Xülasə
Bu məqalədə Xosrov Barışanın «Yalqızlıq» adlı şeiri mətnin semantik, struktur, poetik, leksik, ritmik və fəlsəfi qatları baxımından təhlil edilir. Tədqiqatın əsas tezisi ondan ibarətdir ki, şeirdə yalqızlıq ənənəvi mənada insanın yanında başqa bir insanın olmaması kimi deyil, «özünün çox olması» kimi konseptuallaşdırılır. Beləliklə, mətn fiziki tənhalıq anlayışından ontoloji və psixoloji özünəqapanma probleminə keçir. Şeirin daxili kompozisiyası «ev–qapı–film–fayl–ekran–öz–ana–körpə–qəbir–baş daşı–daş baş–baş/boş–boşluq–yalqızlıq–şeir–eşq» ardıcıllığı üzrə inkişaf edən assosiativ semantik zəncir yaradır. Xüsusilə «başdan yox, boşdan öyrəndim» misrasında baş/boş fonetik yaxınlığı ilə semantik qarşıdurmanın birləşməsi mətnin poetik nüvələrindən birini təşkil edir. Məqalədə həmçinin rəqəmsal leksikanın («flaş», «fayl», «ekran») ekzistensial yaddaş metaforasına çevrilməsi, ana-körpə obrazının özünəqucaqlaşma modeli kimi işlənməsi, qəbir daşı və «daş baş» motivlərinin semantik transformasiyası, şeirin özünü yaratması və finaldakı «özüm özümlə» ifadəsinin ontoloji paradoksu araşdırılır. Təhlil nəticəsində «Yalqızlıq»ın yalnız emosional etiraf deyil, özün, yoxluq, yaddaş, ölüm, yaradıcılıq və eşq arasındakı münasibətləri yenidən quran konseptual poetik mətn olduğu qənaətinə gəlinir.
Açar sözlər: Xosrov Barışan, Yalqızlıq, müasir Azərbaycan poeziyası, postmodern poetika, tənhalıq, özünüdərk, boşluq, yaddaş, dekonstruksiya, poetik dil, baş/boş, metapoetika.
Giriş
Müasir Azərbaycan poeziyasında poetik mətnin ənənəvi lirizm çərçivəsindən çıxaraq fəlsəfi, psixoloji, intermedial və özünüdüşüncəli strukturlara yönəlməsi diqqətçəkən tendensiyalardandır. Müstəqillik dövrü poeziyasında mövzu və problematika ilə yanaşı, poetik dilin mexanizmləri, çoxmənalılıq və yeni ifadə vasitələrinin formalaşması da ciddi şəkildə dəyişmişdir.
Azərbaycan postmodern poeziyasının nəzəri baxımdan hələ də müzakirə olunan sahə olduğu, bu poetikada parçalanma, qeyri-müəyyənlik, ironiya, hibridləşmə, karnavallaşma və ənənəvi dəyərlərin dekonstruksiyası kimi xüsusiyyətlərin müşahidə edildiyi qeyd olunur. Son dövrdə Azərbaycan postmodern ədəbiyyatı haqqında ayrıca monoqrafik tədqiqatların meydana çıxması da bu istiqamətin ədəbi-elmi diskursda aktuallığını göstərir.
Bu kontekstdə Xosrov Barışanın «Yalqızlıq» şeiri xüsusi maraq doğurur. Mətn ilk baxışda şəxsi tənhalığın lirik etirafı təsiri bağışlasa da, daha dərin oxunuş zamanı onun sadəcə «yalnızlıq haqqında şeir» olmadığı görünür. Şair yalqızlıq anlayışının özünü yenidən müəyyənləşdirir:
«Yalqızlıq,
Yanında kimsənin olmaması dəyil,
Bəlkə
Bir nəfərə belə yer qalmayacaq həddə
Təkcə
Və təkcə
Özüvün çox olmasıdır!»
Bu tərif mətnin bütün sonrakı semantik hərəkətinin əsasını təşkil edir.
Məqalənin məqsədi həmin konseptual nüvəni mətnin bütün qatları boyunca izləmək, şeirin ayrı-ayrı obraz və ifadələrinin bir-biri ilə necə əlaqələndiyini göstərmək və əsərin poetik sistemini bütöv şəkildə izah etməkdir.
