İnsan doğulduğu andan etibarən iki görünməz həqiqətin arasında yaşayır: başlanğıc və son. Başlanğıc sevinc, ümid və işıqla qarşılanır, son isə sükut, qorxu və naməlumluqla xatırlanır.
Ölüm anlayışı bəşər tarixinin ən qədim və ən dərin suallarından biridir. O, təkcə bioloji bir hadisə deyil, həm də mənəvi, fəlsəfi və mədəni bir həqiqətdir. Hər bir mədəniyyət, hər bir din, hər bir düşüncə məktəbi ölümü izah etməyə, onu anlamağa və mənalandırmağa çalışmışdır. İnsan ağlı ölümün qaçılmazlığını dərk etsə də, qəlbi onu qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Çünki ölüm həyatın bütün planlarını yarımçıq qoyan, arzulara nöqtə qoyan bir son kimi görünür. Lakin fəlsəfə bu sonun içində başqa bir başlanğıc axtarır.
Antik dövrdə yaşayan böyük mütəfəkkir Sokrat ölümü ruhun bədəndən ayrılması kimi qiymətləndirir və onu qorxulu deyil, təbii bir keçid hesab edirdi. Onun fikrincə, hikmətə can atan insan ölümə hazır olmalıdır, çünki ruhun həqiqi azadlığı məhz bu ayrılıqla baş verir. Platon isə ölümün maddi dünyanın kölgəsindən ideyalar aləminə keçid olduğunu deyirdi. Bu baxışda ölüm yoxluq deyil, dəyişmədir. Sonrakı əsrlərdə Martin Heidegger insanı “ölümə doğru varlıq” kimi xarakterizə etdi. Onun düşüncəsində ölüm insanın varlığını mənalandıran əsas ünsürdür. İnsan öz faniliyini dərk etdikcə həyatın məsuliyyətini daha dərindən anlayır. Ölümün varlığı həyatı qiymətli edir. Əgər son olmasaydı, başlanğıcın dəyəri də olmazdı.
Fani olmaq insanın ən böyük həqiqətidir. Fanilik zamanın hökmünə tabe olmaq deməkdir. Zaman isə heç kim üçün dayanmaz. Uşaqlıq gəncliyə, gənclik yetkinliyə, yetkinlik qocalığa çevrilir. Bu çevrilmə insanın öz gözləri önündə baş verir. İnsan hər gün bir az dəyişir, bir az köhnəlir, bir az azalır. Fanilik həyatın kölgəsi kimi daim insanın arxasınca gəlir. Lakin faniliyin dərk edilməsi insanı ümidsizliyə yox, əksinə, dərin bir şüura aparmalıdır. Çünki fanilik olmasaydı, əxlaqın, mərhəmətin, yaxşılığın mənası olmazdı. Əgər insan əbədi yaşasaydı, sabah üçün narahat olmaz, bu günün qədrini bilməzdi.
Dinlər ölümü son deyil, yeni bir mərhələ kimi təqdim edir. İslam düşüncəsində dünya həyatı bir imtahan, ölüm isə əbədi həyata açılan qapıdır. Bu baxış insanı məsuliyyətli yaşamağa çağırır. Hər əməl, hər söz, hər niyyət faniliyin içində əbədiyyətə yazılan iz kimi qiymətləndirilir. Bu düşüncə ölüm qorxusunu mənasızlaşdırmır, lakin onu çərçivəyə salır. Ölüm birdən-birə gələn qaranlıq deyil, ilahi bir nizamın hissəsidir.
Fəlsəfi baxımdan ölüm qorxusu əslində yoxluq qorxusu deyil, yarımçıq qalmaq qorxusudur. İnsan arzuladığı hər şeyi həyata keçirə bilməməkdən, sevdiklərinə tam doyub sarıla bilməməkdən, özünü tam ifadə edə bilməməkdən qorxur. Ölüm insanın “daha vaxtım var” düşüncəsini sarsıdır. Bu sarsıntı isə insanı ayılda bilər. Çünki hər günün son gün ola biləcəyi ehtimalı həyatı daha məsuliyyətli və daha dərin yaşamağa sövq edir.
Fanilik fəlsəfəsi insanı təvazökarlığa çağırır. Böyük saraylar, yüksək vəzifələr, şöhrət və sərvət hamısı zamanın süzgəcindən keçir. Nə qədər qüdrətli görünməsindən asılı olmayaraq, hər bir insan torpağa qayıdır. Bu həqiqət qarşısında hamı bərabərdir. Ölüm sosial fərqləri silir. O, zənginlə kasıbı, güclü ilə zəifi eyni səssizlikdə birləşdirir. Bu baxımdan ölüm həm də ədalətin simvoludur.
Eyni zamanda ölüm insanın yaradıcılıq ehtirasını gücləndirir. Sənətkar yazdığı əsərlə, alim kəşfi ilə, müəllim yetişdirdiyi şagirdlə, valideyn böyütdüyü övladla faniliyin sərhədini aşmağa çalışır. İnsan cismani olaraq fani olsa da, təsiri və izi ilə yaşaya bilir. Tarix boyu böyük şəxsiyyətlərin adlarının unudulmaması faniliyin nisbi olduğunu göstərir. Bədən torpağa qarışır, amma fikir və əməl yaşayır.
Ölüm anlayışı eyni zamanda insanın özünü tanıma yoludur. İnsan ölüm haqqında düşündükcə həyatın mahiyyətini sorğulayır. Mən kiməm. Haradan gəlmişəm. Hara gedirəm. Bu suallar insanı zahiri gündəlik qayğılardan ayırıb dərin mənəvi axtarışlara aparır. Faniliyin dərk edilməsi mənasızlığı deyil, mənanı doğurur. Çünki məhdud zaman çərçivəsində yaşamaq hər anı qiymətli edir.
Ölümün gətirdiyi kədər də faniliyin bir hissəsidir. Sevdiklərini itirmək insanın ən ağır sınaqlarındandır. Lakin bu kədər də sevgidən doğur. Əgər sevgi olmasaydı, itki də bu qədər ağrılı olmazdı. Deməli, ölümün kölgəsində belə sevginin işığı var. İnsan bu işıqla təsəlli tapır. Xatirələr faniliyin içində əbədiyyət toxumları kimi qalır.
Nəticə etibarilə ölüm anlayışı həyatın əks qütbü deyil, onun ayrılmaz tərkib hissəsidir. Fanilik insanı ümidsizliyə yox, şüurlu yaşamağa çağırmalıdır. Ölümün qaçılmazlığı həyatı mənasız etmir, əksinə, ona dəyər verir. Hər son bir nöqtədir, amma o nöqtə eyni zamanda düşüncənin başlanğıcıdır. İnsan fanidir, lakin onun seçimi, sevgisi və əməli faniliyin sərhədini aşaraq mənəvi iz buraxa bilər. Həyatın ən böyük hikməti də budur ki, sonu bilə-bilə yaşamaq və hər günə dəyər qatmaq insanın öz əlindədir. Fikir bitən yerdə nöqtə qoyulur. Həyat bitən yerdə isə əbədi sual başlayır.
✍ Sevil Azadqızı
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist.
28.02.2026
