“Bahâr Sokağında Bir Şair Yaşıyor” kitabı üzərinə akademik təhlil
Giriş
Bu məqalə Xosrov Barışan’ın şeirlərindən ibarət olan və Ülker Göksoy tərəfindən Azərbaycan türkcəsindən Türkiyə türkcəsinə uyğunlaşdırılmış “Bahâr Sokağında Bir Şair Yaşıyor” kitabında çap olunmuş mətnlər əsasında hazırlanmışdır.
Dr. Xosrov Sülh Kənnəndə (ədəbi təxəllüsü: Xosrov Barışan) 29 yanvar 1983-cü ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdur və hazırda da Təbrizdə yaşayır. O, çağdaş Azərbaycan türkcəsi ədəbiyyatında ontoloji dərinlik, sosial həssaslıq və poetik düşüncə ilə seçilən şairlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Araşdırma kitabın Türkiyə türkcəsinə uyğunlaşdırılmış variantı üzərindən aparılsa da, təhlildə şairin orijinal poetik üslubu, məzmun qatları və çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatındakı mövqeyi əsas götürülmüşdür.
Barışan poeziyası kimlik problemi, yoxsulluq, varoluşsal yadlaşma, müharibə faciəsi və metafizik hesablaşma kimi mövzular üzərində qurulmuşdur. Onun şeirlərində fərdi ağrı ictimai yaddaşla birləşir və dil estetik qırılma vasitəsinə çevrilir.
I. Yoxsulluq və Ontoloji Yadlaşma
“Dinləməyi Dilənmək, Dilənməyi Dinləmək” şeirində şəhər həm sosial, həm də metafizik məkan kimi təqdim olunur. Şair şəhər panoramasını ardıcıl və mexaniki təkrarlarla qurur:
“Asfalt.., fayanslar..,
Asfalt üstündə arabalar..,
Arabalar içində insanlar..,
Arabalar dışında insanlar..,”
Bu təkrar strukturu müasir həyatın mexanikləşmiş ritmini göstərir. Şəhər burada yalnız fiziki məkan deyil, insanın varoluş sıxıntısının simvoludur.
Şeirin əsas ontoloji yükü aşağıdakı misralarda cəmlənir:
“Sanki bütün varlığımla
Yoxsulluğun avucundayam, hiss edirəm.”
Burada yoxsulluq maddi kateqoriyadan çıxaraq ontoloji mühasirəyə çevrilir. Şair üçün yoxsulluq insanın mənəvi boşluq və kimlik itgisi ilə üzləşməsi deməkdir.
Minarə obrazı isə kollektiv yalvarışın simvolu kimi təqdim edilir:
“Minarələr əl,
Göyə doğru açılmış əllər
Dilənmək üçün.”
Bu metafor dini simvolikanı sosial tənqidlə birləşdirir. Minarə artıq yalnız ibadət rəmzi deyil, cəmiyyətin ümumi fəryadının poetik ifadəsidir.
II. Kimlik və Müharibə Faciəsi
“Kimliksiz” şeiri müasir tarixin ən ağır problemini — qardaşın qardaşa qarşı durmasını — simvolik formada təqdim edir:
“Mehmet idi
İkisinin də adı.”
Bu misra müharibənin absurdluğunu açıq şəkildə göstərir. Əmrlər fərqli dillərdə verilsə də (“Hamle kon”, “Ehcemu”), ölən və öldürən eyni kimliyi daşıyır.
Şeirin kulminasiyası uşaqların sualında ifadə olunur:
“- Kim mənim atamı öldürdü?”
“Biri Təbrizli idi;
O biri Kərkükli!”
Bu misralar coğrafi ayrılığın mədəni və dil birliyini məhv edə bilmədiyini göstərir. Barışan burada epik qəhrəmanlıq deyil, faciəvi insanlıq durumunu təqdim edir.
III. Varoluşsal Üsyan və Metafizik Hesablaşma
“Münacat” şeirində insan ilə Tanrı arasındakı ontoloji məsafə sorğulanır:
“Ben senin gibi değilim ki,
Güzel tanrım;
Ben ol deyince, olmuyor, işte!”
Bu ironik müraciət insanın məhdudluğunu və ilahi qüdrət qarşısındakı acizliyini göstərir.
Şeirin ən güclü misralarından biri belədir:
“Bana bir ömür borçlusun;
Bu çektiklerim,
Yaşamak değildi ki..;
Bu, tanrılık idi,
İnsanlık olanakları ile!”
Burada “tanrılıq” anlayışı metaforik məna daşıyır. Şair insanın daşıdığı ağır həyat yükünü ilahi məsuliyyətlə müqayisə edir və varoluşun paradoksunu ortaya qoyur.
IV. Məcburi Həyatın Determinizmi
“Yaşamak” şeiri “Sevmediği” sözünün ardıcıl təkrarı üzərində qurulmuşdur:
“Sevmediği bir günde
Gözünü açtı dünyaya!”
Şeir boyunca fərdin seçimsiz taleyi təsvir olunur: sevmədiyi ad, sevmədiyi dil, sevmədiyi din, sevmədiyi ölkə. Bu struktur insanın sosial determinizm içində formalaşmasını göstərir.
Finaldakı ironik cümlə isə ictimai düşüncə tərzini tənqid edir:
“Keşke ben de
O kadar yaşaya bileydim.”
Burada yaşamın uzunluğu deyil, mənası sorğulanır.
V. Poetik Xüsusiyyətlər və Üslub
Xosrov Barışan poeziyasının əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
Təkrarın ritmik və semantik gücü
Çoxqatlı metaforik quruluş
Ontoloji və fəlsəfi dərinlik
Sosial və siyasi alt qatlı tənqid
Fərdi ağrının kollektiv yaddaşla birləşdirilməsi
Onun dili zahirən sadə görünsə də, məzmun baxımından çoxqatlı və konseptualdır. Şair emosional ifadəni intellektual təhlillə birləşdirə bilir.
Nəticə
“Bahâr Sokağında Bir Şair Yaşıyor” yalnız bir şeir toplusu deyil, çağdaş Azərbaycan poeziyasının varoluşçu və ictimai istiqamətlərini əks etdirən mühüm ədəbi hadisədir.
Xosrov Barışan fərdi ağrını, kimlik parçalanmasını və tarixi travmanı poetik dillə ifadə edən güclü bir səsdir. Onun poetik gücü sadə dil ilə fəlsəfi dərinliyi birləşdirə bilməsindədir.
Bu baxımdan Barışan çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında ontoloji həssaslığı yüksək olan, sosial məsuliyyət daşıyan və orijinal poetik düşüncə sahibi bir şair kimi dəyərləndirilə bilər.
Bu kitab bir “bahar sokağı”ndan daha çox, kimlik axtarışında olan bir toplumun poetik xəritəsidir.