1. Şeirin əsas konsepti: «yalqızlıq»ın yenidən tərifi
Ənənəvi tənhalıq diskursunda insanın təkliyi adətən «başqasının yoxluğu» ilə müəyyənləşdirilir. Başqa sözlə, tənhalıq münasibətin olmamasıdır.
«Yalqızlıq» şeiri isə bu modelə əks istiqamətdə hərəkət edir.
Şairin fikrincə, yalqızlıq:
«Yanında kimsənin olmaması dəyil»
Bu inkarın ardınca mətnin əsas ontoloji hökmü gəlir:
«Özüvün çox olmasıdır!»
Buradakı «çox olmaq» sadəcə özünü sevmək və ya eqosentrizm mənasında başa düşülməməlidir. Mətnin sonrakı qatları göstərir ki, «öz» burada müxtəlif zaman və rolları öz daxilində daşıyan parçalanmış subyektdir.
Şair eyni anda:
indiki «mən»dir;
keçmişin uşağıdır;
özünü qucaqlayan anadır;
qocalmış körpədir;
ölünün özüdür;
qəbrin sahibidir;
özünün sevgilisidir;
nəhayət, öz tənhalığının müəllifidir.
Beləliklə, «özünün çox olması» insanın daxilində «başqa»ya ehtiyac qoymayan daxili çoxluq yaradır.
Bu baxımdan şeirin paradoksu belə formullaşdırıla bilər:
Başqasının yoxluğu → özünə qapanma → özün daxilində çoxalma → başqasına yer qalmaması → yalqızlıq.
Bu, mətnin fəlsəfi əsasını təşkil edir.
2. «Ev» obrazı: fiziki məkandan psixoloji məkana
Şeir çox mühüm bir məkan obrazı ilə başlayır:
«Evin çiraqlarını yanıq qoymaqdır.»
Buradakı ev yalnız fiziki yaşayış məkanı deyil. O, subyektin daxili dünyasının metaforik modelidir.
Ev işıqlıdır, lakin «açarı olmayan» birisi üçün işıq saxlanılır:
«Artıq açarsız biri üçün
Evin çiraqlarını yanıq qoymaqdır.»
Burada «açar» sadəcə qapını açan əşya deyil. O, giriş hüququnun, yaxınlığın və münasibətin simvoluna çevrilir. Açarı olmayan insan evə daxil ola bilmir; başqa sözlə, subyektin daxili məkanına giriş bağlanmışdır.
Beləliklə, ilk dörd misra artıq şeirin əsas problemini mikromodel şəklində təqdim edir:
işıq var → ev var → qapı var → amma giriş imkanı yoxdur.
Bu struktur sonrakı «özün çoxluğu» ideyasının məkan ekvivalentidir.
3. Qapı və yaddaş: fiziki açılmadan psixi açılmaya
Növbəti mərhələdə qapı motivi yaddaş mexanizmi ilə birləşir:
«Hər dəfə açanda evimin qapısını
Sanki flaşda
Sevdiyim filimin
Bilmədən, bilinmədən pozulan
faylını açıram!»
Burada «qapı açmaq» ilə «fayl açmaq» arasında poetik paralellik qurulur.
Qapı açılırsa, evə daxil oluruq.
Fayl açılırsa, yaddaşa daxil oluruq.
Deməli:
qapı = yaddaşa giriş
«Film» isə keçmiş həyatın vizual modelidir. Lakin bu film artıq bütöv deyil:
«pozulan fayl»
Yaddaşın özü zədələnmişdir.
Bu məqamda müasir texnoloji leksika şeirin estetik sisteminə yad element kimi daxil edilmir. Əksinə, «fayl» yaddaşın yeni metaforasına çevrilir.
4. «Pozulmaq»: fayldan insana keçən semantik hərəkət
Şeirin ən uğurlu semantik keçidlərindən biri budur:
«Və bir anda
Mən də pozuluram
Bilmədən və bilinmədən!»
Əvvəl «fayl» pozulmuşdu.
İndi isə «mən» pozulur.
