Cəmiyyətimizdə həmkarlar ittifaqları ilə bağlı müxtəlif fikirlər, yanaşmalar və bəzən də yanlış təsəvvürlər mövcuddur. Xüsusilə əmək haqqından tutulan üzvlük haqları və bunun müqabilində gözlənilən faydalar ətrafında formalaşan müzakirələr son illərdə daha da aktuallaşıb. Bu baxımdan məsələyə daha geniş və obyektiv yanaşmaq, həmkarlar ittifaqlarının mahiyyətini və funksiyalarını düzgün dəyərləndirmək vacibdir.
Məlum olduğu kimi, həmkarlar ittifaqlarına üzv olan şəxslərin əmək haqqının müəyyən hissəsi, adətən 2 faizi üzvlük haqqı kimi tutulur. Məsələn, aylıq 1000 manat əmək haqqı alan bir şəxs hər ay 20 manat, il ərzində isə 240 manat vəsait ödəyir. Bu rəqəmlər bəzi hallarda üzvlərdə belə bir düşüncə yaradır ki, ödənilən məbləğin qarşılığında konkret və maddi formada xidmətlər əldə olunmalıdır.
Ən çox rast gəlinən gözləntilərdən biri isə sanatoriya və istirahət mərkəzlərinə göndərişlərlə bağlıdır. Bir çox üzv hesab edir ki, əgər həmkarlar ittifaqının üzvüdürsə, hər il belə imkanlardan yararlanmalıdır. Halbuki reallıq tam fərqlidir. Bu cür yollayışların qiyməti əksər hallarda 1000 manatdan yuxarı olur və hər bir üzvün ödədiyi illik üzvlük haqqı ilə bütün üzvlərin bu xidmətdən müntəzəm istifadə etməsi iqtisadi baxımdan mümkün deyil. Sanatoriya və istirahət mərkəzlərinə yollayışların verilməsi də həmkarlar ittifaqlarının üzvlərinə təqdim etdiyi sosial paketlərə daxil olan xidmətlərdən biridir.
Əslində həmkarlar ittifaqları yalnız sosial paketlər təqdim edən qurum deyil. Onların əsas vəzifəsi işçilərin əmək hüquqlarını qorumaq, onları işəgötürənlə münasibətlərdə təmsil etmək və sosial ədalətin təmin olunmasına töhfə verməkdir. Bu təşkilatlar əmək müqavilələrinin düzgün tətbiqinə nəzarət edir, iş şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün təşəbbüslər irəli sürür və lazım gəldikdə üzvlərinə hüquqi dəstək göstərir.
Bununla yanaşı, həmkarlar ittifaqları kollektiv müqavilələrin bağlanmasında mühüm rol oynayır. Bu müqavilələr vasitəsilə işçilər üçün əlavə güzəştlər, sosial təminatlar və daha əlverişli əmək şəraiti əldə etmək mümkün olur. Bu isə birbaşa olaraq işçinin həyat səviyyəsinə və rifahına təsir edən əsas amillərdən biridir.
Sanatoriya və istirahət imkanları isə bu fəaliyyətlərin yalnız bir hissəsidir və daha çox sosial dəstək xarakteri daşıyır. Bu imkanlar adətən məhdud sayda olur və müəyyən meyarlar əsasında bölüşdürülür. Yəni bu xidmətlərin hər kəs üçün eyni şəkildə və müntəzəm təmin olunması real deyil.
Etiraf etmək lazımdır ki, son illərdə həmkarlar ittifaqları sistemində, xüsusilə AHİK-də rəhbərlik dəyişikliyindən sonra mühüm islahatlar həyata keçirilib. Son iki il ərzində aparılan bu dəyişikliklər təşkilatın fəaliyyətinin daha şəffaf, daha çevik və müasir tələblərə uyğun qurulmasına yönəlib. Xidmət keyfiyyətinin artırılması, üzvlərlə münasibətlərin yenidən qurulması və təşkilati strukturun təkmilləşdirilməsi bu islahatların əsas istiqamətlərindəndir.
Bu islahatların həyata keçirilməsində AHİK sədri Sahib Məmmədovun fəaliyyətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Onun rəhbərliyi dövründə təşkilatda yenilənmə prosesi sürətlənmiş, daha açıq və çevik idarəetmə modeli formalaşdırılmağa başlanmışdır. Sosial yönümlü təşəbbüslərin genişləndirilməsi, üzvlərlə əlaqələrin gücləndirilməsi və beynəlxalq təcrübənin tətbiqi istiqamətində atılan addımlar təşkilatın inkişafına müsbət təsir göstərmişdir.
İnanıram ki, üzvlər öz hüquqlarını düzgün bildikləri təqdirdə bir çox xoşagəlməz hallar da baş verməz. Məlumatlı üzv həm öz hüquqlarını tələb etməyi, həm də təşkilatın imkanlarını düzgün qiymətləndirməyi bacarır. Bu isə həmkarlar ittifaqları ilə üzvlər arasında daha sağlam və qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlərin formalaşmasına şərait yaradır.
Apardığım jurnalist araşdırmaları da deməyə əsas verir ki, yeni rəhbərlik üzərinə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirməyə çalışır. Görülən işlər, atılan addımlar və həyata keçirilən yeniliklər göstərir ki, təşkilatın fəaliyyətində müsbət dinamika mövcuddur. Lakin bu dinamikanın cəmiyyət tərəfindən daha aydın hiss olunması üçün informasiya siyasətinin gücləndirilməsi və üzvlərlə daha açıq dialoqun qurulması vacib olaraq qalır.
Məhz buna görə də, hazırkı mərhələdə ən vacib məsələlərdən biri maarifləndirmə işinin gücləndirilməsidir. Üzvlərə aydın şəkildə izah olunmalıdır ki, onların ödədiyi üzvlük haqları yalnız sanatoriya və ya istirahət məqsədli deyil, eyni zamanda onların hüquqlarının qorunması, iş yerlərində ədalətli mühitin yaradılması və sosial müdafiənin təmin olunması üçün istifadə olunur.
Əgər bu istiqamətdə daha sistemli və məqsədyönlü iş aparılarsa, həmkarlar ittifaqlarına olan inam artar, üzvlərin təşkilata bağlılığı güclənər və onlar bu qurumun fəaliyyətində daha aktiv iştirak etməyə başlayarlar. Bu isə ümumilikdə əmək münasibətlərinin daha sağlam və balanslı şəkildə inkişafına müsbət təsir göstərər.
Nəticə etibarilə demək olar ki, həmkarlar ittifaqlarının rolu yalnız maddi faydalarla ölçülməməlidir. Bu qurumlar işçilərin hüquqlarının qorunmasında, onların sosial rifahının yüksəldilməsində və əmək münasibətlərində ədalətin təmin olunmasında mühüm rol oynayır. Aparılan islahatlar bu məqsədlərə çatmaq üçün atılan vacib addımlardır. Lakin bu islahatların cəmiyyətə düzgün çatdırılması və üzvlər tərəfindən düzgün anlaşılması ən azı onların həyata keçirilməsi qədər əhəmiyyətlidir.
Şərafəddin İlkin,
Şair-publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsü, “Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatı” laureatı.
