Martın sonu adətən baharın tam açıldığı vaxt olur. Küçələrdə hava dəyişir, ağaclar canlanır, insanlar qışın ağırlığını arxada qoymağa çalışır. Amma bizim tariximizdə martın sonu təkcə bahar deyil. Bu günlər həm də yaddaşın ağırlaşdığı, səsin içində bir səssizliyin duyulduğu vaxtdır. Çünki 31 Mart Azərbaycan xalqının yaddaşında sadəcə bir tarix kimi qalmayıb. O, unudulmayan faciənin, qırılan talelərin, yarımçıq qalan həyatların günüdür.
1918-ci ilin martında baş verən hadisələr xalqımız üçün böyük bir ağrı oldu. Bakıda, Şamaxıda, Qubada, Qarabağda, Zəngəzurda, Naxçıvanda və başqa bölgələrdə azərbaycanlılar amansız qırğınlarla üzləşdilər. Həmin günlərdə insanlar sadəcə siyasi qarışıqlığın içində qalmamışdı. Onlar evində, küçəsində, öz doğma yurdunda ölüm və qorxu ilə üz-üzə qoyulmuşdu. Dinc əhali hədəfə alınmış, evlər yandırılmış, yaşayış yerləri viran edilmişdi. O günlərdə dağılan təkcə binalar deyildi. İnsanların həyatları dağıldı, ailələr parçalandı, uşaqlar yetim qaldı, anaların ocağı söndü.
Bu mövzu haqqında yazmaq asan deyil. Çünki bəzi hadisələr var ki, onları sadəcə “tarixi faciə” adlandırmaq yetmir. Söz bəzən gördüyü işdən kiçik qalır. Bir insanın həyatını itirməsi bir cümlə ilə yazıla bilər, amma o insanın yerini dolduran cümlə yoxdur. Bir evin yandırıldığını demək olar, amma o evin içində qalan xatirələri, səsi, qoxunu, süfrə başında edilən söhbətləri yazmaq olmur. Faciənin həqiqi ağırlığı da burada başlayır. Tarix bir hadisəni qeyd edir, yaddaş isə onun boşluğunu daşıyır.
31 Mart bizim üçün məhz belə bir tarixdir. O, rəsmi şəkildə anılan bir gün olmaqdan daha artıqdır. Bu günün içində xalqın ağrısı, kədəri, qüruru və yaddaşı var. Çünki bəzən xalqı yaşadan şey yalnız onun bu günü deyil, həm də unutmadığı keçmişidir. Yaddaş xalqın içində görünməz bir dayaq kimi qalır. İnsan nə qədər irəli getsə də, hansı yoldan gəldiyini bilməsə, ayağının altındakı torpağın dəyərini də tam anlamır.
31 Mart faciəsi haqqında düşünəndə ilk növbədə bir həqiqət ortaya çıxır: tarix heç vaxt uzaq bir şey deyil. Aradan illər keçə bilər, amma xalqın dərdi təqvimlə ölçülmür. Bu gün də 31 Mart deyəndə bir çox insan bunu sadəcə məktəbdə öyrəndiyi mövzu kimi yox, xalqın taleyində qalan yara kimi qəbul edir. Çünki belə hadisələr zaman keçdikcə köhnəlmir. Əksinə, onların mənası daha dərindən başa düşülür. İnsan yaşlandıqca təkcə baş verənləri yox, itirilənləri də daha yaxşı anlayır.
O dövrdə baş verən qırğınlar bir təsadüf deyildi. Bu, dinc insanların həyatına yönəlmiş qəddar zorakılıq idi. Məqsəd təkcə can almaq deyildi. Məqsəd qorxu yaymaq, insanları öz doğma yerindən qoparmaq, milli iradəni sarsıtmaq idi. İnsan öz evində, öz küçəsində, öz şəhərində təhlükəsiz hiss etməyəndə yalnız bədəni yox, ruhu da yaralanır. 31 Mart məhz bu baxımdan təkcə keçmişin yox, həm də xalqın mənəvi tarixinin bir hissəsidir.
Ancaq bu faciənin bir başqa tərəfi də var. Bütün ağrılarına baxmayaraq, Azərbaycan xalqı bu yükün altında əzilib yox olmadı. Tarix onu sındırmağa çalışdı, amma o sınmadı. Əksinə, yaşadığı acıları yaddaşında saxladı, həqiqətini qorudu, gələcək nəsillərə ötürdü. Xalqın gücü bəzən silahla ölçülür, bəzən də dözümlə. Bizim tariximizdə dözümün xüsusi yeri var. Nə qədər ağır hadisə yaşansa da, xalq öz kimliyindən imtina etməyib. Bu da təsadüfi deyil. Çünki insanı ayaqda saxlayan yalnız yaşamaq istəyi deyil, həm də kim olduğunu bilməsidir.
Bu gün 31 Martı anmaq təkcə yas saxlamaq demək deyil. Bu, bir növ, öz yaddaşına sahib çıxmaq deməkdir. Çünki unutmaq rahat görünə bilər, amma təhlükəlidir. Unudulan faciə sanki ikinci dəfə itirilir. Ona görə də bu günü xatırlamaq, haqqında yazmaq, danışmaq vacibdir. Xalqın ağrısı rəsmi nitqlərdə yox, canlı dildə yaşamalıdır. İnsan onu oxuyanda hiss etməlidir ki, söhbət keçmişdə qalmış soyuq bir tarixdən getmir. Söhbət həqiqətən yaşamış, gülmüş, sevmiş, ümid etmiş insanların yarımçıq qalan taleyindən gedir.