Beləliklə, metaforik obyekt ilə lirik subyekt arasında sərhəd aradan qalxır:
pozulmuş fayl → pozulan insan
Bu, şeirdəki dekonstruktiv mexanizmlərdən biridir: mətn əvvəlcə texniki terminə insani məna verir, sonra həmin texniki vəziyyəti insanın ontoloji vəziyyətinə köçürür.
«Bilmədən və bilinmədən» ifadəsinin təkrarı da bu prosesin şüurdan kənar xarakterini gücləndirir.
5. «Ekran» və tənhalığın təkrar istehsalı
«Ekranda hey yalqızlıq səhnəsi təkrarlanır!»
Burada «film» motivi tamamlanır.
Əgər əvvəl film yaddaşdırsa, ekran yaddaşın indiki zamanda yenidən nümayişidir.
«Təkrarlanır» sözü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tənhalıq bir dəfə baş vermiş hadisə deyil; o, yenidən-yenidən nümayiş etdirilən daxili səhnədir.
Beləliklə:
film → fayl → ekran → təkrar
zənciri yaranır.
Bu zəncir yaddaşın statik deyil, dövri xarakterini göstərir: subyekt hər dəfə qapını açdıqda eyni daxili səhnə yenidən aktivləşir.
6. Ana-körpə motivi: özünə qucaqlaşmanın metaforası
Şeirin ən mürəkkəb psixoloji qatlarından biri ana-körpə obrazıdır:
«Yatarkən dolayıram əllərimi başıma
analıq duyğusunun
əzəldən əbədə dək
Öz ətənə körpəsini
Qucaqladığı tək»
Burada lirik subyekt özünü başqa bir insanın qucağına vermir. Əksinə, özünü özü qucaqlayır.
Ana və körpə arasında normalda iki subyekt olur.
Bu şeirdə isə həmin iki mövqe eyni subyektdə birləşir.
Beləliklə:
ana = mən
körpə = mən
Bu, «özünün çox olması» ifadəsinin poetik səhnələşdirilməsidir.
Lakin mətn dərhal zaman paradoksu yaradır:
«Ancaq körpəsi çoxdan böyüyüb,
qocalıb,
ölmüş belə..»
Körpə yalnız böyümür; qocalır və ölür.
Beləliklə, bir insanın bütün həyat dövrü — doğuluşdan ölümə qədər — eyni «körpə» obrazının daxilində sıxışdırılır.
Subyekt öz keçmişini qucaqlayır.
Amma qucaqladığı artıq canlı uşaq deyil; özünün keçmişdə qalmış və ölmüş formasıdır.
Bu səbəbdən qucaqlaşma burada təsəlli deyil, həm də yas mərasimidir.
7. Qəbir və «daş» motivi: yaddaşın maddiləşməsi
«Qəbiri də var nəm-harada..,
Qəbir baş daşı yalqızlıq..!»
Bu iki misrada yalqızlıq abstrakt psixoloji vəziyyətdən maddi obyektə keçir.
Yalqızlıq artıq «hiss» deyil.
O, qəbir başdaşıdır.
Qəbir isə yaddaşın ən son fiziki formasıdır: insan yoxdur, amma onun yerini göstərən daş qalır.
Burada şeir «ev» obrazından «qəbir» obrazına keçərək məkanın iki qütbünü yaradır:
ev — həyatın məkanı
qəbir — ölümün məkanı
Lakin hər iki məkanın ortaq nöqtəsi «mən»dir.
Başlanğıcda evdə kimsə yoxdur.
Sonra qəbirdə də yalnız daş qalır.
Beləliklə, şeirin məkan strukturu:
ev → qəbir
istiqamətində ölümə doğru daralır.
8. «Qəbir baş daşı» və «daş baş»: semantik çevrilmə
Sonrakı misralar əvvəlki obrazı daxilləşdirir:
«Demək,
mən yeriyəndə
valaylamaq səbəbim
daş başımmış!»
Burada «daş» artıq qəbrin başında deyil.
Daş başın içindədir.
Bu, mühüm metaforik inversiyadır:
qəbirin daşı → insanın başı
Yəni ölümə aid olan xüsusiyyət canlı subyektin bədəninə keçir.
