fikir və xalq yaradıcılığından qaynaqlandığını bildirir.
Bu mövqe Əbu Turxan anlayışına xüsusi məna verir.
Burada filosof özünü xalqın minillik hikmətindən ayrı görmür.
Əksinə, özünü həmin böyük yaddaşın davamı kimi qəbul edir.
Bu baxımdan Əbu Turxan bir “mən”dən çox, bir “biz” düşüncəsidir.
Salahəddin Xəlilovun burada rolu həmin hikmət xəzinəsini fəlsəfi düşüncə müstəvisində təqdim etmək, sistemləşdirmək və müasir oxucu üçün mənalandırmaqdır.
Fəlsəfə çox vaxt uzun düşüncə tələb edir.
Hikmət isə həmin uzun düşüncənin yığcam nəticəsi ola bilər.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan layihəsində məhz bu münasibət diqqəti cəlb edir.
Fəlsəfi düşüncə genişdir.
Aforizm yığcamdır.
Amma yığcamlıq fikrin dərinliyini azaltmır.
Əksinə, bəzən onu daha təsirli edir.
İnsan bir neçə səhifəlik fəlsəfi mülahizəni oxuyub düşünə bilər.
Amma bəzən bir cümlə onun həyatında daha uzun müddət qala bilər.
Çünki həmin cümlə onun öz təcrübəsi ilə birləşir.
Beləliklə, hikmət yalnız müəllifin fikri olmaqdan çıxır.
Oxucunun şəxsi təcrübəsinə çevrilir.
Əbu Turxan – SALAHƏDDİN XƏLİLOVUN düşüncəsinin güzgüsüdür.
Əbu Turxan fenomeninə bu baxımdan nəzər saldıqda onu Salahəddin Xəlilovun yaradıcılıq dünyasından ayrı təsəvvür etmək çətindir.
Çünki Əbu Turxanda Xəlilovun bir sıra əsas fəlsəfi maraqları bir nöqtədə birləşir:
insan,
mənəviyyat,
elm,
fəlsəfə,
ədəbiyyat,
milli düşüncə,
Şərq və Qərb,
zaman,
tale,
azadlıq,
sevgi,
Allah,
əxlaq,
özünüdərk.
Bu mövzuların hər biri ayrıca fəlsəfi tədqiqatın predmetidir.
Lakin Əbu Turxan onları aforizmin yığcam dili ilə bir düşüncə məkanında birləşdirir.
Bu baxımdan Əbu Turxanı Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi düşüncəsinin güzgülərindən biri adlandırmaq mümkündür.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan dünyasını pedaqoji baxımdan da qiymətləndirmək mümkündür.
Çünki hikmət insanın düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirə bilər.
Müəllim yalnız hazır cavab verməməlidir.
O, şagirdə sual verməyi öyrətməlidir.
Filosof da oxucunun əvəzinə düşünməməlidir.
O, oxucunu düşünməyə sövq etməlidir.
Bu baxımdan Əbu Turxan aforizmlərinin təlim-tərbiyə imkanları böyükdür.
Bir aforizm şagird üçün müzakirə mövzusu ola bilər.
Bir hikmətli fikir esse mövzusu ola bilər.
Bir cümlə insanın əxlaqı haqqında uzun söhbətin başlanğıcına çevrilə bilər.
Deməli, hikmət həm fəlsəfi, həm də pedaqoji dəyərə malikdir.
Bu gün insanın qarşısında əvvəlki dövrlərdən fərqli imkanlar vardır.
Texnologiya sürətlə inkişaf edir.
İnformasiya sərhədləri aradan qaldırır.
İnsan dünyanın istənilən nöqtəsində baş verən hadisədən saniyələr içində xəbər tuta bilir.
Lakin informasiya çoxaldıqca insanın hikmətə ehtiyacı da artır.
Çünki çox məlumatlı olmaq düzgün seçim etmək demək deyil.
