Ayaz Arabaçının bu təsirli və sarsıdıcı şeiri insanın daxili dünyasında baş verən böyük bir mübarizənin, ümid ilə ümidsizliyin, inam ilə etirazın toqquşmasının poetik ifadəsidir.
Şeir ilk baxışda bir insanın taleyə, həyata və bəzən də Tanrıya ünvanlanan sualları kimi görünür, lakin əslində o, bütöv bir cəmiyyətin içində yığılan ağrıların, haqsızlıqların və sosial ədalətsizliklərin poetik fəryadıdır. Burada danışan tək bir insan deyil, sanki minlərlə insanın içində boğulan səsidir. İnsan bəzən elə bir vəziyyətə düşür ki, nə sevdiyini tam unutmağa gücü çatır, nə də onu yaddaşından silə bilir. Şeirin başlanğıcındakı
“Adını ürəyimdən silmək də istəyirəm, silmək də istəmirəm” misrası insan ruhunun ən ziddiyyətli vəziyyətini göstərir. Çünki sevgi, inam və bağlılıq kimi duyğular insanın varlığında o qədər dərin kök salır ki, onları birdən-birə qoparıb atmaq mümkün olmur. İnsan həm unutmaq istəyir, həm də unutmaqdan qorxur. Bu, insan psixologiyasının ən həssas nöqtələrindən biridir.
Şeir irəlilədikcə müəllif təkcə şəxsi hisslərdən danışmır, cəmiyyətin dərin yaralarına toxunur. Burada sosial ədalətsizlik, insanların bir-birinə qarşı riyakarlığı, güclünün zəifi əzməsi kimi problemlər açıq şəkildə hiss olunur. “Çaqqal oğlu çaqqala şir möhürü vurmusan” misrası cəmiyyətin ən acı həqiqətlərindən birinə işarə edir. Yəni bəzən layiq olmayan insanlar yüksək mövqelərə gətirilir, dəyərsizlər dəyərli kimi təqdim olunur, vicdansızlar isə qəhrəman kimi göstərilir. Bu vəziyyət isə cəmiyyətdə böyük bir mənəvi aşınma yaradır. İnsanlar gördükləri haqsızlıqlar qarşısında susmaq məcburiyyətində qalanda onların içində yığılan ağrı daha da böyüyür.
Şeirdə diqqət çəkən başqa bir məqam insanın taleyinə qarşı duyduğu suallardır. İnsan bəzən həyatın ağır yükü altında qalanda taleyə, qismətə və ilahi ədalətə sual verməyə başlayır. Bu suallar isə üsyan kimi yox, daha çox acı bir müraciət kimi səslənir. Çünki insanın inamı tam qırılmır, sadəcə sarsılır. Şeirdəki “Hər şeyin öhdəsindən özün gələrsən Allah” misrası da bunu göstərir. Bu sözlərdə həm ümid, həm yorğunluq, həm də taleyə təslimiyyət hissi var. İnsan həyatın bütün ağırlıqlarını daşıya-daşıya bir nöqtədə dayanır və deyir ki, artıq bundan sonrası mənim gücümdən kənardır.
Bu şeirdə sosial həyatın ağır reallıqları da çox açıq şəkildə göstərilir. İnsanların gündəlik həyat mübarizəsi, çörək qazanmağın çətinliyi, zəhmət çəkənlərin deyil, hiyləgər olanların yüksəlməsi kimi problemlər şeirin əsas mövzularından biridir.
“Eşşək kimi işləyib xırda xuruş qazanmaq” misrası zəhmətkeş insanın acı taleyini çox sadə, amma təsirli şəkildə ifadə edir. Bu sözlərdə sadəcə maddi çətinlik deyil, həm də insanın öz zəhmətinin qarşılığını ala bilməməsinin ağrısı var. Cəmiyyətin ən ağır problemlərindən biri də budur ki, bəzən zəhmət və ləyaqət dəyərsiz sayılır, hiylə və fürsətçilik isə uğur kimi təqdim olunur.
Şeirdə dini mövzuya toxunan sətirlər də xüsusi diqqət çəkir. Müəllif burada dinin özünü deyil, onu sui-istifadə edən insanları tənqid edir. “Şarlatan mollaların murdar əliylə soxma” misrası dinin bəzi insanlar tərəfindən şəxsi maraqlara alət edilməsinə etirazdır. Çünki din əslində insanı mənəviyyata, mərhəmətə və ədalətə çağırmalıdır. Lakin bəzi hallarda onu manipulyasiya vasitəsinə çevirənlər olur. Bu isə insanların inamına böyük zərbə vurur.
Şeirin başqa bir güclü tərəfi onun insanın daxili parçalanmasını çox aydın göstərməsidir. “Sol cinahım işləmir, sağ cinahım işləmir” misrası sadəcə fiziki bir vəziyyət deyil, ruhun iflicini ifadə edir. İnsan bəzən o qədər yorulur ki, artıq nə ümid edə bilir, nə də tam ümidsiz olmağa gücü çatır. O, sanki həyatın ortasında dayanıb qalır. Bu vəziyyət insanın ən ağır psixoloji halıdır. Çünki hərəkət edə bilməmək, çıxış yolu tapa bilməmək ruhu daha çox əzir.
