GEDƏSƏN ORA
Elə bir yer ola gedəsən ora,
Özünlə baş-başa qalasan orda.
Nə dindirən ola, nə danışdıran,
Xatirələri yada salasan orda.
Yanında qələmin, kağızın ola,
Yazdığın ilk sözdən çıxasan yola.
Yazasan xəyali səadətini,
Gözlərin uzağa hey dala-dala.
Ovunmaq istəsən misralarında,
Qəmi gizlədəsən söz arasında.
Bir sətir ümidə sarılmaq üçün,
Sanasan özünü eşq adasında.
Elə bir yer ola gedəsən orda,
Ürək öz yükünü torpağa qusa,
Nə “kaş ki” səslənə, nə “niyə” ola,
Sual da yorula, cavab da susa.
Elə bir yer ola gedəsən ora,
Qayıdış olmaya xəritələrdə.
Gedəsən dərdlərin itə yollarda,
Keçmişlə arana çəkilə pərdə.
Səadət Qərib Şeirinin Bədii Təhlili:
Bu şeir zahirən sakit, lakin daxildən güclü dalğalarla çırpınan bir ruh halının poetik xəritəsidir və Səadət Qərib burada oxucunu konkret bir məkana deyil, insanın öz içinə doğru aparan metafizik bir yolçuluğa dəvət edir. “Elə bir yer ola gedəsən ora…” misrası ilə başlanan bu çağırış fiziki coğrafiyanı aşaraq mənəvi sığınacaq ideyasını ön plana çəkir, çünki burada “yer” anlayışı torpaqla, divarla, ünvansızlıqla deyil, insanın öz vicdanı, xatirəsi və sükutu ilə ölçülür. Şeirin ilk bəndində “özünlə baş-başa qalmaq” arzusu təkliyin sosial təcrid yox, ruhi təmizlənmə forması kimi təqdim olunduğunu göstərir. Nə dindirən, nə danışdıran bir mühit arzusunda əslində sözün yükündən qaçış yox, sözə daha saf şəkildə qovuşmaq niyyəti var və xatirələrin “yada salınması” keçmişin ağrılı təkrarına deyil, onunla üzləşib barışmağa işarə edir.
İkinci bənddə qələm və kağız obrazı klassik poeziyada olduğu kimi yaradıcılığın simvolu deyil yalnız, həm də yol anlayışının başlanğıc nöqtəsidir, çünki “yazdığın ilk sözdən çıxasan yola” deyimi yazını nəticə yox, proses, hərəkət və dəyişmə aktı kimi təqdim edir. Xəyali səadətin yazılması reallıqdan qaçış deyil, reallığın dözülə bilən formaya salınmasıdır və gözlərin uzağa “dala-dala” qalması ümidin hələ sönmədiyini, baxışın hələ qapalı olmadığını göstərir.
Üçüncü bənddə şair misranı ovunmaq məkanına çevirir, sözlər artıq estetik vasitə deyil, psixoloji sipər rolunu oynayır, qəmin söz arasında gizlədilməsi insanın dərdini tam açmağa cəsarət etmədiyi, lakin onu da içində boğmaq istəmədiyi ikili vəziyyəti çox incə şəkildə əks etdirir. “Bir sətir ümidə sarılmaq üçün” misrası poeziyanın insan üçün nə qədər həyati funksiya daşıdığını göstərir, burada şeir bəzək yox, xilas vasitəsidir və “eşq adası” obrazı təkcə romantik məkan deyil, ruhun təhlükəsiz zonasıdır.
Dördüncü bənddə şeirin fəlsəfi yükü daha da dərinləşir, ürəyin yükünü torpağa qusmaq obrazı katarsis anlayışını xatırladır, insanın içində yığılıb qalan ağrının yerə, yəni ən ilkin və səssiz şahidə təhvil verilməsi arzusunu ifadə edir. “Nə kaş ki, nə niyə” ifadələrinin inkarı peşmanlıq və sualçılıq mərhələsinin geridə qalmasını, ruhun artıq özünü mühakimə etməkdən yorulduğunu göstərir və sualın yorulması, cavabın susması kimi personifikasiyalar daxili dialoqun sona çatdığını, sakit qəbul mərhələsinin başlandığını simvolizə edir.
Son bənd isə şeirin ideya kulminasiyasıdır, çünki burada artıq dönüşsüzlük motivi ön plana çıxır. Xəritələrdə qayıdışın olmaması fiziki itmə deyil, mənəvi yenidən doğulmanın şərtidir, dərdlərin yollarda itməsi zamanın şəfaedici gücünə inamı, keçmişlə araya çəkilən pərdə isə unutmaq yox, məsafə qoymaq müdrikliyini ifadə edir.
Ümumilikdə bu şeir Səadət Qəribin daxili aləmin incə qatlarını, insanın özünə qayıtmaq ehtiyacını, sükutun və təkliyin müalicəvi gücünü yüksək poetik dillə ifadə edən, sadə sözlərlə dərin mənalar yaradan, metafora ilə psixologiyanı, lirika ilə fəlsəfəni ustalıqla birləşdirən bir mətn kimi dəyərləndirilə bilər. Burada nə pafos var, nə süni dramatizm, hər misra sanki içdən gələn bir nəfəs kimidir və şeir oxucuya bir məkan göstərmir, ona öz içində belə bir məkanı tapmağın mümkünlüyünü xatırladır.
✍ Sevil Azadqızı
Seadet