Şairin «daş baş» ifadəsi həm ağırlaşma, həm hərəkətin çətinləşməsi, həm də psixoloji donma təsəvvürünü yaradır.
Bu baxımdan «daş» həm fiziki, həm psixoloji, həm də ekzistensial semantika daşıyır.
9. «Baş»dan «boş»a: şeirin fonetik-semantik mərkəzi
Mətnin ən diqqətəlayiq dil hadisələrindən biri:
«Mən nə öyrəndimsə həyatda,
Başdan yox, boşdan öyrəndim!»
Burada «baş» və «boş» sözlərinin fonetik yaxınlığı poetik mexanizmə çevrilir.
«Baş» düşüncə, ağıl, başlanğıc və insanın fiziki başını bildirə bilər.
«Boş» isə yoxluq, məzmunun olmaması və boşluq semantikasını aktivləşdirir.
Şair «başdan öyrənmək» modelini rədd edib «boşdan öyrənmək» modelini irəli sürür.
Bu, sadəcə söz oyunu deyil.
Bu, şeirin fəlsəfi formuludur:
Mən həyatı sahib olduğum şeylərdən deyil, itirdiklərimdən öyrəndim.
Növbəti misra həmin formulu tamamlayır:
«Boşluq doldurub məni,
Etdi yalqız!»
Burada paradoks yaranır:
boşluq → doldurmaq
Normal məntiqdə boşluq doldurulmalı olan şeydir. Şeirdə isə boşluq özü subyekti doldurur.
Bu paradoks poetik mətnin ən güclü fəlsəfi məqamlarından biridir.
10. «Yalqızlıqdan şeir doğdum»: yaradıcılığın doğuşu
«Yalqızlıqdan şeir doğdum.»
Bu misra mətnin metapoetik mərhələsini açır.
Şeir artıq yalnız yalqızlıqdan danışmır.
Şeir özü yalqızlığın məhsuluna çevrilir.
Burada «doğmaq» felinin seçilməsi də təsadüfi deyil. Bir qədər əvvəl ana-körpə münasibəti təqdim edilmişdi. Orada ana körpəni qucaqlayırdı.
İndi isə:
yalqızlıq → şeir doğurur.
Beləliklə, əvvəlki ana obrazı ilə sonrakı poetik doğuş arasında semantik paralellik yaranır.
Bu baxımdan şeirin daxili modeli belədir:
ana → körpə → ölüm → boşluq → şeir
Şair öz itkisindən yaradıcılıq doğurur.
11. İronik səs və ölümün sosial klişesi
Şeirin sonlarına doğru müəllif birdən-birə başqa bir səs yaradır:
«Sən allah
Mən öləndən sonra,
sözbazlıq edip, deməyin
A… Yazıq
Yalqız idi, yalqız öldü!»
Burada lirik monoloqa sosial-məişət danışığı daxil olur.
«A… Yazıq» ifadəsi yüksək fəlsəfi tonun qəsdən aşağı salınmasıdır.
Bu, ironiya yaradır.
Şair sanki əvvəlcədən bilir ki, ölümündən sonra insanlar onun həyatının mürəkkəbliyini bir klişeyə çevirəcəklər:
«Yazıq, yalqız öldü.»
Halbuki şeirin bütün məzmunu həmin sadələşdirməyə qarşıdır.
Şair demək istəyir:
Məni «yalnız öldü» cümləsinə sığışdırmayın.
Çünki onun yalqızlığı adi sosial tənhalıq deyil.
12. «Sırrımı açmayım»: poetik məxfiliyin yaradılması
«Qoyun, sırrımı açmayım sizə.»
Bu misra oxucu ilə müəllif arasında xüsusi münasibət yaradır.
Şair bir sirrin olduğunu bildirir, lakin həmin sirri tam açmır.
Sonrakı misralar isə həmin sirrin nə olduğunu dolayı yolla göstərir:
«sevgiliyəm özüm özümlə!»
Deməli, sirr:
özünlə olan eşqdir.
Lakin bu eşq də tam izah edilmir. Şair onu açmaq əvəzinə yenidən gizlədir.
Bu, poetik mətnin özünəqapalı strukturunu gücləndirir.
