5 oktyabr Beynəlxalq Müəllimlər Günüdür. Bu gün uşaqların təhsilində, gənclərin dünyagörüşünün formalaşmasında və peşə seçimində mühüm rol oynayan müəllim əməyinə ehtiram ifadə olunur. Məktəb illəri arxada qalsa da, ilk hərfləri öyrədən, oxumağa həvəsləndirən, çətin bir mövzunu səbirlə izah edən müəllim unudulmur. Onu xatırlayanda insan öz həyatında təhsilin nə qədər mühüm yer tutduğunu bir daha anlayır.
UNESCO-nun məlumatına görə, Beynəlxalq Müəllimlər Günü 1994-cü ildən qeyd olunur. Bu tarix 1966-cı il oktyabrın 5-də müəllimlərin statusuna dair UNESCO və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının Tövsiyəsinin qəbul edilməsi ilə bağlıdır. Həmin sənəddə müəllimlərin hüquq və vəzifələri, peşə hazırlığı və əmək şəraiti ilə əlaqədar prinsiplər müəyyənləşdirilib. Deməli, bu gün həm müəllimə təşəkkür etmək, həm də onun cəmiyyətdəki mövqeyi və ehtiyacları haqqında düşünmək üçün bir fürsətdir.
Azərbaycanda müəllimə ehtiramın əsasında zəngin maarifçilik ənənəsi dayanır. Milli məktəbin inkişafı üçün çalışan ziyalılar təhsili xalqın tərəqqisinin başlıca şərtlərindən hesab edirdilər. Onlar dərs deməklə yanaşı, məktəblər açır, dərsliklər hazırlayır, mətbuatda maarifin əhəmiyyətindən yazırdılar. Bu fəaliyyət savadlı, düşünən və yaşadığı cəmiyyətin taleyinə biganə qalmayan insan yetişdirmək məqsədi daşıyırdı.
Həsən bəy Zərdabi həmin ənənənin görkəmli nümayəndələrindəndir. O, 1869-cu ildə Bakı real gimnaziyasında təbiət tarixi müəllimi kimi fəaliyyətə başlamışdı. Zərdabinin 1875-ci ildə nəşrinə başladığı “Əkinçi” qəzeti də elmi biliklərin yayılmasına, məktəb və təhsil məsələlərinin ictimai müzakirəyə çıxarılmasına xidmət edirdi. Onun fəaliyyətində müəllimliklə jurnalistika eyni məqsədə yönəlmişdi: insanları maarifləndirmək, gündəlik həyatda elmin və biliyin əhəmiyyətini göstərmək. Zərdabi üçün maarifçilik sinif otağında başlasa da, bütün cəmiyyəti əhatə edən bir iş idi.
Şamaxıda yeni üsullu məktəb açan Seyid Əzim Şirvani də Azərbaycan təhsil tarixində xüsusi yer tutur. O, tədrisdə ana dilinə və dünyəvi biliklərə əhəmiyyət verir, uşaqların oxuması üçün mənzum hekayələr və öyüdverici əsərlər yazırdı. Onun şagirdləri arasında Mirzə Ələkbər Sabir və Sultanməcid Qənizadə də vardı. Seyid Əzimin müəllimliyi ilə bədii yaradıcılığı bir-birini tamamlayırdı. Yazdığı əsərlər dərsdə ehtiyac duyulan oxu materialına çevrilir, uşaqların həm bilik, həm də mənəvi tərbiyə almasına xidmət edirdi.
Firidun bəy Köçərlinin adı isə müəllim hazırlığının inkişafı ilə sıx bağlıdır. O, uzun illər Qori Müəllimlər Seminariyasında çalışmış, 1918-ci ildə seminariyanın Azərbaycan şöbəsinin Qazaxa köçürülməsində mühüm rol oynamışdı. Qazax Müəllimlər Seminariyasının direktoru kimi fəaliyyəti milli məktəblər üçün müəllim yetişdirilməsinə xidmət edirdi. Köçərli ədəbiyyatın tədqiqi və təbliği ilə pedaqoji işi birgə aparırdı. Onun irsi müəllimin peşə hazırlığında xalqın dilini, ədəbiyyatını və mədəniyyətini tanımağın əhəmiyyətini də yada salır.
