Söz insanın varlıq səhnəsinə çıxardığı ilk mənəvi əməldir. İnsan danışmağa başladığı andan etibarən yalnız fikrini deyil, özünü də dünyaya təqdim edir.
Hər söz bir niyyət daşıyır. Hər niyyət isə məsuliyyət yaradır. Buna görə söz yüngül deyil. O, daşınmayan, amma insanın ömrü boyu çiyinlərində qalan bir yükdür. İnsan dediyi söz qədərdir deyimi də buradan doğur. Çünki söz insanın iç dünyasının səsidir. İç nədirsə, söz də odur.
Sözün yükü onun təsir gücündən gəlir. Bir cümlə insanın taleyini dəyişə bilər. Bir kəlmə ümid verib ayağa qaldıra bilər. Bir ifadə illərlə sağalmayan yara aça bilər. Söz fiziki toxunuşdan daha dərin iz buraxır. Çünki o, birbaşa qəlbə toxunur. Qəlb isə hər şeyi yadda saxlayır. Unudulan hadisələr olur, amma unudulmayan sözlər qalır. İnsan bəzən üzün ifadəsini, baxışın sərtliyini unudur, lakin eşitdiyi bir sözü illərlə içində gəzdirir.
Sözün ağırlığı onun geri dönməməsindədir. Atılan daş bəlkə geri yığılır, amma deyilən söz geri alınmır. Peşmanlıq sükutla ifadə oluna bilər, lakin sükut deyilmiş sözü silmir. Bu səbəbdən söz düşüncədən qabaq deyildikdə, onun yükü ikiqat ağırlaşır. Düşünülmədən deyilən söz həm deyəni, həm də eşidəni yaralayır. İnsan çox vaxt başqasını incitdiyini sanır, amma əslində öz vicdanını yaralayır.
Sözün yükü həqiqət daşıyanda daha ağır olur. Çünki həqiqəti demək cəsarət tələb edir. Yalan söz asan deyilir, çünki onun arxasında məsuliyyət hissi yoxdur. Həqiqət isə yük kimidir. Onu daşımaq üçün bel lazımdır. Bu səbəbdən çoxları yalandan yapışır. Amma yalanın yükü gec-tez daha ağır olur. Çünki yalan yeni yalanlar doğurur. İnsan yalan danışdıqca sözün yükü yüngülləşmir, əksinə qat-qat artır.
Cəmiyyətin mənəvi vəziyyəti sözə münasibətdən bilinir. Əgər cəmiyyətdə söz ucuzlaşıbsa, insan da ucuzlaşıb deməkdir. Vədin dəyəri qalmayıbsa, etibar ölüb deməkdir. Danışmaq çoxalıb, amma söz azalıbsa, orada səs var, məna yoxdur. Sözün yükü hiss edilməyəndə dil məsuliyyətsiz alətə çevrilir. Belə yerdə söz bağlamır, ayırır. Yaraları sağaltmır, dərinləşdirir.
Söz həm də ilahi əmanətdir. İnanc sistemlərində sözün xüsusi çəkisi var. Dua sözdür. And sözdür. Əhd sözdür. Bu anlayışlar göstərir ki, söz yalnız insanlar arasında deyil, insanla Allah arasında da körpüdür. Bu körpü dağıldıqda insanın daxili nizamı pozulur. Dilin əxlaqı pozulanda qəlbin əxlaqı da pozulur. Çünki dil qəlbin tərcümanıdır.
Sözün yükünü dərk edən insan hər danışanda ölçüb-biçir. O bilir ki, hər söz ya savabdır, ya da günah. Ya işıqdır, ya da kölgə. Belə insan üçün susmaq qorxaqlıq deyil. Danışmaq da cəsarət deyil. Əsl cəsarət doğru zamanda doğru sözü deməkdir. Əsl hikmət isə danışılmalı yerdə susmamaq, susulmalı yerdə dili saxlamaqdır.
Nəticə olaraq demək olar ki, söz insanın daşıdığı ən ağır mənəvi yükdür. O, görünməzdir, amma təsiri dərin və qalıcıdır. İnsan sözün məsuliyyətini dərk etdikcə həm özünü, həm də başqalarını qoruyur. Sözün yükünü anlayan insan dili ilə deyil, qəlbi ilə danışır. Belə sözlər incitmir, oyadır. Dağıtmır, qurur. İnsanlığı ayaqda saxlayan da məhz bu cür sözlərdir.
✍Sevil Azadqızı
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist.
28.01.2026