13. Final: yalqızlığın düşməndən şahidə çevrilməsi
Şeirin ən mühüm semantik çevrilişi son iki misradadır:
«Kimsə bilməz və bilməyəcək bu eşqi,
Yalqızlıqdan başqa.»
Başlanğıcda yalqızlıq problemdir.
Ortada yalqızlıq ağrıdır.
Sonra yalqızlıq şeirin səbəbinə çevrilir.
Finalda isə yalqızlıq sirdaş və şahid statusu qazanır.
Bu, əsərin semantik dairəsini tamamlayır.
Beləliklə, şeir «yalqızlıqdan xilas olmaq»la bitmir.
Əksinə, şair yalqızlıqla münasibətini dəyişir.
Yalqızlıq artıq onun düşməni deyil; onun eşqinin yeganə şahididir.
14. Kompozisiya: xətti süjet yox, assosiativ hərəkət
«Yalqızlıq» klassik mənada süjetli şeir deyil.
Burada hadisələrin xronoloji ardıcıllığı əsas prinsip deyil.
Kompozisiya assosiativ poetika üzərində qurulub.
Mətnin əsas assosiativ xəritəsini belə təqdim etmək olar:
ev → açar → qapı → flaş → film → fayl → pozulmaq → ekran → yalqızlıq
sonra:
yalqızlıq → özün → ana → körpə → qocalıq → ölüm → qəbir → baş daşı
sonra:
baş daşı → daş baş → baş → boş → boşluq → yalqızlıq
və nəhayət:
yalqızlıq → şeir → ölüm → özünlə eşq → yalqızlıq.
Bu strukturda başlanğıc və son bir-birinə qayıdır.
Buna görə mətn xətti deyil, dairəvi kompozisiyaya malikdir.
15. Rəqəmsal leksikanın poetik funksiyası
«Flaş», «fayl», «ekran» kimi sözlərin şeirdə işlənməsi xüsusilə diqqətəlayiqdir.
Müasir poeziyada texnologiya leksikasının istifadəsi öz-özlüyündə postmodernlik göstəricisi sayıla bilməz. Əhəmiyyətli olan həmin sözlərin mətn daxilində hansı semantik funksiyanı yerinə yetirməsidir.
Bu şeirdə onlar funksionaldır:
flaş — yaddaşın ani görüntüsü;
film — keçmiş həyatın vizual narrativi;
fayl — yaddaşın saxlanılan, lakin zədələnə bilən forması;
ekran — keçmişin yenidən nümayişi.
Beləliklə, texnoloji leksika sadəcə müasirlik effekti yaratmır; yaddaşın mexanizmini modelləşdirir.
Bu xüsusiyyət müasir Azərbaycan poeziyasında poetik dilin yenilənməsi və yeni ifadə potensialının yaranması ilə bağlı ümumi tendensiyalarla səsləşir.
16. Fragmentarlıq və bütövlük paradoksu
Şeir zahirən fraqmentli görünür.
Sətirlər qısa, sintaksis bəzən parçalanmış, obrazlar bir-birindən uzaq görünə bilər.
Lakin semantik səviyyədə mətn parçalanmır.
Əksinə, hər fraqment növbəti fraqmentə keçid yaradır.
Bu xüsusilə postmodern poetika baxımından maraqlıdır. Müasir Azərbaycan postmodern poeziyası haqqında tədqiqatlarda parçalanma ilə yanaşı, müəllifin ümumi ideyasının mətn daxilində qorunması da xüsusi qeyd olunur.
«Yalqızlıq»da da forma parçalanır, lakin konseptual nüvə sabit qalır:
yalqızlıq = özünün çoxluğu.
Bu, əsərin əsas struktur paradoksudur:
forma fraqmentar → məna bütöv.
17. Postmodern poetika ilə münasibət
Şeiri birbaşa «postmodern şeir» adlandırmaq ehtiyat tələb edir. Çünki hər müasir, sərbəst və texnoloji sözlərdən istifadə edən şeir avtomatik şəkildə postmodern olmur.