Bu adları xatırlamaq yalnız keçmişə nəzər salmaq deyil. Zərdabinin elmi biliklərə verdiyi əhəmiyyət, Seyid Əzimin tədrisdə yeniliyə münasibəti, Köçərlinin müəllim hazırlığına qayğısı indiki məktəb üçün də vacib məsələlərdir. Təhsilin vasitələri dəyişsə də, şagirdi düşünməyə həvəsləndirmək, biliyə maraq oyatmaq və məsuliyyətli insan yetişdirmək məqsədi dəyişmir. Maarifçilik irsinə sədaqət də məhz bu məqsədləri gündəlik pedaqoji fəaliyyətdə yaşatmaqdır.
Bugünkü müəllimin işi dərslikdəki mövzunu izah etməkdən daha genişdir. Eyni sinifdə bir uşağın əlavə izaha, digərinin daha çətin tapşırığa, başqasının isə özünə inanmaq üçün dəstəyə ehtiyacı olur. Müəllim bu fərqləri nəzərə almalı, şagirdin zəif nəticəsinin səbəbini anlamağa çalışmalıdır. Bəzən dərsdən sonra ayrılan bir neçə dəqiqə, vaxtında verilən düzgün məsləhət və ya səmimi söhbət uşağın məktəbə münasibətini dəyişə bilər. Belə məqamlarda peşə biliyi ilə insana diqqət bir araya gəlir.
Müəllim əməyini yalnız imtahan nəticələri ilə ölçmək də düzgün olmazdı. Qiymət və nailiyyət vacibdir, lakin məktəbin tərbiyəvi vəzifəsi bununla bitmir. Dinləməyi bacarmaq, fikrini əsaslandırmaq, başqasının hüququna hörmət etmək, öz səhvini etiraf etmək də təhsilin nəticəsidir. Müəllim bu keyfiyyətləri çox vaxt şəxsi davranışı ilə öyrədir. Dərsdəki ədalət və qarşılıqlı hörmət şagird üçün kitabda oxuduğu qaydadan daha inandırıcı nümunə ola bilər.
Ana dilinə, tarixə və mədəniyyətə münasibətin formalaşmasında da müəllimin üzərinə mühüm vəzifə düşür. Ədəbi əsəri sevdirən, tarixi hadisənin mahiyyətini izah edən, düzgün və aydın danışmağa alışdıran müəllim uşağın dünyagörüşünü zənginləşdirir. Milli dəyərləri öyrətmək onları sadəcə əzbərlətmək deyil. Şagird bu dəyərlərin mənasını başa düşməli, öz mədəniyyətini tanımaqla yanaşı, başqa xalqların mədəniyyətinə də hörmətlə yanaşmağı bacarmalıdır.
Müəllimlər Günü məktəblə cəmiyyət arasındakı əlaqəni möhkəmləndirmək üçün də münasib fürsətdir. Keçmiş şagirdin müəllimini axtarması, ondan öyrəndiklərini xatırlaması, uğurunu onunla bölüşməsi səmimi minnətdarlıq nümunəsidir. Bu münasibətin bayramdan sonra da davam etməsi daha qiymətlidir. Məktəbin işi ilə maraqlanmaq, təhsilə ciddi yanaşmaq və müəllimlə əməkdaşlıq etmək həmin ehtiramı gündəlik davranışda göstərməyin yollarıdır.
5 oktyabr həm tanınmış maarifçilərin, həm də adları geniş ictimaiyyətə məlum olmayan müəllimlərin əməyinə ehtiram günüdür. Uzaq kənddə, şəhər məktəbində, kollecdə və ya ali məktəbdə çalışan hər bir vicdanlı müəllim maarifçilik ənənəsini öz işi ilə davam etdirir. Onlara ünvanlanan ən səmimi minnətdarlıq öyrətdiklərinə həyatda əməl etmək, biliyə və insana hörməti qorumaqdır. Bütün müəllimləri peşə bayramı münasibətilə təbrik edir, onlara cansağlığı, səbir və fəaliyyətlərində uğurlar arzulayırıq.
Gülnarə Allahverdiyeva ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.
