Bu gün tanınmış italyan heykəltaraşı, rəssam Mikelancelonun anım günüdür.
Müstəqil. Az Kulis.az-ın onun həyatı və yaradıcılığı haqqında yaınladığı maraqlı faktları təqdim edir.
Mikelancelo Buonarroti adı çəkiləndə ağıla gələn ilk görüntü Sistina kapellasının tavanındakı Tanrı ilə Adəmin barmaqlarının toxunma anı, yaxud Florensiyanın qüruru olan o möhtəşəm David heykəlidir. Lakin bu ilahi görüntülərin arxasında, intibah dövrünün parlaq mərmər tozları altında gizlənən gerçəklik, bəşəriyyətin gördüyü ən ziddiyyətli, ən qalmaqallı və eyni zamanda ən bədbəxt dahinin dramı dayanır. Onun ölümü, sadəcə bir bioloji sonluq deyil, əsrlər boyu davam edəcək bir əfsanənin, sirlər və qalmaqallar silsiləsinin möhürlənməsi idi.
Mikelancelo öz dövrünün digər dahilərindən, məsələn, zərif və kübar Rafaeldən və ya sirli və diplomatik Leonardodan kəskin şəkildə fərqlənirdi. O, təkəbbürlü, dalaşqan, pinti, lakin ilahi vergiyə sahib bir “vəhşi” idi. Onun simasındakı o məşhur qüsur – əyri burun sadəcə bir estetik çatışmazlıq deyildi, bu, onun hələ gəncliyindəki idarəolunmaz xarakterinin möhürü idi. Hələ “Mediçi bağları”nda sənət öyrənərkən, öz istedadına həddindən artıq güvənən və başqalarını aşağılayan gənc Mikelancelo, həmkarı Pyetro Torricianonu elə qəzəbləndirmişdi ki, rəqibi onun üzünə yumruq vuraraq burnunu əzmişdi.
Torriciano sonralar deyirdi: “Sümüyün və qığırdağın biskvit kimi sındığını hiss etdim”. Bu hadisə Mikelancelonun ömrü boyu güzgüdə görəcəyi eybəcərlik kompleksinin və insanlardan qaçışının başlanğıcı oldu. O, gözəllik yaradırdı, amma özünü çirkinlik abidəsi kimi görürdü.
Onun yaradıcılığı nə qədər mükəmməlidirsə, iş üslubu və şəxsi həyatı bir o qədər xaos içində idi. Papa II Yuli ilə münasibətləri sənət tarixinin ən gərgin işçi-işəgötürən münaqişəsi sayıla bilər. “Döyüşçü Papa” kimi tanınan II Yuli, Mikelancelonu heykəltəraşlıqdan ayırıb rəssamlığa – Sistina kapellasının tavanını bəzəməyə məcbur edəndə, sənətkar buna şiddətlə etiraz etmişdi. O, rəssam olmadığını, daş yonduğunu hayqırsa da, Papanın əmri qəti idi. Dörd il davam edən bu işgəncəli yaradıcılıq prosesi Mikelancelonun sağlamlığını darmadağın etdi. O, boynu bükülmüş halda, gözlərinə boya damcıları axaraq işləyirdi.
Hətta dostuna yazdığı bir şeirdə “boynum bədənimə yapışdı, qarnım çənəmə qədər qalxdı” deyə şikayətlənir, özünü eybəcər bir məxluqa bənzədirdi. Lakin bu fiziki əzablardan daha dəhşətlisi onun Papanı tənqid etməkdən çəkinməməsi idi. Bir dəfə Papa onun işinin nə vaxt bitəcəyini soruşanda, Mikelancelo kobudcasına “bacaranda” cavabını vermiş, qəzəblənən Papa isə əlindəki əsanı dahinin kürəyinə çırpmışdı. Təsəvvür edin, dövrün ən qüdrətli din xadimi və ən böyük sənətkarı dava edirdilər.
Mikelancelonun ən böyük qalmaqallarından biri isə illər sonra, “Qiyamət günü” freskası ilə bağlı yaşandı. Vatikanın ən müqəddəs divarında çılpaq müqəddəsləri, əzələli mələkləri və günahkarları təsvir etməsi kilsə əyanlarını şoka salmışdı. Papanın mərasim ustası Byaco da Çezena bu əsəri “hamam divarına yaraşan rəzalət” adlandıranda, Mikelancelo intiqamını fırçası ilə aldı. O, Çezenanı cəhənnəmin hakimi Minos obrazında, uzun eşşək qulaqları ilə və cinsi orqanını ilan dişləyən halda təsvir etdi.