İnsan çox şey bilə bilər, amma doğru ilə yanlışı ayırmaqda çətinlik çəkə bilər.
Buna görə müasir dövrdə fəlsəfi düşüncənin əhəmiyyəti azalmaq əvəzinə artır.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan vasitəsilə hikmətə müraciəti bu baxımdan müasir insan üçün də aktual görünür.
Filosofun söz qarşısında məsuliyyəti böyükdür.
Çünki fikir insanın düşüncəsini dəyişə bilər.
Bir söz insanı ümidləndirə bilər.
Bir söz onu ümidsizliyə sala bilər.
Bir fikir insanı yaxşılığa sövq edə bilər.
Başqa bir fikir onu yanlış istiqamətə apara bilər.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan hikmətlərində sözün bu məsuliyyət tərəfi də hiss olunur.
Hikmətli söz insanı əyləndirmək üçün deyil.
O, insanı oyatmaq üçündür.
Düşüncəni oyatmaq.
Vicdanı oyatmaq.
Özünüdərki oyatmaq.
Mənəvi məsuliyyəti oyatmaq.
Əbu Turxan haqqında düşünərkən Salahəddin Xəlilovun rolunu üç əsas istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür.
Birincisi, milli fəlsəfi yaddaşa müraciət.
İkincisi, xalq hikmətini fəlsəfi düşüncə ilə əlaqələndirmək.
Üçüncüsü, hikməti müasir insanın düşüncə ehtiyaclarına uyğun şəkildə təqdim etmək.
Bu üç istiqamət Əbu Turxan fenomeninin mahiyyətini müəyyənləşdirir.
Xəlilovun məqsədi sadəcə aforizm yazmaq olsaydı, Əbu Turxan anlayışı bu qədər geniş fəlsəfi məna qazanmazdı.
Burada əsas məqsəd düşüncə yaratmaqdır.
İnsanı düşündürməkdir.
Milli düşüncəni müasir fəlsəfi müstəviyə çıxarmaqdır.
Salahəddin Xəlilov və Əbu Turxan haqqında danışarkən biz əslində Azərbaycan fəlsəfi düşüncəsinin mühüm bir istiqaməti haqqında danışırıq.
Salahəddin Xəlilovun yaradıcılıq yolunda elm, fəlsəfə, ədəbiyyat, milli düşüncə və mənəviyyat bir-birindən ayrı deyil.
Onun Əbu Turxan dünyasına müraciəti də bu bütöv düşüncə sisteminin mühüm ifadələrindən biridir.
Əbu Turxan Xəlilovun fəlsəfi dünyasında hikmətin obrazıdır.
Sözün yığcamlaşmış formasıdır.
Milli yaddaşın müasir düşüncə ilə görüşüdür.
Fəlsəfənin oxucu ilə söhbətidir.
İnsanın özünə yönələn sualdır.
Bu fenomenin ən mühüm cəhətlərindən biri də odur ki, Əbu Turxan hikmətləri insanı hazır cavablarla təmin etməkdən daha çox düşünməyə sövq edir.
Salahəddin Xəlilovun filosof kimi əsas missiyalarından biri də məhz düşüncə mədəniyyətinin inkişafına xidmət etməkdir.
O, fəlsəfəni qapalı bir nəzəri sistem kimi deyil, insanın həyatını mənalandıran düşüncə vasitəsi kimi təqdim edir.
Əbu Turxan isə bu fəlsəfənin daha yığcam, daha aforistik, daha obrazlı və daha yadda qalan ifadə formalarından birinə çevrilir.
Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxanla bağlı fəaliyyəti milli fəlsəfi yaddaşa münasibət baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Çünki xalqın hikməti yalnız keçmişdə qalan sözlər deyil.
O hikmət bu gün də insanın qarşısında duran suallara cavab axtarmaqda iştirak edə bilər.
Nizami insanı kamilliyə çağırır.