Lakin mətnin bir sıra xüsusiyyətləri postmodern poetika ilə məhsuldar şəkildə əlaqələndirilə bilər:
a) Janr sərhədlərinin elastikliyi
Mətn eyni zamanda lirika, fəlsəfi refleksiya, narrativ fraqment və metapoetik etiraf funksiyasını daşıyır.
b) Yüksək və aşağı üslubun qarşılaşması
«Qəbir», «ölüm», «eşq» kimi yüksək poetik anlayışların yanında:
«fayl», «ekran»
və
«A… Yazıq»
kimi gündəlik və texnoloji ifadələr işlənir.
c) Özünəistinad
«Yalqızlıqdan şeir doğdum.»
Şeir öz yaranma prosesini şeirin mövzusuna çevirir.
d) İşarələrin transformasiyası
«Fayl» texniki işarədən yaddaş metaforasına, «daş» fiziki obyektdən psixoloji vəziyyətə, «yalqızlıq» sosial vəziyyətdən ontoloji və hətta erotik şahidə çevrilir.
Azərbaycan postmodern poetikası üzrə araşdırmalarda fraqmentasiya, polifoniya, müxtəlif bədii vasitələrin üst-üstə düşməsi və özünərefleksiya bu poetikanın mühüm əlamətləri sırasında göstərilir.
Buna görə «Yalqızlıq»ı postmodern poetikanın müəyyən elementlərini özündə birləşdirən müasir, assosiativ və özünərefleksiv lirik mətn kimi xarakterizə etmək daha elmi baxımdan ehtiyatlıdır.
18. Dilin poetik mexanizmi
Şeirdə dil yalnız məna daşıyıcısı deyil; özü poetik hadisəyə çevrilir.
Ən mühüm nümunə:
«Başdan yox, boşdan…»
Burada fonetik yaxınlıq semantik keçid yaradır.
Digər tərəfdən:
«daş başım»
ifadəsi «qəbir baş daşı» ilə daxili səsləşmə yaradır.
Beləliklə, sözlər yalnız lüğəvi mənaları ilə deyil, bir-birinin səsini və formasını xatırlatmaqla da mətn qururlar.
Bu xüsusiyyət şeirin interassosiativ strukturunu gücləndirir.
19. Ritm və sərbəst şeir
«Yalqızlıq» klassik heca vəzninin sabit ölçüsünə əsaslanan mətn deyil. Onun ritmi sintaktik pauzalardan, təkrar, paralelizm və misra qırılmalarından yaranır.
Məsələn:
«Təkcə
Və təkcə
Özüvün çox olmasıdır!»
Buradakı misra qırılması «təkcə» sözünün semantik yükünü artırır.
Eyni prinsip:
«Başdan yox, boşdan öyrəndim!»
misrasında da görünür.
Ritmik baxımdan şeirin əsas vasitələri bunlardır:
təkrar;
qısa misralar;
sintaktik pauza;
semantik vurğu;
fonetik yaxınlıq;
qəfil uzun misraların qısa misralarla qarşılaşdırılması.
Bu baxımdan mətnin musiqisi qafiyədən çox intonasiya və daxili ritm üzərində qurulur.
20. «Mən»in parçalanması və çoxalması
Şeirin ən dərin fəlsəfi qatlarından biri subyektin daxili çoxluğudur.
«Mən» sabit identiklik deyil.
O, müxtəlif formalara parçalanır:
mən → uşaq → ana → qoca → ölü → şair → sevgili
Bu baxımdan «özünün çox olması» ifadəsi şeirin sadəcə gözəl metaforası deyil; subyekt nəzəriyyəsinin poetik ifadəsidir.
İnsan tək olduğu halda daxilində çoxlu insan daşıyır.
Paradoks budur ki, həmin daxili çoxluq başqasına ehtiyacı azaltmaq əvəzinə, insanı daha dərin tənhalığa sürükləyir.
21. Ölüm motivi və «yalnız ölmək» klişesinin dağıdılması
Şeirdə ölüm yalnız son nöqtə deyil.
Ölüm artıq əvvəlcədən mətnin daxilində mövcuddur:
«ölmüş belə..»
Körpə hələ şeirin ortasında ölür.
