XX əsrin ortalarında sovet hakimiyyəti dövründə həyata keçirilən ən ağır etnik köçürülmə siyasətlərindən biri azərbaycanlıların Ermənistan ərazisindən deportasiyası oldu.
1948-ci il martın 10-da SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarının icrası ilə başlayan bu proses minlərlə azərbaycanlının öz doğma torpaqlarından məcburi şəkildə köçürülməsi ilə nəticələndi. Bu hadisə təkcə demoqrafik dəyişiklik deyil, həm də bir xalqın tarixində dərin iz buraxan humanitar faciə kimi yadda qaldı.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra sovet rəhbərliyi Cənubi Qafqazın etnik tərkibini dəyişdirməyə yönəlmiş siyasət həyata keçirirdi. 1947-ci il 23 dekabr tarixində SSRİ Nazirlər Soveti “Ermənistan SSR-dən kolxozçu və digər azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında” qərar qəbul etdi. Ardınca 10 mart 1948-ci ildə bu qərarın icrası ilə bağlı əlavə qərar qəbul olundu və deportasiya prosesinin mexanizmi müəyyənləşdirildi.
Qərara əsasən, Ermənistan SSR-də yaşayan azərbaycanlı kolxozçuların və kənd əhalisinin mərhələlərlə Azərbaycan SSR-in Kür-Araz düzənliyinə köçürülməsi nəzərdə tutulurdu. Rəsmi sənədlərdə bu proses “könüllü köçürülmə” kimi təqdim olunsa da, faktiki olaraq minlərlə insan üçün bu, məcburi deportasiya idi. Azərbaycanlıların boşaltdığı kəndlərə isə xarici ölkələrdən, xüsusilə Yaxın Şərq və Avropa ölkələrindən köçürülən ermənilərin yerləşdirilməsi planlaşdırılmışdı.
Tarixi sənədlərə görə, sovet rəhbərliyi 1948–1950-ci illər ərzində on minlərlə azərbaycanlının köçürülməsini planlaşdırmışdı. Lakin deportasiya prosesi daha uzun çəkdi və 1953-cü ilə qədər davam etdi. Bu illər ərzində Ermənistan ərazisində yüzlərlə azərbaycanlı kəndi boşaldıldı. Araşdırmalara əsasən, ümumilikdə 476 azərbaycanlı kəndi tərk edilməyə məcbur edildi və təxminən 100 min nəfər doğma yurd-yuvasından didərgin düşdü.
Azərbaycanın o dövrdəki rəhbəri Mircəfər Bağırov deportasiyanın sərt şərtləri ilə bağlı SSRİ rəhbərliyinə, xüsusilə İosif Stalinə müraciətlər etmişdi. Bu müraciətlər nəticəsində bəzi hallarda köçürülmə prosesinin şərtləri qismən yumşaldıldı və müəyyən sosial təminatlar nəzərdə tutuldu. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, deportasiya insanların həyatında ağır nəticələr doğurdu.
Kür-Araz ovalığına köçürülən azərbaycanlılar yeni şəraitə uyğunlaşmaqda ciddi çətinliklərlə üzləşdilər. İnfrastrukturun zəifliyi, yaşayış yerlərinin çatışmazlığı və iqlim şəraitinin fərqli olması deportasiya olunmuş ailələrin həyatını daha da ağırlaşdırdı. Bir çox ailələr illərlə çadır və müvəqqəti sığınacaqlarda yaşamağa məcbur oldu, xəstəlik və sosial problemlər geniş yayıldı.
Bu deportasiya sovet dövründə həyata keçirilən etnik mühəndislik siyasətinin tərkib hissəsi idi. Ermənistanın demoqrafik tərkibini dəyişmək və xaricdən gələn erməniləri yerləşdirmək məqsədi bu qərarın əsas səbəblərindən biri hesab olunur. Nəticədə, əsrlər boyu həmin torpaqlarda yaşayan azərbaycanlı icmaları tamamilə dağıdıldı və onların mədəni irsi də böyük zərər gördü.
Bu hadisə Azərbaycan tarixində yalnız bir köçürülmə deyil, həm də milli yaddaşın acı səhifələrindən biridir. Ermənistandan deportasiya olunan azərbaycanlıların böyük hissəsi sonrakı onilliklərdə də doğma torpaqlarına qayıda bilmədi. Onların tərk etdiyi kəndlər, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər tarixi abidələr ya məhv edildi, ya da izsiz şəkildə yoxa çıxdı.
Bu gün 1948–1953-cü illər deportasiyası Azərbaycan tarixşünaslığında və ictimai yaddaşda mühüm yer tutur. Bu hadisələrin araşdırılması, sənədlərin üzə çıxarılması və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması tarixi ədalətin bərpası baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki tarix yalnız xatırlananda və öyrəniləndə gələcək nəsillər üçün dərsə çevrilir.
10 mart tarixi həmin deportasiya siyasətinin icrasının başlanğıcını simvolizə edən günlərdən biri kimi yadda qalır. Bu gün, həm də doğma yurdlarından zorla qoparılan minlərlə azərbaycanlının taleyini xatırlamaq və tariximizin bu faciəli səhifəsini unutdurmamaq üçün bir yaddaş günüdür.
Samir ƏSƏDLİ
_(1).jpg "Yunus Oğuz növbəti kitabını başa çatdırıb")
