Sabir RÜSTƏMXANLI — 80 İL: sözə, Vətənə,və milli yaddaşa həsr olunmuş ömür

Azərbaycan ədəbiyyatının zəngin və çoxəsrlik inkişaf tarixində elə sənətkarlar var ki, onların yaradıcılıq yoluna yalnız ayrı-ayrı əsərlərin timsalında nəzər salmaq kifayət etmir. Belə şəxsiyyətlərin ədəbi irsi bir dövrün düşüncəsini, xalqın mənəvi dünyasını, tarixə münasibətini, milli yaddaşını və gələcəyə baxışını özündə yaşadır.

Xalq şairi Sabir Xudu oğlu Rüstəmxanlının yaradıcılığı da məhz belə zəngin və çoxşaxəli ədəbi irslərdən biridir. 2026-cı ildə onun anadan olmasının 80 illiyi tamam olur. Bu yubiley yalnız bir sənətkar ömrünün əlamətdar tarixi deyil, həm də altmış ildən artıq davam edən məhsuldar yaradıcılıq yoluna nəzər salmaq üçün mühüm fürsətdir.
Mən, Sabir Rüstəmxanlının 80 illik yubileyi münasibətilə bu yazını qələmə alarkən, ilk növbədə, böyük bir söz adamının keçdiyi uzun və mənalı yaradıcılıq yoluna ehtiramımı ifadə etmək istəyirəm. Səksən illik ömür bir insanın həyatında mühüm bir tarix olduğu kimi, altmış ildən artıq davam edən yaradıcılıq yolu da ədəbiyyat üçün böyük zaman kəsiyidir. Sabir Rüstəmxanlının ömrü Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif mərhələləri ilə qovuşan, sözün ictimai məsuliyyətini daim ön plana çəkən, Vətən və millət anlayışlarını yaradıcılığının əsas mənəvi dayaqlarından birinə çevirən sənətkar ömrüdür.
Sabir Rüstəmxanlı 20 may 1946-cı ildə Yardımlı rayonunun Hamarkənd kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycanın dilbər guşələrindən birində dünyaya göz açması, doğma torpağın təbiəti və kənd mühitinin mənəvi dəyərləri onun sonrakı yaradıcılıq dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. O, Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil almış, sonralar filologiya elmləri doktoru olmuşdur.
Onun ədəbiyyata gəlişi çox erkən yaşlardan başlamışdır. İlk şeiri “Kəndim” 1957-ci ildə çap olunmuşdur. Bu faktın özü bir tərəfdən gənc Sabirin ədəbiyyata olan böyük sevgisini, digər tərəfdən isə sözə erkən yaşlarından məsuliyyətlə yanaşdığını göstərir. 1970-ci ildə “Tanımaq istəsən…” adlı ilk kitabının nəşri ilə onun professional ədəbi fəaliyyəti daha geniş miqyas aldı.
Lakin Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılıq yolu yalnız şeirlə məhdudlaşmadı. O, zaman keçdikcə poeziya ilə yanaşı, nəsr, publisistika, ədəbi-elmi düşüncə, tərcümə və digər sahələrdə də özünü göstərdi. Onun yaradıcılığında bir sənətkarın müxtəlif janrlara müraciəti təsadüfi xarakter daşımır. Əksinə, hər janr onun düşüncə dünyasının ayrı bir tərəfini ifadə edir.
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun Vətənə bağlılığıdır. Onun üçün Vətən yalnız insanın doğulduğu torpaq deyil. Vətən həm də dil, tarix, yaddaş, ata-baba ruhu, milli mənlik, mənəvi məsuliyyət və gələcək nəsillər qarşısında borcdur. Buna görə də onun əsərlərində Vətən mövzusu bəzən lirik duyğu, bəzən tarixi düşüncə, bəzən vətəndaşlıq mövqeyi, bəzən isə insanın daxili məsuliyyəti kimi meydana çıxır.
Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında milli ruh mühüm yer tutur. Onun şeirlərində Azərbaycan xalqının tarixi, taleyi, sevinci və ağrısı, azadlıq arzusu, ana dilinə məhəbbəti, milli kimlik duyğusu və istiqlal düşüncəsi geniş əksini tapır. Bu baxımdan onun poeziyası sadəcə poetik ifadələr toplusu deyil; xalqın mənəvi dünyasına açılan bir pəncərə təsiri bağışlayır.
Ana dili mövzusu da şairin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. “Sağ ol, ana dilim” kimi əsərlərində dilə münasibət adi bir məhəbbət ifadəsindən daha geniş məna daşıyır. Ana dili xalqın yaddaşıdır, onun keçmişdən gələcəyə uzanan mənəvi körpüsüdür. Dil yaşadıqca xalqın milli kimliyi də yaşayır. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında dilə olan bağlılıq məhz bu mənəvi düşüncə ilə səsləşir.
Onun əsərlərində tarixə münasibət də xüsusi diqqət çəkir. Sabir Rüstəmxanlı üçün tarix yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrin xronologiyası deyil. Tarix xalqın özünü tanıması, keçmişindən nəticə çıxarması və gələcəyini daha düzgün müəyyənləşdirməsi üçün mənəvi yaddaşdır. Bu baxımdan “Ömür kitabı” onun yaradıcılığında xüsusi əhəmiyyət daşıyan əsərlərdən biridir.
“Ömür kitabı”nın adı belə insan ömrü ilə xalq ömrünün bir-birinə bağlılığı haqqında düşünməyə imkan verir. Fərdi yaddaşla milli yaddaşın qovuşduğu bu yaradıcılıq xəttində müəllif öz həyatını, xalqın taleyini, tarixi prosesləri və zamanın mənzərəsini bir-birindən ayrı düşünmür. Bu xüsusiyyət Sabir Rüstəmxanlının həm şair, həm publisist, həm də düşüncə adamı kimi fəaliyyətinin əsas cəhətlərindən biridir.
Şairin yaradıcılığında milli istiqlal düşüncəsinin də xüsusi yeri vardır. Onun poeziyasında azadlıq yalnız siyasi anlayış kimi deyil, insanın və xalqın mənəvi varlığının əsas şərtlərindən biri kimi təqdim olunur. Milli şüur, milli ləyaqət və müstəqillik arzusu onun yaradıcılıq dünyasının mühüm istiqamətlərindəndir.
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının başqa mühüm xüsusiyyəti onun tarixi şəxsiyyətlərə və tarixi hadisələrə bədii münasibətidir. “Göy Tanrı”, “Ölüm zirvəsi”, “Difai fədailəri”, “Şair və şər”, “Sunami”, “Akademikin son əsəri” və digər əsərlərində müxtəlif tarixi, ictimai və mənəvi məsələlərə müraciət edilir.
“Göy Tanrı” əsərində qədim türk dünyasının tarixi və mənəvi qatlarına müraciət diqqəti cəlb edir. Bu əsərdə tarix yalnız keçmişin təsviri kimi deyil, milli kimliyin dərk olunması üçün mühüm mənəvi mənbə kimi meydana çıxır. Sabir Rüstəmxanlının türk dünyasına, türk dilinə və türk mədəniyyətinə marağı onun ümumi yaradıcılıq istiqamətlərindən biridir.
“Difai fədailəri” romanında isə Azərbaycanın mürəkkəb tarixi dövrlərindən birinə müraciət edilir. Tarixi hadisələrin bədii şəkildə işlənməsi vasitəsilə xalqın yaddaşında iz buraxmış hadisələr və şəxsiyyətlər yenidən düşüncə predmetinə çevrilir.
“Ölüm zirvəsi” əsərində Cavad xan mövzusuna müraciət edən sənətkar tarixi şəxsiyyətin timsalında Vətən, torpaq, ləyaqət və mübarizə kimi anlayışları ön plana çıxarır. Cavad xan obrazı Azərbaycan tarixində dövlətçilik və torpağa bağlılıq anlayışları ilə əlaqələndirilən mühüm simalardan biridir. Sabir Rüstəmxanlının bu mövzuya müraciəti onun tarixə və milli yaddaşa münasibətinin göstəricilərindəndir.
Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılıq dünyasında Məhəmməd Hadi mövzusu da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. “Şair və şər” romanında böyük Azərbaycan şairinin həyatı və yaradıcılığına müraciət edilir. Burada yalnız bir şairin taleyi deyil, həm də sənətkarın öz dövrü ilə münasibəti, söz adamının cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti və ədəbiyyatın insan həyatındakı rolu barədə düşüncələr meydana çıxır.
Sabir Rüstəmxanlı həm də böyük bir publisistdir. Onun jurnalistika və mətbuat sahəsində fəaliyyəti Azərbaycan ictimai fikir tarixində ayrıca yer tutur. O, 1967-ci ildən “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində çalışmış, daha sonra “Yazıçı” nəşriyyatında müxtəlif vəzifələr tutmuş, 1989–1991-ci illərdə “Azərbaycan” qəzetinin baş redaktoru olmuşdur. Bu fəaliyyət onun söz adamı kimi yalnız bədii yaradıcılıqla deyil, mətbuat və ictimai fikir sahəsi ilə də sıx bağlı olduğunu göstərir.
Publisistikada onun diqqət mərkəzində xalqın taleyi, milli-mənəvi dəyərlər, dil, tarix, ədəbiyyat və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət kimi məsələlər dayanır. Bu baxımdan onun publisistikası ilə poeziyası arasında möhkəm mənəvi bağ mövcuddur. Şair hansı məsələdən yazırsa-yazsın, əsas məqsədlərindən biri insanı düşündürmək, milli yaddaşa müraciət etmək və mənəvi məsuliyyət hissini gücləndirməkdir.
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının miqyasını onun 15 cildlik “Seçilmiş əsərləri” də aydın şəkildə göstərir. Bu külliyyatda müxtəlif illərdə yazılmış şeirlər və poemalarla yanaşı, romanlar, kiçik romanlar, hekayələr, pyeslər, publisistika, açıq məktublar, elmi-fəlsəfi dialoqlar, ədəbi portretlər, xatirələr və dünya ədəbiyyatından tərcümələr toplanmışdır.
Külliyyatın son cildlərinin 2024–2025-ci illərdə nəşr olunması da yubiley ərəfəsində Sabir Rüstəmxanlı irsinin sistemli şəkildə oxucuya təqdim edilməsinin mühüm göstəricilərindəndir. XIII cilddə publisistika, açıq məktublar və elmi-fəlsəfi dialoqlar, XIV cilddə ədəbi-elmi-fəlsəfi düşüncələr və xatirələr, XV cilddə isə dünya ədəbiyyatından çevirmələr yer almışdır.
Bu çoxcildlik göstərir ki, Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığını yalnız şeir kitabları ilə qiymətləndirmək doğru olmaz. Onun yaradıcılığı böyük bir ədəbi düşüncə sistemidir. Şeir onun duyğularını, roman onun tarixə və insan taleyinə baxışını, publisistika ictimai düşüncəsini, tərcümələr isə dünya ədəbiyyatı ilə əlaqələrini ifadə edir.
Məncə, Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının əsas dəyərlərindən biri də sözlə məsuliyyətin birliyidir. O, sözü sadəcə gözəl ifadə vasitəsi kimi deyil, insanı düşündürən və mənəvi məsuliyyət yaradan qüvvə kimi qəbul edir. Onun əsərlərində sözün arxasında tarix, yaddaş, insan taleyi və Vətən anlayışı dayanır.
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında ata və övlad, keçmiş və gələcək, insan və cəmiyyət, fərd və xalq münasibətləri də mühüm yer tutur. “Atamın ruhu” kimi əsərlərdə şəxsi yaddaşın daha geniş mənəvi yaddaşla qovuşması diqqəti cəlb edir. Ata obrazı burada yalnız ailə üzvü deyil, həm də keçmişdən gələn mənəvi mirasın daşıyıcısı kimi qəbul olunur.