Nəsimi mənəvi azadlığı düşündürür.
Füzuli sevgini ilahi və mənəvi yüksəlişə çevirir.
Cavid insanı həqiqət qarşısında dayanmağa məcbur edir.
Salahəddin Xəlilov isə bu böyük düşüncə xəzinəsinin fəlsəfi potensialını müasir dövrdə yenidən dəyərləndirir.
Əbu Turxan həmin böyük milli düşüncə xəttinin müasir hikmət dilində ifadə imkanlarından biridir.
Burada keçmişlə gələcək arasında körpü yaranır.
Milli ilə ümumbəşəri görüşür.
Fəlsəfə ilə ədəbiyyat yaxınlaşır.
Ağıl ilə qəlb bir-birini tamamlayır.
Elm ilə hikmət arasında dialoq yaranır.
İnsan öz taleyinə və mənəvi məsuliyyətinə yenidən baxır.
Ən başlıcası isə insan özünə qayıdır.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi axtarışlarının böyük mənası da burada görünür.
Çünki insanın dünyanı dərk etməsinin son həddi yenə özünü dərk etməsidir.
Özünü dərk edən insan öz məsuliyyətini anlayır.
Məsuliyyətini anlayan insan mənəvi azadlığa yaxınlaşır.
Mənəvi azadlığa yaxınlaşan insan başqasının haqqına daha həssas olur.
Başqasının haqqını qoruyan insan ədalətə yaxınlaşır.
Ədalətə yaxınlaşan insan isə mənəvi kamillik yoluna qədəm qoyur.
Beləliklə, Salahəddin Xəlilovun Əbu Turxan dünyasında hikmət sadəcə gözəl söz deyil.
Hikmət – yaşanmalı olan fikirdir.
Aforizm isə həmin fikrin qönçəsidir.
Filosof onu oxucunun qarşısına qoyur.
Oxucu onu öz düşüncəsi ilə açır.
Həyat isə onun həqiqətini sınaqdan keçirir.
Buna görə Əbu Turxan haqqında danışarkən Salahəddin Xəlilovun adını kənarda saxlamaq mümkün deyil.
Çünki Əbu Turxan fenomeninin fəlsəfi mənasını açan əsas açarlardan biri məhz Salahəddin Xəlilovun öz düşüncə yoludur.
Bu yol elmdən fəlsəfəyə,
fəlsəfədən milli düşüncəyə,
milli düşüncədən hikmətə,
hikmətdən insana,
insandan isə yenidən ümumbəşəri həqiqətə doğru uzanır.
Və bu yolun sonunda bir həqiqət dayanır:
İnsan dünyanı dəyişməkdən əvvəl öz düşüncəsini dəyişməlidir.
Düşüncə dəyişdikdə baxış dəyişir.
Baxış dəyişdikdə münasibət dəyişir.
Münasibət dəyişdikdə insan dəyişir.
İnsan dəyişdikdə isə onun yaşadığı dünya da dəyişməyə başlayır.
Salahəddin Xəlilovun fəlsəfi yaradıcılığında Əbu Turxanın əsl dəyəri də bəlkə elə budur:
insanı düşüncəyə, düşüncəni hikmətə, hikməti isə mənəvi məsuliyyətə aparmaq.
Bu baxımdan Əbu Turxan nə keçmişdə qalan bir ad, nə də sadəcə aforizmlər toplusudur.
O, Salahəddin Xəlilovun milli fəlsəfi yaddaşla müasir insan arasında qurduğu düşüncə körpüsüdür.
Və həmin körpüdən keçən hər oxucu bir qədər də özünə yaxınlaşır.
Çünki əsl fəlsəfə insanı dünyadan uzaqlaşdırmır.
Əsl fəlsəfə insanı özünə qaytarır.
Əbu Turxanın hikməti də həmin qayıdışın sözə çevrilmiş formasıdır.