Şeir boyunca hiss olunan başqa bir məqam isə insanın tək qalmasıdır. Müəllif “day-daysız olmaq nə deməkdi, sən də gör” deyərkən cəmiyyətdə himayəsiz və arxasız insanların necə çətin vəziyyətdə yaşadığını göstərir. Bəzən insanın savadı, zəhməti və bacarığı olsa belə, arxası olmadığı üçün layiq olduğu yeri tapa bilmir. Bu isə cəmiyyətdə dərin ədalətsizlik hissi yaradır.
Ayaz Arabaçının bu şeiri sadəcə bir poetik mətn deyil, həm də sosial və fəlsəfi bir manifestdir. Burada insanın taleyə qarşı sualları, cəmiyyətə qarşı etirazı və həyatın ağır həqiqətləri bir-birinə qarışaraq güclü bir emosional təsir yaradır. Şeir insanı düşündürür, silkələyir və onu həyatın reallıqları ilə üz-üzə qoyur.
Nəticə olaraq demək olar ki, bu əsər insanın içində yığılan ağrıların, ümidlərin və etirazların güclü poetik ifadəsidir. Ayaz Arabaçı bu şeirdə insanın taleyə qarşı səssiz fəryadını, cəmiyyətin ədalətsizliklərinə qarşı içdən gələn üsyanını və həyatın ağır reallıqları qarşısında aciz qalan ruhun vəziyyətini çox təsirli şəkildə göstərir. Bu şeir oxucunu sadəcə duyğulandırmır, həm də düşündürür və onu bir sual qarşısında qoyur: əgər cəmiyyətdə ədalət yoxdursa, insanın ümidini yaşadan nədir. Bəlkə də cavab elə insanın öz vicdanında, mərhəmətində və həqiqətə olan sadiqliyində gizlidir. Çünki dünya nə qədər dəyişsə də, insanı insan edən dəyərlər məhz bunlardır.
✍ Sevil Azadqızı
Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi. Filoloq. Ədəbi təhlil-tənqidçi. Yazar-publisist
05.03.2026
Adını ürəyimdən silmək də istəyirəm,
Silmək də istəmirəm.
Günahımı dilindən bilmək də istəyirəm,
Bilmək də istəmirəm.
Qalmışam ortalıqda iki hiss didir məni.
Yaman pis didir məni..
Arada bir balaca saqqal tərpət, hardasan.
Tök bu zəhər taleyə bir az şərbət, hardasan.
Niyə belə hər şeyə sir möhürü vurmusan.
Çaqqal oğlu çaqqala şir möhürü vurmusan.
Balıq kimi çırpınır ruhum torda bilirsən,
Harda bir zəlalət var, məni orda bilirsən.
Sol cinahım işləmir, sağ cinahım işləmir,
Yerdə ahım işləmir, göydə ahım işləmir.
Ürəyimdən nə üçün dinamit düzəldirsən,
Bəs deyilmi nə qədər itdən it düzəldirsən.
Qanımı ömrüm boyu çöllərə lalə etdim.
Bundan sonra hər şeyi, sənə həvalə etdim,
Hər şeyin öhdəsindən özün gələrsən Allah..
Olsa mənə deməyə sözün gələrsən, Allah..
Düzən verə bilmirsən,bir halda ki heç nəyə.
Bəs biz onda neynəyək..
Oturub yuxarıda alın yazmaqnan olmur.
Xoşbəxtlik burda heç cür
daş daşımaqnan olmur, torpaq qazmaqnan olmur.
Nə faili muxtaram, nə muxtari failəm
Buyur idarə elə, sənə əmanət olsun ev-eşiyim, ailəm
Ruzusunu tap gətir
mənə heç dəxli yoxdur, tala, gətir, çap gətir.
Sən də bil nə deməkdir.
Qəpik quruş qazanmaq,
eşşək kimi işləyib xırda xuruş qazanmaq.
Çörəksiz çaysız olmaq nə deməkdi, sən də gör.
Burda day-daysız olmaq nə deməkdi, sən də gör.
Gör ki adamsız olmaq, yiyəsiz olmaq nədir.
Qəbzəsiz olmaq nədir, tiyəsiz olmaq nədir.
Saymadığım qoduxlar gör necə gennəniblər,
Gör necə yoğnalıblar, gör necə ennəniblər.
Yenə bilmirəm heç cür içimdəki xofluğu..
Burax filosofluğu..
Arada bir en yerə.
Bax bir gedən alverə..
Olsa da, olmasa da təbiri-caiz götür,
“Bir kart”dan faiz götür, “tam kart”dan faiz götür..
Qoca xəstə atana dərman almağa pul tap.
Göydə olmağa nə var, yerə en, qağa, pul tap.
Gör necə taqqıldayır, başında quru loxma.
Müqəddəs ayələri hər addımda gözümə
Şarlatan mollaların murdar əliylə soxma.
Məni min illərdi ki dözümdə saxlamısan.
Ən gözəl arzuları gözümdə saxlamısan..
Ayaz Arabaçı
