Qəzəl
Nə aqilə qismətdir, nə məcnuna qismətdir,
Leyla kimi insanlar bir başqa təriqətdir…
Kimsə deyə bilməz ki, təqdirdi ya təqsir,
Sevgi sonu naməlum, yıpranmış həqiqətdir…
Min dəfə yıxılsam da minbir dəfə dik durdum,
Allah, bu nə şövkətdir, tanrım bu nə qüdrətdir?…
Gördün ki, görülmürsən, şəm olmağa cəhd etmə,
Gördün ki, sevilmirsən bil ki, ora qürbətdir…
Sənlə ağacın fərqi o güclü ayaqlardır,
Tərk et ki, şoranlıqdan getmək özü ləzzətdir…
Balta olan insandan heç vaxt saz ola bilməz,
Hündürlərə daş atmaq alçaqlara xislətdir….
Karvan gələcək, Yusif, tənhalığı dərd etmə,
Yol mərdlərin alnında qəmlə çizilən xətdir…
Sayman, quyudan qorxma, qarşında Əzizlik var,
Təklik qoyuna töhmət, bozqurdlara qiymətdir…
Sayman Aruz Şeirinin Bədii Təhlili:
Dəyərli Saymanın təqdim etdiyi bu qəzəl klassik Şərq poetikasının əruz ruhunu müasir düşüncə ilə birləşdirən, həm hikmət, həm irfan, həm də mənəvi mübarizə xəttini daşıyan yetkin bir poetik mətndir və bu qəzəl üzərində təhlil yazarkən onu yalnız bədii mətn kimi deyil, həm də həyat fəlsəfəsi, insanın daxili yolçuluğu və əxlaqi mövqeyi kimi oxumaq zəruridir. Qəzəlin ilk beyti artıq oxucunu adi sevgi mətnindən çıxarıb irfani bir müstəviyə daşıyır, çünki “nə aqilə qismətdir, nə məcnuna qismətdir” deyimi ilə sevginin nə ağılla ölçülən, nə də dəli-divanəliklə əldə edilən bir hal olduğu vurğulanır və Leyla obrazı klassik məhəbbət simvolu olmaqdan çıxaraq “bir başqa təriqət” kimi təqdim edilir, yəni sevgi burada yol, məslək, tale və sınaqdır. İkinci beytdə sevginin aqibətinin bilinməməsi, onun təqdirlə təqsir arasında asılı qalması insanın özünü sorğulamasına səbəb olur, sevginin yıpranmış həqiqət adlandırılması isə müasir dövrdə dəyərlərin aşınmasına, hisslərin adiləşməsinə incə bir işarədir. Üçüncü beytdə poet özünü sınanmış insan mövqeyində təqdim edir, min dəfə yıxılıb min bir dəfə qalxmaq obrazı sufizmdəki “mücahede” anlayışını xatırladır, burada Allahın qüdrəti qarşısında acizliyin yox, əksinə, ilahi gücdən doğan dirənişin estetik tərənnümü var. Dördüncü beytdə müəllif özünüdərkin sərt, lakin ədalətli hökmünü verir. Görünmədiyin yerdə yanmağa çalışma, sevilmədiyin məkana bağlanma, çünki ora qürbətdir; bu misralar həm fərdi münasibətlərə, həm də cəmiyyət içində insanın dəyər görmədiyi mühitlərdən uzaqlaşma cəsarətinə çağırışdır. Beşinci beytdə ağac metaforası ilə insanın kök salma və yer dəyişmə azadlığı müqayisə edilir, insanın ayaqlarının gücü onun taleyini dəyişmək imkanını simvolizə edir və şoranlıqdan getməyin ləzzət kimi təqdim edilməsi iradəli qərarın verdiyi mənəvi rahatlığı göstərir. Altıncı beytdə balta və saz qarşıdurması ilə xislət məsələsi qabardılır, dağıdanla yaradanın eyni mahiyyətə sahib ola bilməyəcəyi vurğulanır və “hündürlərə daş atmaq” obrazı mənəvi alçaqlığın açıq göstəricisi kimi təqdim olunur. Yeddinci beytdə Kənan obrazı ilə Hz. Yusif qissəsinə işarə edilir, yolun çətinliyi, tənhalığın mərdlik nişanı olması və qəm xətləri ilə cızılan alnın şərəf rəmzi kimi təqdim edilməsi qəzəlin irfani dərinliyini daha da artırır. Son beytdə isə quyu, Əzizlik, qoyun və bozqurd simvolları vasitəsilə qorxu, tək qalmaq və güc anlayışları yenidən dəyərləndirilir, təklik acizlik deyil, seçilmişlərin payı kimi təqdim olunur və bu nöqtədə şeir oxucunu qorxularından utanmamağa, əksinə, onları mənəvi yüksəlişə çevirməyə çağırır.
Nəticə olaraq demək olar ki, bu qəzəl yalnız bədii məharət nümunəsi deyil, həm də həyat dərsi, əxlaqi manifest və irfani yol xəritəsidir. Burada sevgi, tale, mübarizə, tənhalıq və ləyaqət bir-birini tamamlayan anlayışlar kimi təqdim olunur və oxucuya açıq mesaj verilir. İnsan dəyər görmədiyi yerdə yanmamalı, sevilmədiyi məkanda kök salmamalı, yıxıldıqca qalxmağı, tək qaldıqca güclənməyi və yolunu şərəflə getməyi bacarmalıdır.
Uğurlar olsun həmişə!
✍ Sevil Azadqızı
21.01.2026
