Xocalı soyqırımı Azərbaycan xalqının yaddaşında təkcə faciə kimi deyil, həm də milli dərd, milli qürur və milli iradə sınağı kimi yaşayır. Bu hadisə haqqında hər il danışılır, yazılır, anım mərasimləri keçirilir. Amma Xocalı elə bir yaradır ki, onu bir dəfə xatırlamaqla bitmir. Xocalı hər dəfə yenidən qəlbimizi sızladır. Çünki burada söhbət sadəcə tarixdən getmir. Burada söhbət insan həyatından, dağıdılmış ailələrdən, yarımçıq qalmış ömürlərdən və bir xalqın çəkdiyi böyük ağrıdan gedir.
1992-ci ilin fevralında Xocalı ağır mühasirə şəraitində yaşayırdı. Şəhərdə həyat günü-gündən çətinləşirdi. İnsanlar soyuq, ərzaq çatışmazlığı, rabitə problemləri və daimi təhlükə içində idi. Lakin bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, orada yaşayan dinc sakinlər öz yurdunu tərk etməməyə, ev-eşiyini qorumağa çalışırdı. Hər kəsin bir ümidi var idi: bəlkə sabah bu qorxu bitər, bəlkə uşaqlar yenidən rahat yatar, bəlkə ailələr yenidən normal həyata qayıdar.
Amma fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda insanlıq adına ən ağır cinayətlərdən biri baş verdi. Şəhər hücuma məruz qaldı. Dinc əhali, qadınlar, uşaqlar, yaşlılar canını qurtarmaq üçün qarlı, şaxtalı gecədə şəhərdən çıxmağa çalışdı. İnsanlar ölüm qorxusu ilə qaçırdı. Kimi uşağını qucağında daşıyırdı, kimi yaşlı atasını, anasını aparmağa çalışırdı, kimi ailəsini itirib qaranlıqda yol axtarırdı. O gecə Xocalıda yalnız güllələr yox, həm də qışın sərtliyi, vahimə və ümidsizlik insanları məhv edirdi.
Xocalı faciəsinin dəhşəti ondadır ki, burada əsas hədəf mülki insanlar idi. Yəni silah tutmayan, döyüşməyən, sadəcə yaşamaq istəyən insanlar. Ana öz balasını qorumağa çalışırdı, uşaq nə baş verdiyini anlamadan qorxu içində qaçırdı, yaşlı insanlar isə geridə qalmamaq üçün son gücü ilə addımlayırdı. Bu mənzərəni təsəvvür etmək belə ağırdır. Xocalı haqqında danışanda insanın boğazı düyünlənir. Çünki burada quru sözlər kifayət etmir. Bu, xalqın içində yaşayan ağrıdır.
Azərbaycan xalqının yaddaşında Xocalı deyəndə ilk yada düşən rəqəm 613 olur. Amma əslində Xocalı faciəsini yalnız rəqəmlərlə anlatmaq mümkün deyil. Hər bir rəqəmin arxasında bir insan taleyi var. Bir evin çırağı sönüb, bir uşağın gülüşü yarımçıq qalıb, bir ananın ömrü boyu daşıyacağı dərd başlayıb. Xocalıda həyatını itirənlər təkcə bir statistik göstərici deyil. Onlar bizim insanlarımız idi. Onların arzuları, planları, xatirələri vardı. Biri müəllim olmaq istəyirdi, biri ailəsini dolandırırdı, biri körpə idi və hələ həyatın nə olduğunu belə anlamamışdı.
Bu faciə Azərbaycan cəmiyyətində dərin iz buraxdı. Xocalıdan sağ çıxanların yaşadıqları illər keçsə də, unudulmadı. O gecəni görənlər üçün zaman dayansa da, həyat davam etdi. Amma o həyat artıq əvvəlki kimi olmadı. Evini itirənlər oldu, doğmasını itirənlər oldu, illərlə itkin düşən yaxınından xəbər gözləyənlər oldu. Xocalı təkcə bir gecənin faciəsi deyil, ondan sonra onillərlə davam edən bir ağrıdır.
Məhz buna görə Xocalının anılması bizim üçün sadəcə tarix dərsi deyil. Bu, vicdan məsələsidir. Bu, milli yaddaş məsələsidir. Şəhidlərimizi yad etmək, onların xatirəsini yaşatmaq, gələcək nəsillərə həqiqəti çatdırmaq hər birimizin borcudur. Əgər bir xalq öz ağrısını unutsa, öz tarixini itirər. Tarixini itirən xalq isə gələcəyini qorumaqda çətinlik çəkər. Xocalını unutmaq olmaz. Unutdurmaq isə daha böyük haqsızlıq olar.