Sonra şair öz ölümünü gələcək zaman formasında xatırladır:
«Mən öləndən sonra»
Beləliklə, zaman xətti də pozulur:
keçmiş ölüm → indiki həyat → gələcək ölüm
Bu üç zaman bir mətn daxilində eyni anda yaşayır.
Şairin «yalqız idi, yalqız öldü» ifadəsini əvvəlcədən rədd etməsi də buradan qaynaqlanır. Çünki onun həyatı sadə sosial tənhalıq formuluna sığmır.
22. Şeirin daxili fəlsəfi düsturu
Mətnin bütün qatlarını bir düsturda birləşdirmək mümkündür:
Yoxluq → boşluq → özünəqapanma → özün çoxalması → yalqızlıq → şeir → özünlə eşq.
Burada ən mühüm çevrilmə budur:
boşluq → yaradıcılıq
və:
yalqızlıq → eşq.
Deməli, şeir yalnız itkinin təsviri deyil.
O, itkinin estetik transformasiyasıdır.
Şair öz tənhalığını sadəcə yaşamır; onu dilə çevirir.
Nəticə
Xosrov Barışanın «Yalqızlıq» şeiri ilk baxışda şəxsi tənhalığın emosional ifadəsi kimi görünür. Lakin mətnin struktur-semantik təhlili göstərir ki, burada daha mürəkkəb poetik mexanizm fəaliyyət göstərir.
Şeirin əsas yeniliyi «yalqızlıq» anlayışının yenidən müəyyənləşdirilməsindədir:
«Bir nəfərə belə yer qalmayacaq həddə
… Özünün çox olmasıdır!»
Bu tərif sonrakı bütün obrazların semantik istiqamətini müəyyənləşdirir.
Ev insanın daxili məkanına, qapı yaddaşa girişə, film keçmişə, fayl zədələnmiş yaddaşa, ekran təkrarlanan xatirəyə çevrilir. Ana-körpə obrazında «mən» iki subyektə parçalanmaq əvəzinə öz daxilində ana və körpə rollarını birləşdirir. Körpənin qocalaraq ölməsi zamanın bir subyektdə sıxışdırılmasını təmin edir. Qəbir və baş daşı ölümün maddi işarəsinə çevrilir; «daş baş» vasitəsilə həmin ölüm işarəsi canlı subyektə keçir. Ardınca «baş–boş–boşluq» fonetik-semantik zənciri şeirin dil səviyyəsindəki ən mühüm transformasiyanı yaradır.
«Boşluq doldurub məni» paradoksu bu sistemin fəlsəfi kulminasiyasıdır: subyekt yoxluq tərəfindən doldurulur və məhz buna görə yalqızlaşır.
Daha sonra:
«Yalqızlıqdan şeir doğdum.»
misrası bütün bu təcrübəni yaradıcılıq aktına çevirir. Beləliklə, itki şeirə, boşluq sözə, yalqızlıq isə yaradıcılığa çevrilir.
Finalda isə ikinci və daha gözlənilməz transformasiya baş verir:
«sevgiliyəm özüm özümlə!»
Burada tənhalıq artıq yalnız əzab deyil. O, insanın özünə olan gizli sevgisinin yeganə şahididir:
«Kimsə bilməz və bilməyəcək bu eşqi,
Yalqızlıqdan başqa.»
Beləliklə, şeir başlanğıcdakı «yalqızlıq» anlayışına qayıdır, lakin artıq eyni mənada deyil. Başlanğıcda yalqızlıq problem, ortada boşluq və ağrı, sonda isə sirdaş və şahiddir. Bu semantik transformasiya əsərin kompozisiya bütövlüyünü təmin edir.
Nəticə etibarilə «Yalqızlıq»ı yalnız tənhalıq haqqında lirik etiraf kimi deyil, özün, yoxluq, yaddaş, ölüm, yaradıcılıq və eşq münasibətlərini yenidən quran konseptual poetik mətn kimi qiymətləndirmək mümkündür. Mətnin estetik gücü onun zahiri fraqmentarlığı ilə daxili semantik bütövlüyünün qarşılıqlı əlaqəsindən yaranır. Bu xüsusiyyət onu müasir Azərbaycan poeziyasında assosiativ, intermedial və özünərefleksiv poetik axtarışlar kontekstində ayrıca tədqiqə layiq nümunəyə çevirir.