Onun yaradıcılığında Qarabağ və Vətən məsələləri də milli yaddaş kontekstində mühüm yer tutur. Azərbaycan xalqının uzun illər yaşadığı torpaq həsrəti, Qarabağ ağrısı və Vətən bütövlüyü ideyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm mövzularındandır. Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında da bu mövzular Vətən, tarix və milli yaddaş anlayışları ilə əlaqələnir.
Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında xalq anlayışı da xüsusi məna daşıyır. Xalq onun əsərlərində yalnız müəyyən ərazidə yaşayan insanların məcmusu deyil. Xalq tarixdir, dildir, mədəniyyətdir, yaddaşdır, adət-ənənədir, mənəvi dəyərlərdir. Xalqın gələcəyinə münasibət də məhz bu bütöv anlayışdan doğur.
Səksən illik yubiley münasibətilə Sabir Rüstəmxanlının həyat və yaradıcılığına nəzər salmaq bizə bir daha göstərir ki, ədəbiyyat yalnız kitab səhifələrində yaşamır. Ədəbiyyat xalqın yaddaşında, dilində, düşüncəsində və mənəvi dünyasında yaşayır. Sənətkarın yaratdığı əsərlər isə zaman keçdikcə yeni oxucularla yeni münasibətlər qurur.
2026-cı il Sabir Rüstəmxanlı üçün xüsusi yubiley ilidir. Mayın 20-də onun 80 yaşı tamam olmuşdur. Həmin gün Azərbaycan Milli Kitabxanasında şairin yubileyinə həsr olunmuş “Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı” adlı kitab sərgisi təqdim edilmişdir. Sərgidə onun şeirləri, romanları, poemaları, tərcümələri, redaktə və tərtib etdiyi kitablar, həmçinin həyat və yaradıcılığı haqqında müxtəlif nəşrlər nümayiş etdirilmişdir.
Yubiley ərəfəsində, 19 may 2026-cı ildə Sabir Rüstəmxanlı Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə görə “Şərəf” ordeni ilə təltif edilmişdir. Bu hadisə onun 80 illik yubileyinin əlamətdar məqamlarından biri kimi yadda qalmışdır.
Sabir Rüstəmxanlının 80 illik yubileyini qeyd edərkən onun yalnız keçmiş yaradıcılığı haqqında danışmaqla kifayətlənmək olmaz. Əsas məsələ onun əsərlərinin bu gün də oxucuya hansı sualları ünvanlamasıdır. Ana dilimizə münasibətimiz necədir? Tariximizi nə dərəcədə bilirik? Milli yaddaşımızı gələcək nəsillərə necə çatdırırıq? Vətən anlayışını yalnız sözlə ifadə edirik, yoxsa onu gündəlik həyatımızda mənəvi məsuliyyət kimi yaşayırıq? Ədəbiyyatın cəmiyyət qarşısında vəzifəsi nədir?
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı bu sualların hər biri üzərində düşünməyə imkan verir. Onun əsərlərində cavablar bəzən birbaşa deyil, bədii obrazlar, tarixi hadisələr, insan taleləri və poetik düşüncələr vasitəsilə təqdim olunur. Əsl ədəbiyyatın gücü də məhz bundadır. Oxucunu hazır nəticəyə məcbur etməkdən daha çox, onu düşünməyə sövq edir.
Mən Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılıq yoluna nəzər salarkən onun ədəbiyyatımızda söz, yaddaş və Vətən arasında mənəvi körpü yaradan sənətkarlardan biri olduğunu düşünürəm. Onun əsərlərində müxtəlif mövzular olsa da, bu mövzuların dərinliyində bir-birinə bağlanan əsas anlayışlar var. İnsan, xalq, tarix, dil, torpaq və yaddaş.