31 Mart həm də onu göstərir ki, vətən anlayışı təkcə xəritədə görünən sərhədlərdən ibarət deyil. Vətən həm də xatirədir, qurbanların ruhudur, dağıdılmış ocaqların yerində qalan sükutdur. Bir xalq öz torpağını yalnız orada yaşadığı üçün sevmir. O torpağın altında və üstündə qalan tarixə görə sevir. Orada yaşanmış ağrı, verilmiş itki, qorunmuş ləyaqət torpağı vətənə çevirir. Bu səbəbdən 31 Martı xatırlamaq, əslində, vətənin mənasını yenidən anlamaqdır.
Bugünkü gənclər üçün bu tarix xüsusilə vacibdir. Çünki rahat dövrdə yaşayan insan bəzən keçmişin ağırlığını uzaq görür. Amma hər bir xalqın gücü onun gənc nəslinin yaddaşı ilə bağlıdır. Gənc bilməlidir ki, bu xalq hansı yollardan keçib, hansı ağrıları yaşayıb, hansı çətinliklərin içindən çıxıb. Yalnız bu halda o, bugünkü sabitliyin, dövlətin, bayrağın, dilin və milli kimliyin dəyərini daha dərindən anlayacaq. Tarix öyrənilməli bir dərs olmaqla yanaşı, daşınmalı bir məsuliyyətdir.
Bəzən belə mövzularda çox təmtəraqlı sözlər işlədilir və hadisənin insan tərəfi arxa plana keçir. Halbuki 31 Mart haqqında ən doğru danışıq bəzən ən sadə danışıq olur. Bu günü anmaq üçün ağır və uzaq ifadələrə ehtiyac yoxdur. Sadəcə təsəvvür etmək kifayətdir: bir ailə səhəri evində açır, amma axşama o ev qalmır. Bir ana övladını qorumaq istəyir, amma qoruya bilmir. Bir uşaq başa düşmədiyi bir nifrətin ortasında qalır. Bu mənzərəni anlayan adam üçün 31 Mart artıq sadəcə tarix deyil.
Bu faciənin yaddaşımızda yaşaması həm də ona görə vacibdir ki, xalq yalnız qələbələrlə formalaşmır. Bəzən ağrılar da milləti birləşdirir. Eyni dərdi xatırlamaq, eyni həqiqətə sahib çıxmaq, eyni yaraya unutqanlıqla yanaşmamaq xalqı daha möhkəm edir. 31 Mart bu mənada bizim üçün həm hüzn günüdür, həm də ayıqlıq günüdür. Keçmişə baxıb kədərlənirik, amma eyni zamanda başa düşürük ki, bu tarix bizə bir məsuliyyət də qoyub. Həqiqəti qorumaq məsuliyyəti.
Bu gün biz 31 Martı yad edəndə yalnız ölənləri xatırlamırıq. Biz həm də onların yaşaya bilmədiyi həyatı düşünürük. Qurula bilməyən ailələri, yarımçıq qalan uşaqlığı, dönülməyən evləri, açılmayan qapıları düşünürük. Faciə yalnız bir günün hadisəsi deyil. Onun nəticəsi on illərlə yaşayır. Bəzən bir xalqın içində görünməz bir kədər kimi qalır. Həmin kədər məhz belə günlərdə yenidən sözə çevrilir.
31 Martın bir başqa mənası da budur: xalqın yaddaşı susmur. Nə qədər zaman keçsə də, bəzi tarixlər susmur. Onlar səs-küy salmadan yaşayır, amma yaşayır. Ailə söhbətlərində, məktəb dərslərində, qəzet yazılarında, anım mərasimlərində yenidən üzə çıxır. Bu, təsadüfi deyil. Çünki xalqın vicdanı bəzi günləri unutmağa imkan vermir. 31 Mart da belə günlərdəndir. Nə qədər illər keçsə də, xalq bu günü öz daxilində daşıyır.
Bu günə baxanda həm ağrı, həm qürur hiss olunur. Ağrı ona görə ki, günahsız insanlar həyatını itirdi. Qürur ona görə ki, xalq bütün bunlara baxmayaraq yaddaşını itirmədi. Tarix onu sındırmadı. O, yaşadı, ayaqda qaldı, öz sözünü qorudu. Bəzən insanın böyüklüyü onun heç vaxt yıxılmamasında deyil, yıxıldıqdan sonra yenidən qalxmasındadır. Azərbaycan xalqı da bunu etdi.
31 Mart bizim üçün keçmişdə qalmış bir səhifə deyil. Bu, bu gün də nəfəs alan, bu gün də düşündürən, bu gün də insanın içində iz qoyan tarixdir. Ona görə də bu günü anmaq sadəcə borc deyil, həm də vicdan məsələsidir. Unutmaq olmaz. Unutdurmaq olmaz. Çünki xalqın yaddaşı yaşadıqca, həqiqət də yaşayır.
Gülnarə Allahverdiyeva
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.