Çezena Papaya şikayət edəndə isə Papanın cavabı tarixdə lətifə kimi qaldı: “Oğlum, əgər o səni Ərəfata qoysaydı, nəsə edə bilərdim, amma cəhənnəmdən heç kim çıxarıla bilməz”. Lakin bu qalmaqal sənətkarın ölümündən sonra da səngimədi.
“Trident Şurası”nın qərarı ilə Mikelancelonun şagirdi Daniele da Volterra həmin çılpaq fiqurların üzərinə “əncir yarpaqları” və örtüklər çəkməyə məcbur edildi.
Dahinin şəxsi gigiyenası və həyat tərzi isə onun ilahi sənəti ilə tam bir təzad təşkil edirdi. Müasirlərinin xatirələrinə görə, Mikelancelo aylarla çimməz, paltarlarını dəyişməzdi. Hətta o qədər işləyirdi ki, uzunboğaz çəkmələri ilə yatırdı. Bir dəfə çəkmələrini çıxarmaq istəyəndə, dərisi çəkmənin içində qopub ayrılmışdı. O, Avropanın ən zəngin sənətkarlarından biri olmasına baxmayaraq, dilənçi kimi yaşayırdı.
Ölümündən sonra evindən sandıqlarla qızıl tapılsa da, sağlığında o, quru çörək və şərabla qidalanar, özünə yeni paltar almağa xəsislik edərdi.
Onun bu qədər sərvət yığıb, səfalət içində yaşaması psixoloqlar tərəfindən hələ də müxtəlif cür yozulur; kimisi bunu paranoik xəsislik, kimisi isə sənətdən başqa heç nəyə dəyər verməmək kimi qiymətləndirir.
Onun rəqibləri ilə münasibəti də əfsanəvi idi. Leonardo da Vinçi ilə olan nifrət dolu rəqabəti Florensiya küçələrində açıq təhqirlərə qədər gedib çıxırdı. Zərif geyimli, ətirli və kübar Leonardonu görəndə, toz-torpaq içində olan Mikelancelo ona “at heykəlini tamamlaya bilməyən bacarıqsız” deyə sataşmaqdan çəkinmirdi. Gənc Rafael Santi isə onun üçün bir oğru idi. Mikelancelo iddia edirdi ki, Rafael sənəti ondan öyrənib və Vatikandakı otaqlara gizlicə girərək onun üslubunu mənimsəyib.
Bütün bu sərtliyin, qabalıq və xəsisliyin altında isə sevgi axtaran, lakin onu tapa bilməyən tənha bir qəlb döyünürdü. Onun Tommaso dei Kavalyeriyə həsr etdiyi şeirlər və çəkdiyi rəsmlər, sənətkarın cinsi oriyentasiyası haqqında əsrlər boyu davam edən mübahisələrə səbəb olub.
Digər tərəfdən, şairə Vittoriya Kolonna ilə olan “mənəvi birliyi” və platonik məhəbbəti onun ən incə lirik şeirlərinin yaranmasına vəsilə olmuşdu. Vittoriya öləndə Mikelancelo, “bir insanın içindəki o böyük alovun necə söndüyünü” yazaraq kədərini ifadə etmişdi.
Mikelancelo 88 yaşında, o dövr üçün inanılmaz sayılan bir yaşda vəfat edərkən, son nəfəsinə qədər əlində çəkic və iskənə tutmuşdu. Lakin ömrünün son günlərində o, qəribə bir hərəkət etdi: yüzlərlə eskizini, qaralamalarını və rəsmlərini ocağa atıb yandırdı. O istəmirdi ki, gələcək nəsillər onun “əziyyətini”, tərəddüdlərini və mükəmməlliyə gedən yoldakı uğursuz cəhdlərini görsünlər. O, tarixə yalnız “Mükəmməl” kimi düşmək istəyirdi, tər tökən bir sənətkar kimi yox.
Bu gün biz onun əsərlərinə baxanda daşın canlandığını, boyaların danışdığını görürük, lakin o əsərlərin hər millimetrində tənha, qəzəbli, xəsis, amma Tanrı tərəfindən öpülmüş bir dahinin iztirabı, qanı və göz yaşları var.
Onun həyatı sübut etdi ki, ən böyük gözəlliklər bəzən ən böyük xaosdan və ağrıdan doğulur.
