Bəzən bir insanın adı sadəcə ad olmur — bir yaddaş olur, bir çağırış olur, bir millətin içində yanan səsə çevrilir. Sabir Rüstəmxanlı adı da belə adlardandır. Onun adı çəkiləndə sanki söz ayağa qalxır, dil dirçəlir, yaddaş danışmağa başlayır. O, şeir yazmadı sadəcə — o, xalqın içində susan duyğulara dil verir.
1946-cı ildə Yardımlıda, Hamarkənd kəndində dünyaya gələn S.Rüstəmxanlının taleyi elə o torpağın özü kimi oldu — sərt, dözümlü, amma içində dərin bir istilik, sönməyən bir həyat eşqi… Kəndin sakitliyi, torpağın nəfəsi, insanın alın təri onun ruhuna hopdu. Sonralar yazdığı hər misrada bu torpağın qoxusu, bu xalqın taleyi duyuldu.
Onun sözləri kitab səhifələrində qalmadı, küçələrə çıxdı, insanların dilinə düşdü, ürəklərdə yer tapdı. Çünki o, süni danışmadı, uydurma yazmadı — o, yaşadıqlarını yazdı, duyduqlarını dedi. Onun şeirlərində vətən sadəcə coğrafiya deyil, bir dərd, bir sevda, bir çağırışdır. Ana dili onun üçün sadəcə ünsiyyət vasitəsi yox, varlığın özüdür.
“Ömür kitabı” — bu adın içində bir həyat yatır, bir millətin aynası gizlənir. Bu əsər haqqında çox yazılıb, çox danışılıb. Amma həqiqət birdir: bu kitab sadəcə oxunmur, yaşanır. Xüsusilə Milli azadlıq hərəkatı illərində bu sözlər bir ümidə çevrildi, bir xalqın ayağa qalxmasına ruh verdi. Sanki şair yazmırdı, zaman özü danışırdı.
Sabir Rüstəmxanlı haqqında yazanlar onun yaradıcılığını “milli ruhun poeziyası” adlandırırlar. Bu, təsadüfi deyil. Çünki onun hər misrasında bir tarix var, hər sözündə bir yaddaş. O, keçmişi unutmamağı öyrədir, gələcəyə isə başıuca baxmağı. Onun şeirləri oxucunu tək qoymur — ya düşündürür, ya sarsıdır, ya da içində gizlənən duyğuları oyadır.
Onun “Sağ ol, ana dilim!”, “Qan yaddaşı”, “Zaman məndən keçir” kimi əsərləri sanki bir insanın yox, bir xalqın ürək döyüntüsüdür. Bu əsərlərdə zaman keçir, amma söz qalır; insan dəyişir, amma yaddaş yaşayır. O, sözün içində bir millətin izini qoruyur.
Sabir Rüstəmxanlı yalnız şair kimi yaşamadı. O, sözün məsuliyyətini daşıdı. 1989-cu ildə Azərbaycan qəzetini yaratmaqla sanki sözə yeni nəfəs verdi. Daha sonra Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində fəaliyyəti, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasına rəhbərliyi onun sözünü əmələ çevirdiyini göstərdi. O, yalnız yazmadı — yaşadı, mübarizə apardı, danışdı. Susmadı, susqunluq ona yaraşmaz…
Onun haqqında yazılan yazılarda tez-tez bir fikir səslənir: Sabir Rüstəmxanlı sözlə yaşayan insandır. Bu, sadəcə bir tərif deyil, bir həqiqətdir. Çünki o, sözün arxasında gizlənmədi — sözün önündə dayandı.
Bu gün onun yaradıcılığı yalnız Azərbaycanla məhdudlaşmır, Türkiyədə, Rusiyada, İsveçdə də oxunur. Amma harada oxunursa oxunsun, bir həqiqət dəyişmir: onun sözləri həmişə vətənə qayıdır.
Sabir Rüstəmxanlı bir ömür yazdı, yazır və hələ çox yazacaq. Amma bu ömür kağız üzərində qalmadı — insanların yaddaşına köçdü, hələ də köçməkdədir. Onun sözləri zamanın içindən keçir, amma şeirlərininbirində də belə deyir Sən zamanın içindəsən. Çünki həqiqi söz ölmür, unudulmur, sadəcə yaşayır… insanın içində, xalqın yaddaşında, dilin nəfəsində.
Tural Balabəyli