Bu gün Azərbaycanın hər yerində 26 fevral Xocalı soyqırımı qurbanlarının anım günü kimi qeyd olunur. Məktəblərdə, universitetlərdə, dövlət qurumlarında, ictimai məkanlarda Xocalı haqqında danışılır. Abidələr ziyarət edilir, şəhidlərin ruhuna dualar oxunur, insanlar sükutla hörmətini bildirir. Bu mərasimlər formal tədbir deyil. Bu, xalqın öz şəhidinə, öz tarixına, öz dərdinə sahib çıxmasıdır. Bu, milli birliyin görünən ifadəsidir.
Xocalı bizi bir həqiqətlə üz-üzə qoyur. Vətən sevgisi sadəcə şüar deyil. Vətən sevgisi yaddaş deməkdir. Vətən sevgisi şəhidin adını unutmayıb yaşatmaq deməkdir. Vətən sevgisi həqiqəti qorumaq deməkdir. Bu gün vətənpərvərlik yalnız döyüş meydanında göstərilən igidliklə ölçülmür. Vətənpərvərlik həm də gənc nəslə tarixi düzgün anlatmaq, milli şüuru gücləndirmək, birliyimizi qorumaq və dövlətimizi möhkəmləndirməkdir.
Xocalı faciəsi eyni zamanda bizə ayıq olmağı öyrətdi. Tarix göstərdi ki, xalqın təhlükəsizliyi, dövlətin gücü, ordunun hazırlığı və milli həmrəylik həyati əhəmiyyət daşıyır. Xalq bir olanda, dövlət güclü olanda, milli iradə sarsılmaz olanda belə faciələrin qarşısını almaq mümkündür. Ona görə də Xocalını anmaq yalnız keçmişə ağlamaq deyil. Xocalını anmaq həm də gələcəyi düşünməkdir. Daha güclü olmaq, daha birlikdə olmaq, daha ayıq olmaqdır.
Bu faciə haqqında yazarkən bir məqamı unutmamaq lazımdır. Xocalı bizim üçün yalnız kədər deyil, həm də ləyaqət məsələsidir. Azərbaycan xalqı bu ağrını öz içində daşısa da, həqiqətindən vaz keçməyib. Xocalının xatirəsi illər keçdikcə zəifləməyib, əksinə daha da möhkəmlənib. Hər yeni nəsil bu faciəni öyrəndikcə milli yaddaş daha da güclənir. Çünki Xocalı təkcə keçmişin dərsi deyil, milli kimliyimizin bir hissəsidir.
Adi oxucu üçün Xocalı bəzən uzaq tarix kimi görünə bilər. Amma əslində bu, hər bir ailəyə, hər bir evə yaxın mövzudur. Çünki Xocalı insanın ən əsas haqqına, yaşamaq haqqına vurulan zərbə idi. Bu səbəbdən Xocalı haqqında danışmaq hamımızın borcudur. Təkcə anım günündə yox, hər zaman. Uşaqlarımıza, gənclərimizə, gələcək nəsillərə bu həqiqəti sadə, aydın və dürüst şəkildə çatdırmalıyıq. Onlar bilməlidir ki, tarix kitablarındakı bir sətir arxasında real insanlar, real ağrılar dayanır.
Bu gün Xocalı qurbanlarının xatirəsi qarşısında baş əyərkən biz təkcə keçmişi yad etmirik. Biz həm də bir söz veririk. Deyirik ki, sizi unutmadıq. Deyirik ki, sizin ağrınız bizim ağrımızdır. Deyirik ki, milli yaddaşımız yaşayır və yaşayacaq. Bu sözün özü də vətənpərvərlikdir.
Xocalı Azərbaycanın qəlbində sağalmayan yaradır. Amma eyni zamanda bu xalqın sınmadığını göstərən bir yaddaşdır. Ağrımız böyükdür, amma iradəmiz də böyükdür. Kədərimiz dərindir, amma həqiqətə bağlılığımız da sarsılmazdır.
Xocalını unutmaq olmaz.
Xocalını unutdurmaq mümkün deyil.
Çünki Xocalı bizim tariximizdir, bizim dərdimizdir, bizim vicdanımızdır.
Gülnarə Allahverdiyeva
ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.
