Mahirə Hüseynovanın “Prezident İlham Əliyevin dilçilikdən açıq dərsi” haqda...

Filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə xanım Hüseynovanın “Prezident İlham Əliyevin dilçilikdən açıq dərsi” məqaləsinə elmi-publisistik baxış.

Dil hər bir xalqın tarixi yaddaşı, mədəni varlığı və milli kimliyinin əsas sütunudur. O, təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də düşüncə tərzini formalaşdıran, nəsillərarası əlaqəni təmin edən, kollektiv şüuru və mentaliteti yaşadan canlı sosial orqanizmdir. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə xanım Hüseynovanın “Prezident Əliyevin dilçilikdən açıq dərsi” adlı yazısı bu fundamental həqiqətin müasir Azərbaycan reallığında necə strateji məna kəsb etdiyini dərin elmi və ictimai təhlillə ortaya qoyur.
Müəllif yazısının əvvəlində dilin millətin mövcudluğunun əsas şərti olduğunu vurğulayaraq, dövlətin dil siyasətindəki rolunu sistemli şəkildə izah edir. Dil burada yalnız mədəni fenomen kimi deyil, eyni zamanda siyasi və ideoloji faktor kimi təqdim olunur. Dövlətçilik institutlarının dilin rəsmi status qazanmasında, normativləşdirilməsində, təhsil və media vasitəsilə qorunmasında həlledici rol oynadığı xüsusi qeyd edilir. Bu baxımdan, dil siyasəti milli təhlükəsizlik və ideoloji davamlılıq məsələsi kimi dəyərləndirilir. Dilin standartlaşdırılması, lüğət və qrammatikaların hazırlanması, dövlət tərəfindən dil layihələrinin maliyyələşdirilməsi ortaq milli şüurun formalaşmasında əsas mexanizmlər kimi göstərilir.

Mahirə Hüseynova Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafının tarixi mərhələlərini ardıcıl şəkildə izləyir. 1918-ci ildə milli dövlətçiliyin bərpası ilə başlayan bu xətt sovet dövrünün mürəkkəb ideoloji mühitində də davam etmiş, xüsusilə Heydər Əliyevin rəhbərliyi illərində yeni keyfiyyət mərhələsinə yüksəlmişdir. Azərbaycan dilində tribunadan çıxışların təşviqi, 1978-ci il Konstitusiyasında dövlət dili statusunun təsbit olunması, fundamental dilçilik əsərlərinə verilən yüksək dövlət qiyməti ana dilinə münasibətin siyasi iradə səviyyəsində təsdiqi kimi təqdim olunur. Bu siyasət müstəqil Azərbaycan dövründə də ardıcıl şəkildə davam etdirilmiş və 1995-ci il Konstitusiyasında Azərbaycan dili rəsmi dövlət dili kimi hüquqi status almışdır.
Professor Mahirə xanım Hüseynova Ulu Öndər Heydər Əliyevin dil siyasətini yalnız tarixi faktlar müstəvisində deyil, ideoloji baxımdan da təhlil edir. Onun ana dili ilə bağlı fikirlərində dilin azərbaycançılıq ideyasının əsas dayaqlarından biri olduğu açıq şəkildə görünür. Dilin yaşaması və inkişafı milli varlığın, dövlətçilik şüurunun və mədəni bütövlüyün qorunması kimi dəyərləndirilir.
Məqalənin əsas məzmun xətti Prezident İlham Əliyevin 2026-cı ilin əvvəlində yerli televiziyalara verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlərin elmi şərhidir. Mahirə xanım Hüseynova bu çıxışı sırf siyasi bəyanat kimi deyil, dilçilik, sosiologiya və psixolinqvistika aspektlərini özündə birləşdirən konseptual yanaşma kimi təqdim edir. Prezidentin dili bayraq, gerb və himnlə eyni səviyyədə dövlətçiliyin əsas atributu hesab etməsi, dilin milli kimliyin qorunmasında həlledici rolunu xüsusi vurğulaması müəllif tərəfindən elmi əsaslarla izah olunur.
Yazıda dilin sosial münasibətləri formalaşdıran, kollektiv təcrübəni qoruyan və ötürən əsas mexanizm olduğu göstərilir. Dilin yalnız müəyyən bir icmanın mənəvi varlığını deyil, həm də milli və etnik fərqliliyi təmin edən faktor olduğu qeyd olunur. Bu yanaşma psixolinqvistika elminin prinsipləri ilə uzlaşdırılır. Müəllif müstəmləkəçilik dövrlərinin xalqın dil psixologiyasında buraxdığı izləri təhlil edərək, dilin qorunmasının eyni zamanda psixoloji və ideoloji müstəqillik məsələsi olduğunu vurğulayır.
Prezident İlham Əliyevin dilin tədricən yad təsirlərlə pozulmasının milli kimliyin aşınmasına gətirib çıxara biləcəyi barədə xəbərdarlığı məqalədə xüsusi yer tutur. Xarici sözlərin ölçüsüz istifadəsinin dili zənginləşdirmədiyi, əksinə, onun daxili harmoniyasını pozduğu fikri elmi və ictimai arqumentlərlə əsaslandırılır. Dilin itirilməsinin yalnız mədəni yox, həm də dövlətçilik üçün təhlükə yaratdığı açıq şəkildə ifadə olunur.
Məqalədə media və ziyalıların üzərinə düşən məsuliyyət də geniş şəkildə təhlil edilir. Prezidentin jurnalistlərə, şair və yazıçılara ünvanladığı çağırışlar dilin qorunmasında kollektiv məsuliyyət modeli kimi təqdim olunur. Xüsusilə elektron medianın geniş auditoriya imkanları nəzərə alınaraq, orfoepik və leksik normaların pozulmasının gənc nəslin dil düşüncəsinə vurduğu zərər diqqətə çatdırılır. Media ya dili zəiflədən, ya da normativ nümunə yaradan əsas platforma kimi qiymətləndirilir.
Qloballaşma şəraitində milli kimliyin və dilin qorunması məsələsi məqalənin əsas ideya xəttini tamamlayır. Müəllif göstərir ki, müasir dünyada inteqrasiya qaçılmazdır, lakin bu proses ana dilinin zəifləməsi hesabına baş verməməlidir. Xarici dilləri bilmək təşviq olunmalı, lakin milli dil düşüncə və ünsiyyətin əsas daşıyıcısı olaraq qorunmalıdır. Prezident İlham Əliyevin bu məsələdə ortaya qoyduğu balanslı mövqe uzaqgörən dövlət strategiyasının ifadəsi kimi dəyərləndirilir.
Nəticə etibarilə, professor Mahirə xanım Hüseynovanın “Prezident Əliyevin dilçilikdən açıq dərsi” adlı yazısı təkcə bir müsahibənin şərhi deyil, dil, dövlətçilik və milli kimlik mövzusunda konseptual və dərin elmi-publisistik baxışdır. Bu yazı Azərbaycan dilinin qorunmasının yalnız filoloqların deyil, bütün cəmiyyətin və dövlətin strateji vəzifəsi olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur. Dilini qoruyan xalq öz kimliyini, tarixini və gələcəyini qoruyur. Prezident İlham Əliyevin bu məsələdə nümayiş etdirdiyi mövqe isə müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji dayaqlarından biri kimi qiymətləndirilir.