Səksən il böyük bir ömürdür. Lakin sənətkar üçün ömrün həqiqi ölçüsü yalnız yaşadığı illər deyil, yaratdığı sözün yaşama müddətidir. Sabir Rüstəmxanlının altmış ildən artıq davam edən yaradıcılıq yolu onun Azərbaycan ədəbiyyatına verdiyi töhfələrin genişliyini göstərir. Şeirdən romana, publisistikadan ədəbi düşüncəyə, tərcümədən tarixi mövzulara qədər uzanan bu yol zəngin bir yaradıcılıq salnaməsidir.
Bu salnamənin ən mühüm səhifələrində Vətən sevgisi, milli yaddaş, ana dilinə ehtiram, tarixə bağlılıq və insan məsuliyyəti dayanır. Sabir Rüstəmxanlı öz yaradıcılığı ilə Azərbaycan sözünün müxtəlif imkanlarından istifadə edərək bir çox məsələləri ədəbi düşüncə predmetinə çevirib.
Onun yaradıcılığı haqqında yazmaq, əslində, müasir Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm istiqamətlərindən biri haqqında yazmaqdır. Çünki Sabir Rüstəmxanlı yalnız öz fərdi dünyasını deyil, yaşadığı dövrün ictimai və mənəvi mənzərəsini də əsərlərinə gətirib. Onun poeziyasında zamanın səsi, nəsrində tarixin izləri, publisistikasında cəmiyyətə münasibət, xatirələrində isə şəxsiyyətlər və dövrlər haqqında düşüncələr yaşayır.
Bu gün onun 80 illik yubileyini qeyd edərkən qarşıda yalnız keçmişə baxmaq və görülən işləri sadalamaq vəzifəsi dayanmır. Həm də zəngin ədəbi irsin gələcək nəsillərə çatdırılması, əsərlərinin yeni baxışlarla araşdırılması və oxucular tərəfindən yenidən mütaliə olunması məsələsi dayanır.
Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının ən böyük sərvətlərindən biri onun müxtəlif nəsillərlə danışa bilməsidir. Çünki tarix, dil, Vətən, insan ləyaqəti və mənəvi yaddaş kimi məsələlər müəyyən bir dövrün deyil, bütün zamanların mövzularıdır.
Mən, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlını 80 illik yubileyi münasibətilə ürəkdən təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı, uzun ömür, yeni yaradıcılıq uğurları və söz dünyasında yeni-yeni uğurlu əsərlər arzulayıram. Arzu edirəm ki, onun illər boyu yaratdığı zəngin ədəbi irs bundan sonra da oxunsun, araşdırılsın, gənc nəsillərə çatdırılsın və Azərbaycan ədəbiyyatının mənəvi xəzinəsində öz layiqli yerini qorusun.
Sabir Rüstəmxanlının 80 illik yubileyi bir sənətkarın həyat yolunda sadəcə yubiley rəqəmi deyil. Bu tarix Azərbaycan ədəbiyyatında uzun illər davam edən yaradıcılıq yoluna, sözə sədaqətə, Vətən və milli yaddaş düşüncəsinə, ana dilinə məhəbbətə və ədəbiyyata xidmətə verilən dəyərin ifadəsidir. Onun yaradıcılığı bizə göstərir ki, sənətkarın sözü yalnız öz dövrünün deyil, gələcək zamanların da yaddaşına çevrilə bilər. Şairin qələmindən çıxan söz tarixlə, insanla, Vətənlə və xalqın mənəvi dünyası ilə bağlandıqda onun ömrü müəllifinin ömründən daha uzun olur.
Səksən yaşını tamamlayan Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılıq yolu Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm səhifələrindən biridir. Bu yolun hər mərhələsində sözə, sənətə, Vətənə, dilə və milli yaddaşa bağlılıq görünür. Elə buna görə də Sabir Rüstəmxanlının 80 illik yubileyi yalnız bir şairin yubileyi kimi deyil, Azərbaycan sözünün, Azərbaycan ədəbiyyatının və milli-mənəvi yaddaşımızın əlamətdar hadisələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.
80 yaşınız mübarək, Sabir müəllim! Sözünüz daim yaşasın, qələminiz daim iti, yaradıcılıq yolunuz uzun və işıqlı olsun!