Ədəbiyyat və nəzəri kontekst
Qaragözova, E. E. Azərbaycan postmodern ədəbiyyatı. Bakı: Mütərcim, 2025. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında postmodern poetikanın sistemli tədqiqinə həsr olunmuş monoqrafik araşdırma.
Şərifova, S. Azərbaycan postmodern poeziyası. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu, 2026. Tədqiqatda Azərbaycan postmodern poeziyasının parçalanma, qeyri-müəyyənlik, ironiya, hibridləşmə və digər poetik xüsusiyyətləri araşdırılır.
Qaragözova, E. E. Poetics And Challenges in Postmodern Poetry: A comparative study of American and Azerbaijani poetry.E-Revista de Estudos Interculturais, No. 13. Məqalədə parçalanma, polifoniya, simulyakr, hipertextuallıq, ironiya və özünərefleksiya kimi postmodern poetika elementləri müqayisəli şəkildə araşdırılır.
Abdulhasanli, T. A. Postmodernism And Genreless Poetic Samples In Modern Azerbaijani Poetry.Eurasian Academy of Sciences Social Sciences Journal, 2017, Vol. 13, No. 13, pp. 59–65. DOI: 10.17740/eas.soc.2017.V13-04.
Mammadzada, G. J. The Evaluation of Contemporary Azerbaijani Poetry from the Theme and Problematic Paradigm.Research Retrieval and Academic Letters, No. 7, 2024. Tədqiqat müasir Azərbaycan poeziyasında dil, semantika, çoxmənalılıq və yeni poetik ifadə mexanizmlərinin dəyişməsini nəzərdən keçirir.
Elmi redaksiya qeydi: Bu mətn məqalə formatında hazırlanmışdır; lakin konkret jurnalın tələb etdiyi istinad standartı (APA, MLA, Chicago və ya GOST), annotasiya həcmi, müəllif məlumatları, ORCID, UOT/UDK və biblioqrafik tərtibat ayrıca uyğunlaşdırılmalıdır. Həmçinin məqalənin real akademik nəşrə təqdim edilməsindən əvvəl şeirin müəllif variantındakı orfoqrafik və dialektoloji formaların ayrıca izahı məqsədəuyğundur.
YALQIZLIQ ŞEİRİ
Yalqızlıq..,
Hər kəs yatanda gecələyin,
artıq açarsız biri üçün,
evin çiraqlarını yanıq qoymaqdır.
Hər dəfə, açanda evimin qapısını,
sanki fləşdə,
sevdiyim filimin,
bilmədən, bilinmədən pozulan
faylını açıram!
Və bir anda
mən də pozuluram
bilinmədən və bilmədən!
Ekranda hey yalqızlıq səhnəsi təkrarlanır!
Yalqızlıq..,
Yanında kimsənin olmaması dəyil,
Bəlkə..,
bir nəfərə belə, yer qalmayacaq həddə,
təkcə,
və təkcə
özüvün çox olmasıdır!
Artıq fikirləşməyim diyə,
yatarkən dolayıram əllərimi başıma,
analıq duyğusunun
əzəldən əbədə dək,
öz ətənə körpəsini
qucaqladığı tək.
Ancaq, körpəsi çoxdan böyüyüb,
qocalıb,
ölmüş belə..,
Qəbiri də var nəm-harada..,
Qəbrinin baş daşı, yalqızlıq..!
Demək,
Mən yeriyəndə
valaylamaq səbəbim
daş başımmış!
Mən nə öyrəndimsə həyatda,
başdan yox, boşdan öyrəndim!
Boşluq doldurdu məni,
etdi yalqız!
Və mən şeir doğdum
yalqızlıqdan..!
Sən allah…
Mən öləndən sonra,
sözbazlıq edip, deməyin
A’..,
Yazıq yalqız idi, öldü yalqız!
Qoyun, sırrımı açmayım sizə.
Axı, Mən həmişə
sevgiliyəm özüm özümlə!
Kimsə bilməz və bilməyəcək də bu eşqi,
Yalqızlıqdan başqa.
Şeir: Xosrov Barışan
